Zen, zen (yap. 禅; sanskr. ध्यान, dhyana – " dərketmə", çin. 禪chan, kor. 선 yuxu, vyet. thiền thien) Çin və bütün Şərqi Asiya Buddizminin ən mühüm məktəblərindən biridir. Son olaraq 5–6-cı əsrlərdə Çində daosizmin böyük təsiri altında formalaşmışdır. Çin, Vyetnam və Koreyada Mahayana Buddizminin dominant rahiblik formasıdır.
Geniş mənada Zen mistik dərketmə məktəbi və ya Buddist mistisizmindən yaranan maarifçilik təlimidir. Dar mənada Zen bəzən Yaponiyada özünəməxsus milli xüsusiyyətə malik və XII əsrin sonlarında Çindən gəlmiş Buddizmin təsirli məktəblərindən biri kimi qəbul edilir. Bundan əlavə, Zen " dhyana " olaraq da adlandırılan Zen məktəblərinin təcrübəsinə istinad edir və Buddist praktikasının ən mühüm hissəsidir.
Zen təlimi Hindistandan Çinə, Bodhidharma tərəfindən gətirildi və Uzaq Şərqdə (Çin, Vyetnam, Koreya, Yaponiya) daha da geniş yayıldı. Çin Çan, Yapon Zen, Vyetnam Thien və Koreya Son ənənələri əsasən müstəqil şəkildə inkişaf etdi və indi vahid mahiyyəti qoruyaraq, tədris və təcrübə üslubunda özünəməxsus xüsusiyyətlər qazandı. Yapon Zen bir neçə məktəblə təmsil olunur: Rinzai, Obaku, Fuke və Soto. Yapon Zen Yaponiyadakı Buddist məbədlərinin təxminən 20%-ni təşkil edir.
Dilçilik
Etimologiya
![image](https://www.wikimedia.az-az.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraW1lZGlhLmF6LWF6Lm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTltTDJZeEwwVnVjMjh1YW5Cbkx6SXlNSEI0TFVWdWMyOHVhbkJuLmpwZw==.jpg)
Buddizmin bu qolunun bütün adlarından Qərbdə ən çox tanınanı onun Yaponca "Zen" adıdır . Bu sözün etimologiyası Sanskrit – Pali "dhyana/jhana" termininə gedib çıxır (sanskr. ध्यान, IAST : , ध्या dən, IAST :), "dərin konsentrasiya" mənasını verir , meditasiya, dərketmə (ilk əsərlərdə Zen məktəbi həm də dərketmə və ya qurtuluş məktəbi adlanır. Bu sözün tələffüzü çin dilində "çan"a , vyetnamda "thien"ə, koreya dilində "son"a, sonra isə Yaponiyada yayılaraq "zen"ə çevrilmişdir.
Zen ənənəsinin digər adı Buddanın Ürəyidir (Buddha-hridaya, Çin Fo Xin, Yapon Busin) . Buddanın ürəyi məhəbbət və böyük şəfqət mənasını verən Buddist məhakaruna anlayışına uyğundur. Zen məktəbinin digər tanınmış adı Budda şüuru məktəbidir .
Zen iddia edir ki, nə insanın özü, nə də onun mühiti mövcud deyil, çünki bütün bunlar yalnız "şüurun illüziyasıdır" . Bunu biləndən sonra ardıcıl onun "dünya ilə eyni olduğunu" və "məhdud imkanlara" malik olduğunu başa düşür, həmçinin Buddanın "insanların qəlbində həll olduğunu" anlayır . Eqoist və ya illüziyalı "Mən"dən imtina Zendə, öz daxilində "həqiqi Mən" adlanan "Mən"dən daha dərin bir quruluş tapmaqla baş verir. D. T. Suzukinin fikrincə, "əsl "mən", "mütləq subyektiv" təbiətinə görə elm tərəfindən heç vaxt hesab edilə bilməz .
Tarixi
Zen etikası
![image](https://www.wikimedia.az-az.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraW1lZGlhLmF6LWF6Lm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTlqTDJObUwwNWxiSFZ0WW05ZmJIVjBaV0V4YldGdVpHbzVPQzVxY0djdk1qSXdjSGd0VG1Wc2RXMWliMTlzZFhSbFlURnRZVzVrYWprNExtcHdadz09LmpwZw==.jpg)
Zen ənənəsinin ruhən ötürülməsi Budda Şakyamuniyə gedib çıxır, ona görə də ənənədə o, ilk hind patriarxı hesab olunur. İkinci patriarx Mahakashyapa[32] hesab edilir ki, Budda ona heç bir söz və ya mətn olmadan lotus çiçəyində anlama vəziyyətini[33] ötürdü və bununla da Zen ənənəsini "təlimlərin ürəkdən-ürəyə birbaşa ötürülməsi şəklində" qurdu.
"Bir gün Budda Vulture Peak-də bir izdihamın qarşısında dayandı. Bütün insanlar onun dharmanı öyrətməyə başlamasını gözləyirdilər, lakin Budda susdu. Xeyli vaxt keçmişdi və hələ bir kəlmə də danışmamışdı, əlində bir çiçək var idi. Camaatın bütün gözləri ona çevrildi, amma heç kim heç nə başa düşmədi. Sonra bir rahib parıldayan gözləri ilə Buddaya baxdı və gülümsədi. Və Budda dedi: "Məndə reallığın natəmizliyindən azad olan mükəmməl Dharma görmə xəzinəsi, nirvananın sehrli ruhu var və mən bu xəzinəni Mahakaşyapa ötürdüm". Bu gülümsəyən rahib Buddanın böyük şagirdlərindən biri olan Mahakasyapa idi"- Tum Nat Xan
Elm aləmində Zenin mənşəyi ilə bağlı iki fikir var. Birinci görüşün tərəfdarları Çan Zenin Mahayana və ya Mayadan əvvəlki mənşəli olduğunu və Madhyamika və Yoqakara məktəblərindən gəldiyini iddia edirlər. Bu məktəblərdə belə bir təlim var idi ki, "sözlərdən və mətnlərdən" istifadə etmədən, ancaq "mistik dərketmə-meditasiya" və ya dhyana köməyi ilə "həqiqi varlığı" dərk etməyin bir yolu var.
İkinci nöqteyi-nəzərin tərəfdarları hesab edirlər ki, Çan Zen Mahayanadan qaynaqlansa da, Çin Buddizmi və Çin mədəniyyəti ilə çox əhəmiyyətli əlaqəyə malikdir. Tədqiqatçılar Çan prinsip və konsepsiyalarının Mahayanada analoqlarının olduğunu qeyd edirlər. Məsələn, Zen-in sözlərə etibar etməmək meyli "Mahayan anti-diskursuna" bənzəyir. Beləliklə, tədqiqatçılar Zenin Mahayana məktəbi olduğu tezisini təsdiqləyir və Zeni "praktiki" Mahayana üçün hərəkat" hesab edirlər. Həmçinin, ikinci nöqteyi-nəzəri dəstəkləyən tədqiqatçıların əhəmiyyətli bir hissəsi Çanın mənşəyinə böyük ölçüdə Taoizm və Buddizmin qarşılıqlı təsirinə borclu olduğuna inanır. Bəzi tədqiqatçılar da Çanın buddizmin əlaqəli elementlərini özündə cəmləşdirmiş daoizmin inkişafı hesab oluna biləcəyinə inanırlar: "Əgər Buddizm atadırsa, Daoizm bu uşağın anasıdır. Amma inkar etmək olmaz ki, bu uşaq atasından çox anasına bənzəyir" .
Çan-buddizm
Zenin eramızın 5-ci əsrində Çində yayıldığı qəbul edilir. Bu təlimi Çinə gətirən Hindistanlı Buddist rahib Bodhidharma (Çin ənənəsində — Putidamo və ya sadəcə olaraq Damo, yaponca – Daruma ), tez-tez 27 hindli Buddizm patriarxının varisi adlandırılır və sonralar Çində Çanın ilk patriarxı olur. Bodhidharma bu gün Çin Çan Buddizminin beşiyi sayılan Şaolin monastırında məskunlaşıb.
Bodhidharmadan sonra Çində daha beş ümumi patriarx var idi və sonra təlim şimal və cənub məktəblərinə bölündü. İkincisi sonradan inkişaf etdi və beş Çan məktəbinə çevrildi, onlardan yalnız ikisi Caodong və Linji, indiyə qədər fəaliyyət göstərir. Hazırda bir sıra çətinliklərlə üzləşən Çan, Çin Buddizminin ən nüfuzlu qoludur və bütün dünyaya yayılmağa çalışır.
Bütün Çan məktəbləri aşağıdakı beş əsas prinsipə əsaslanır :
- Ali Həqiqət ifadə olunmazdır;
- Ruhani təkmilləşmə mümkün deyil;
- Son halda, heç nə əldə edilmir;
- Buddist təlimləri haqqında xüsusi bir şey yoxdur;
- Möhtəşəm Dao hər yerdə, hətta "sudaşıyan və ya odunçu" sənətində də var.
Vyetnamda Zen
![image](https://www.wikimedia.az-az.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraW1lZGlhLmF6LWF6Lm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTlsTDJVMUwxcGhlbVZ1WDJGMVgwTmxiblJ5WlY5RmRYSnZjQ1ZETXlWQk9XVnVYMlIxWDFwbGJsOVNhVzU2WVdrdWFuQm5Mekl5TUhCNExWcGhlbVZ1WDJGMVgwTmxiblJ5WlY5RmRYSnZjQ1ZETXlWQk9XVnVYMlIxWDFwbGJsOVNhVzU2WVdrdWFuQm4uanBn.jpg)
6-cı əsrin sonunda Seng Tsang'ın tələbəsi olan Vinitaruchi Vyetnama gəldi və ilk Thien məktəbini qurdu. Vyetnam Thien'in gələcək inkişafı Huai-hai'nin keçmiş tələbəsi Vo Ngon Thong məktəbi və məktəbi ilə əlaqələndirilir. Sonuncu məktəb İmperator Ly Thanh Tong tərəfindən təsis edilmişdir. Bir az əvvəl, 968-ci ildə Thien Vyetnamın dövlət ideologiyasına çevrildi və sonradan onun tarixində mühüm rol oynadı. Sonralar Vyetnamda imperator tərəfindən qurulan və Çində analoqu olmayan məktəbi, Obaku məktəbinə yaxın məktəbi və Linji məktəbinə yaxın məktəbi meydana çıxdı.
Tədqiqatçı V. Yu. Poreşin tədqiqatlarına əsasən, 20-ci əsrdə Vyetnamda Zen-in qismən tənəzzülü var idi . Eyni zamanda, 20-ci əsrin 30-cu illərində ölkədə Vyetnam Buddizminin dirçəliş hərəkatı gücləndi və 70-ci illərin əvvəllərində Vyetnamda çoxlu dini məbədlər tikilməyə başladı. Hazırda təxminən 60 milyon Vyetnam əhalisi arasında əhalinin təxminən üçdə biri Mahayana ardıcıllarıdır . Hazırda ölkədə mövcud olan bütün Mahayana məktəblərindən ən güclüsü Saf Torpaq Buddizmi məktəbləri ilə birlikdə Thien məktəbləri və xüsusilə Lamte (Linji) məktəbidir .
Koreyada Zen
![image](https://www.wikimedia.az-az.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraW1lZGlhLmF6LWF6Lm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTh3THpCaUwxbGhhMk5vZFc1ellWOVVaVzF3YkdVdWFuQm5Mekl5TUhCNExWbGhhMk5vZFc1ellWOVVaVzF3YkdVdWFuQm4uanBn.jpg)
Son (Zenin Koreyadakı adı) Koreyaya 7-ci əsrdə dördüncü Çan patriarxı Dassiyanın tələbəsi olan Zen ustası ilə gəlməsinə baxmayaraq yalnız 9-cu əsrin ortalarında geniş yayıldı. 828–931-ci illər arasında ölkədə "doqquz dağ" adlanan 9 Zen məktəbi yarandı. Bu doqquz məktəb Silsansan, Dongnisan, Kajisan, Çakulsan, Seonjusan, Sajasan, Svayanqsan, Ponnimsan və Sumisan məktəbləri oldu və sonralar, Zenin altıncı patriarxı olan Hueynenin (638–713) Çində yerləşən yaşadığı dağın adının şərəfinə Çoqe adını qəbul etmişlər.
Sonrakı Qoryo dövründə (918–1392) Son məktəbi ilə sxolastik Buddist məktəbləri arasında gərginlik yarandı və bu, məktəblər arasında qarşılıqlı anlaşmanın qurulması zərurətinə səbəb oldu. Eyni dövrdə Buddist sanqha, falçılıq və dünyəvi işlərdə uğur qazanmaq üçün dualar kimi dünyəvi hadisələrin Buddizmə nüfuz etməsi ilə bağlı böhran yaşadı. Bu dövrün əsas simaları dağlarda " samadhi və prajna cəmiyyəti"nin intizamlı praktikantlarının yeni hərəkatını yaradan son ustası Çinul (1158–1210) və son ustası (1178–1234) idi. Həmçinin 1346-cı ildə müəllim Taeqo Pou (1301–1382) nəhayət bütün Çan Buddist məktəblərini Chogye Ordeni daxilində birləşdirdi.
"Kanonik" Buddist məktəbləri ilə rəqabət apararaq son getdikcə populyarlıq qazandı . Bununla belə, neo-Konfutsiçiliyə rəğbət bəsləyən Çoson sülaləsi (1392–1910) dövründə Buddizm Koreyadakı dominant rolunu itirdi. Rahiblər bir sıra ciddi məhdudiyyətlərə məruz qaldılar, məsələn, şəhərlərə səfərə məhdudiyyətlər qoyuldu və monastırların sayı əhəmiyyətli dərəcədə azaldı. Nəticədə, Çoson dövründə yalnız Son və Gyo buddizm məktəbləri fəaliyyət göstərirdi. Son nəticədə isə yalnız Son məktəbi fəaliyyət göstərirdi. Bu dövrdə son ustası və bir sıra mühüm dini mətnlərin müəllifi, Çason Buddizminin dirçəlişində mərkəzi fiqur hesab edilən Sosan Hyujeonq (1520–1604) xüsusilə qeyd olunmalıdır. Sosan Hyujeonqun "Ədalətli Rahib" Hərəkatı da yapon işğalçılarını Koreyadan çıxarmağa kömək etdi. Bu dövrün mühüm hadisəsi Zen ustası Kixvoy (1376–1433) tərəfindən yazılmış Buddizmi müdafiə edən, "Həqiqətin üzə çıxması" adlı traktat oldu .
Koreyanın şimalda KXDR- ə və cənubda Koreya Respublikasına parçalanmasından sonra Şimali Koreyada dini etiqad sıxışdırılıb, Koreya Respublikasında isə buddizm xristianlıqla rəqabət aparır.
dirçəlişi 1960-cı illərdə başladı. Hazırda Koreyada bir sıra böyük monastır mərkəzlərində son tətbiq edilir. Koreyanın iki əsas Buddist məktəbi Çoqe-çjon məktəbi (yaxud Koreyanın əksər Buddistlərini birləşdirən Çoqye Ordeni, o cümlədən Son məktəbinin bir çox buddistləri) və Theqo-çjon məktəbi hesab olunur. 20-ci əsrdə Çoqe ordeninin ən məşhur nümayəndələrindən biri Zen ustası Kusan Sunim (1908–1983) olmuşdur.
1983-cü ildə Koreyalı Zen ustası Sun Sanq öz mənşəyini Çoqe Ordenindən götürərək, Zen Kvan Um beynəlxalq məktəbi qurulmuşdur. Rinzai məktəbinə yaxın olan bu məktəbdə 2012-ci ilin sonunda Amerikada 35 Zen mərkəzi, Asiya və Avstraliyada 7 Zen mərkəzi və Avropada 53 Zen mərkəzi var idi.
Tədqiqatçı V. Yu. Poreşa, Cənubi Koreya yeganə ənənəvi ölkədir ki, Zen 20-ci əsrdə və indi də yüksək təşkilati və mənəvi mövqelərini itirməmişdir. Koreyalı Zen ardıcılları iddia edirlər ki, Koreyadakı Zen Patriarx Huinenqin Zen ənənəsinin ən "təmiz" və orijinalıdır.
Yaponiyada Zen
İlkin mərhələ
![image](https://www.wikimedia.az-az.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraW1lZGlhLmF6LWF6Lm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTgxTHpVMUwwZHBibXRoYTNWcWFUQTBMbXB3Wnk4eU1qQndlQzFIYVc1cllXdDFhbWt3TkM1cWNHYz0uanBn.jpg)
653-cü ildə Yaponiyadan olan rahib Doşo usta ilə Yoqakara fəlsəfəsini öyrənmək üçün Çinə gəldi. Hsuan-çianqın təsiri altında Dosye, Zen Buddizminin ustası oldu və Yaponiyaya qayıdaraq, tərəfdarları da Zen'i qəbul etməyə başlayan Hossyo məktəbini canlandırdı. Məktəbin ilk meditasiya zalı Nara məbədindəki zal olmuşdur .
9-cu əsrdə imperatriça Takibana Kakikodan dəvəti qəbul edərək, Çan məktəbinin müəllimi Linji I-kyun Yaponiyaya səfər etdi. Yaponiyada imperator sarayında öz təlimini yaydı və daha sonra Kyotoda onun üçün xüsusi olaraq tikilmiş Denrinji məbədini idarə etdi. Lakin I-kyun, onun tərəfindən heç bir həlledici hərəkətin olmaması səbəbindən tədrisi populyarlaşdıra bilmədi və bir müddət sonra Çinə qayıtdı. Bundan sonra Yaponiyada bütün Buddizmin yox olmasının fərdi faktları ilə müşayiət olunan Zen durğunluğu dövrü başladı.
Eysay və Yaponiyada Zen fəlsəfəsinin möhkəmlənməsi
Zenin nəhayət Rinzai (Linji) məktəbi şəklində Yaponiyaya gəldiyi müəllim Eysayi hesab olunur (Zenkyo Kokoshi, 1141–1215). Artıq uşaq ikən Eisai Tendai məktəbinin Yapon məbədində Buddizmin monastır formasını tətbiq edirdi. 1168-ci ildə Eisai ilk dəfə Çinə gəldi və burada Çan təlimlərindən çox təsirləndi. Səfərindən o, əmin idi ki, bu cür təlim onun ölkəsinin ruhən yenidən doğulmasına kömək edəcək. Eysaynin Çinə ikinci səfəri 1187-ci ildə baş verdi və bu səfər zamanı o, nəslindən olan Linji məktəb müəllimi Xuyan Huayçan [55 tərəfindən "dərketmək möhürü" ] aldı.
Yaponiyada Eysay bəzi hallarda müxalifət və bidət ittihamları ilə qarşılaşan Tendai məktəbinin təlimlərindən Zen təlimlərinin üstünlüyünü təbliğ edirdi. Yüksək dairələrin dəstəyi ilə Eysay Sinqoy və Tenday məktəblərinə məxsus və Kiota şəhərində yerləşən Kenindzi məbədinin başçısı olur və burada, "Vətənin Müdafiəsi üçün Zen Yayılması" mətnində səylərini təsvir edərək, aktiv şəkildə zenin yayılması ilə məşğul olur. Eisay həmçinin "Zenin müstəqil bir məktəb kimi tanınmasına nail olmaq" üçün digər Buddist məktəbləri ilə bağlı mövqeyini sərt mövqeydən daha yumşaq mövqeyinə dəyişdi. Yaponiyada Zen ənənəsini tam olaraq möhkəmləndirməklə yanaşı, Eysay Çindən gətirdiyi monastırın yaxınlığında çay toxumu əkərək, özünün çay haqqında kitabında çay mərasimi haqqında bildiyi məlumatları təsvir etmişdi.
Təlimin qısa mahiyyəti
Zenin əsas məqsədi ağlın əsl mahiyyətini dərk etməkdir . Zen meditasiyasını tətbiq edən təlimin tədqiqatçıları qeyd edirlər ki, təlimin mahiyyəti nəzəri cəhətdən izah edilə və ya müqəddəs doktrina kimi öyrənilə bilməyən "ifadə olunmazdır" .
Bodhidharma Zen-i "ənənələrdən və müqəddəs mətnlərdən yan keçərək, oyanmış şüura birbaşa keçid" kimi müəyyən etmişdir. Altıncı Patriarx Huineng öz kəlamlarından birində Zen-i "öz təbiətin dərk edilməsində oyanış" kimi müəyyən etmişdir Çan məktəbində "Çan nədir?" sualına çox yaxşı hesab edilən çoxlu cavablar var idi. Müəllimin cavabı qışqırmaq, gülmək və ya ağac və ya quş kimi bir şeyə işarə etmək ola bilər. Ustad Enqo "Zen nədir?" sualına cavab verərək, özünü belə ifadə etmişdir:
Bu anda, zen birbaşa qarşınızdadır, onu tam şəkildə sizə çatdırıram. Ağıllı bir insanı həqiqətə yönəltmək üçün bir söz kifayətdir, lakin hətta zaman belə səhvlər də ola bilər. Bu o zaman mümkün olur ki, bu həqiqət qələm və kağız vasitəsilə ifadə olunsun, yaxud sofizmə bürünsün. Bu hallarda həqiqət bizdən daha da uzaqlaşır. Zenin böyük həqiqəti hər kəsdə yaşayır. Heç kimin köməyinə müraciət etmədən içəri baxın və orada axtarın.
Başqa bir Zen ustası eyni suala cavab verdi: "Zen nədir?" belə: "Çay içib, düyü yeyərək, vaxtımı təbii şəkildə, tavana, dağlara heyranlıqla baxaraq keçirirəm. Nə rahat sakitlik və hissdir!" . Ruhani müəllimlər təlimin daha nəzəri tərifini vermək cəhdlərinə mənfi və müəyyən yumorla yanaşıblar. Misal üçün, müəllim Huanbo Siyun, tələbənin Buddist təlimlərinin əsasları ilə bağlı qeydlərini görərək ondan soruşdu: "Kağızdakı bu mürəkkəb izlərində bizim təlimlərimizdən nə ola bilər?".
Bodhidharmanın təliminin mahiyyəti "dərketmədə səssiz anlama" və "iki nüfuz və dörd hərəkətlə ürəyin təmizlənməsi" ilə ifadə olunurdu. İki nüfuz dedikdə, davamçının paralel olaraq tətbiq edə biləcəyi iki yol nəzərdə tutulurdu . Daxili "prinsip vasitəsilə nüfuzetmə" (ru li), bu "insanın həqiqi mahiyyəti haqqında düşünmə" deməkdir. Xarici "işlərlə nüfuzetmə" (zhu shi), qısaca olaraq hər hansı bir hərəkət zamanı və istəklər olmadıqda sakit bir zehnin saxlanması ilə ifadə edilir . "Əməllə nüfuz" dörd əməldə daha dolğun ifadə olunur :
- Nifrət hissi olmamalı və pis işlərdən əl çəkməyin. Təlimin ardıcılları başa düşməlidir ki, bu cür hərəkətlərdən sonra qisas (bao) gəlir. O, pisliyin mənbəyini tanımalı və həyatın xoşagəlməz hallarına görə dərd çəkməkdən imtina etməlidir.
- Karma və ya şəraitlərə görə yaşamalı. İnsanın düşdüyü şərait onun keçmiş hərəkətləri və düşüncələri ilə yaranır, lakin gələcəkdə onlar yox olacaq. Buna görə də D. T. Suzuki Zen mövqeyini belə ifadə edir: "İtirsək də, qazansaq da, bizim üçün eyni olsun. Karmanın bizə nə gətirdiyini qəbul edək".
- Cisimlərə və hadisələrə istək və ya bağlılıq etməyin, çünki təlimə görə, onlar əzabın səbəbidir. "Hər şey boşdur və cəhd etmək üçün cəlbedici bir şey yoxdur."
- Dharma, Dao ilə harmoniyada olmaq. Sutralara görə, "Dharmada canlılar yoxdur, çünki o, mövcudluq bağlarından azaddır. Dharmada "mən" yoxdur, çünki o, şəxsiyyətin məhdudiyyətlərindən azaddır. Əgər müdrik insan bu həqiqəti başa düşsə və ona inansa, onun davranışı "dharma ilə uyğunlaşacaq". Həmçinin, Dharma ilə harmoniya altı paramitanın köməyi ilə pis düşüncələrdən xilas olmaq və onları düşünmədən yaxşı işlər görmək deməkdir.
Fəlsəfə elmləri namizədi O. A. Domanovun fikrincə, Zen "azadlıq və təhlükəsizliyin əldə olunduğu" şüuru təkmilləşdirən və onu anlamağa – satoriyə aparan xüsusi növ fərdi təcrübələr vasitəsilə insanları əzabdan qurtarmaq yoludur" . Ümumi Buddist ideyalarına görə, üç əsas zəhəri vardır ki, bunlardan bütün əzab və aldanma, həmçinin doğum və ölüm yaranır :
- insanın təbiətini bilməməsi (axmaqlıq, səhv baxışlar, hər şeyi olduğu kimi görə bilməmək, laqeydlik hissi) əzabın əsas səbəbidir;
- ikrah (nifrət, qəzəb, "çirkinlik" hissi, rədd, düşmənçilik);
- istək və ya bağlılıq (şeylərin varlığı və yoxluğu ideyalarına , spekulyativliyə , nirvanaya , istəklərə və qorxulara , bütün xarici dünyaya və insanın illüziyalar kimi " mən "ə sahib olun ).
Cahiliyyət içində olan insan özünü bilən dünyadan ayırır . Bu zəhərdən qurtulmaq insandan heç bir qavrayış obyektinin ayrılmaması üzərində düşünməklə asanlaşdırılır . Zen praktikasının əsasını təşkil edən meditasiya , həm də digər zəhərlərdən xilas olmağa kömək edir. Meditasiya Zen ardıcılına hər şeyin " qeyri-ikiliyi " və " eyniliyini " görməyə, eləcə də Zenin əsas prinsiplərindən biri olan Daişinkoya görə hər şeyə xas olan Budda təbiətini görməyə kömək edir..
Zen təlimi bildirir ki, hər şeyin təməlində boşluq dayanır, onun vasitəsilə bütün əşyaların və hadisələrin qeyri-ikiliyini görmək mümkündür. Zen qeyd edir ki, boşluğu yalnız, məsələn, şeh damcısında dərk etmək olar, ancaq sözlə təsvir etmək mümkün deyil . Zendəki boşluq "nəyinsə olmaması" kimi adi mənfi mənaya malik deyil, "bütün kainatı ehtiva edən" "dolğunluq" kimi başa düşülür. Boşluq həm də insanla onu əhatə edən hər şey arasında sərhədin olmaması deməkdir, o zaman insan reallığı olduğu kimi, onun qavrayışı təhrif edən "subyektiv baxışları" olmadan birbaşa qavramağa başlayır .
Təlim həm bütün hadisələrin ikililiyini (" iki deyil ") inkar edir, məntiqin şeylərin qarşılıqlı asılılığını, həm də onların birliyini ("bir deyil") bu hüdudlarla məhdudlaşdırmadan nəzərə almadığını müdafiə edir. Bu inkar ardıcılın təcrübəsinə əsaslanan əməli xarakter daşıyır .
Zen mistik təlimdir, bir tərəfdən məntiqi inkar edir, digər tərəfdən ona qarşı çıxmır. Doktrina çox şeyi inkar edir, lakin bu inkarı təsdiqin ən yüksək forması hesab edir. Zen birmənalı olaraq özünü inkar və ya təsdiqlə əlaqələndirmir, məntiqdən kənardır və yalnız mənəvi təcrübənin həqiqətin dərk edilməsinə səbəb ola biləcəyinə inanır. Dinşünas İ. A. Kozlovski qeyd edir ki, təlim insana heç nə öyrətmir, əksinə, onun yolunu azdırır: "Zen doğrudan da öyrətmir, yol göstərir: "Ora get" . Professor Rudolf Otto həmçinin qeyd edir ki, şagird intuitiv qavrayışa malik olana qədər davamçıya "sadəcə öyrədilə bilməyən şeylər öyrədilmir, ona rəhbərlik edilir, daha doğrusu yönəldilir" .
Zen hesab edir ki, müxtəlif buddist terminlər (nirvana, skandhalar, dharmalar) həqiqətlə heç bir əlaqəsi yoxdur və buna görə də onları nəzərə almır[142]. Çan məktəbində bu terminlər haqqında danışmaq cəhdləri intuitiv qavrayışa maneə sayılır, kəskin tənqid edilir və "ayın suda əksini tutmaq" istəyi ilə müqayisə edilirdi[165]. Bununla belə, Zen müəllimləri tələbələrin əsas terminlərlə bağlı suallarına cavab verшkdilər[166]:
- Budda nədir?
— Bir parça gil (və hətta: qurudulmuş bir parça).
-Dao nədir?
— Üç funt kətan!
— Zen nədir?
— Çiçək açan gavalı budağı (və ya: bağda sərv; və ya: gümüş küpə ilə qar toplamaq).
Zen buddizmi intellektin vasitəçi köməyinə müraciət etmədən insanın daxili prosesləri ilə əlaqə saxlamağa çalışır . Zen fikri hansısa obyekt üzərində cəmləyərək bütün zehni fəaliyyəti dayandırır . Lakin Zendə hər hansı düşüncə üzərində meditasiya azad həyatın " təbiiliyindən " fərqli olaraq süni bir vəziyyət kimi qəbul edilir . "Olduğu kimi reallıq" da adlandırılan "təbiilik" vəziyyəti ustad tərəfindən "adi ağıl" və ya " Tao " kimi təyin edilmişdir.
Zen bütün istəklərdən mütləq imtina etməyi tələb etmir və özünə işgəncəyə mənfi münasibət bəsləyir. Zen təbiətə həm zahiri, həm də daxili zorakılıq tətbiq etməkdən imtina edir və bizə onunla harmoniyada yaşamağı öyrədir . Zen ardıcılları, fəlsəfə və din tarixi professoru Q. Dumulinin fikrincə, xeyirxahlıq və xeyriyyəçiliklə xarakterizə olunur .
Zenin əsas ifadələrindən biri Bodhidharmanın İmperator Vunun kim olduğu sualına cavab verdiyi "Bilmirəm" ifadəsidir. "Bilmirəm" münasibəti Caodong/Soto və Linji/Rinzai məktəblərində ümumidir . Zen müəlliminin şagirdin sualına "bilmirəm" cavabı, D. T. Suzukiyə görə, aqnostisizm mövqeyindən tamamilə fərqlidir ki, müəllim "əla bilir, lakin onun biliyi başqa kateqoriyaya aiddir". A. Watts qeyd edir ki, koanları həll edərkən "bilmirəm" mövqeyi düzgün yolun başlanğıcıdır. Müəllim şagirdin "bilmədiyini bilənə" qədər onun müxtəlif cavablarını rədd edir .
D. T. Suzuki qeyd edir ki, kənar müşahidəçi üçün təlim sirli və ziddiyyətli olsa da, əslində Zen aşağıdakı intizam və aşağıdakı sözlərə endirilə bilər: "yaxşılıq etmək, pislikdən çəkinmək, ürəyini təmizləmək – Buddanın yolu budur" . Çan müəllimi Buddist təlimlərinin mahiyyəti ilə bağlı suala bu sözlərlə cavab verəndə ziyarətçi məyus oldu: "Və üç yaşlı uşaq bunu tam başa düşə bilər". Lakin Çan müəllim aydınlaşdırdı: "Və səksən yaşlı kişi bunu tam həyata keçirə bilməyəcək" .
Zenin Dörd Prinsipləri
Bodhidharma, nəhayət, Tan sülaləsinin (618–907) hakimiyyəti dövründən əvvəl formalaşan Zen-in dörd əsas prinsipinin formalaşmasına başladığı hesab olunur. Bu prinsiplər :
- Müqəddəs Yazılardan kənar xüsusi nəql ;
- Sözlərə və mətnlərə etibar etməyin;
- İnsan şüuruna birbaşa istinad;
- Təbiətinizə fikir vermək, Budda olmaq.
Mənşəyi Bodhidharmaya aid edilən "Çıraq və İşıq haqqında traktat"da (Deng Dian Ji) prinsiplər belə idi: "Həqiqətin ötürülməsi müqəddəs yazılardan və nitqlərdən kənardır, söz və hərflərdən asılılıq yoxdur. Düşüncənin bilavasitə ürəkdən ürəyə ötürülməsi, öz orijinal təbiəti haqqında düşünmək Buddhalığın gerçəkləşməsidir" .
Yapon alimi A. A. Dolinin versiyasında prinsiplər aşağıdakı kimi səslənir : Həqiqət hərflərin xaricində gizlənir, Qanunu işarələrlə və sözlərlə çatdırmaq olmaz.
Ürəyinizə dönün, içinə və arxaya,
Beləliklə, özünüzü dərk edərək Budda olursunuz!
Tədrisin davamçıları inanırdılar ki, ən vacib şeylər mətnlər vasitəsilə deyil, mentordan tələbəyə, "ürəkdən ürəyə" ötürülür . Bu köçürmə o deməkdir ki, mentor müəyyən üsullardan istifadə edərək öz şüur vəziyyətini tələbəyə "ötürə" və bununla da tələbəyə "ürək möhürü" (xin yin) tətbiq edə bilər. Sonradan, tələbə meditativ təcrübəsi ilə maarifləndirmənin ötürülməsini gücləndirir. Bu proses təlimlərin birbaşa ötürülməsi xəttinin davamlılığını təmin edir .
Zen təlimi bildirir ki, həqiqət yalnız "həqiqətin işarəsi" və ya "Zen tozu" olan sözlərlə ifadə edilə bilməz . Zen fəlsəfi mülahizələri faydasız hesab edərək özünü müqəddəs kitablarla, fəlsəfi sistemlərlə və ya hər hansı digər dogmalarla əlaqələndirmək istəmir . Zen Buddizmlə əlaqəli olduğunu iddia etsə də, əksər hallarda onun sutra və şastralarını tənqid edir. Fəlsəfə professoru D. T. Suzuki qeyd edir: "(…) sutralarda və şastralarda olan bütün Buddist təlimləri, Zen nöqteyi-nəzərindən, tullantı kağızdan başqa bir şey deyildir, onun faydası yalnız onun köməyi ilə yalnız zəkanın tozunu təmizləyin, amma artıq yox" . İ. A. Kozlovski də qeyd edirdi ki, təlim nə sutraları, nə də risalələri vacib hesab etmir . Bir çox Zen müəllimləri ikinci prinsipi vurğuladılar, bəzən sutraları və Buddist şəkillərini yandırdılar və monastır kitabxanalarını "tualetin" yanında yerləşdirdilər. "Sutralara pərəstiş etməkdən imtina" və mətndənkənar "dharmanın ötürülməsi" "patriarxal Çanın" ən xarakterik xüsusiyyətləridir.
Dördüncü prinsip göstərir ki, potensial olaraq hər hansı bir şəxs Buddadır və yalnız meditasiya etməklə Budda təbiətini özündə "oyatmaq" lazımdır . "Öz təbiətinə baxış" (kenşo) "düşünməmiş" (munen) və "hərəkətsiz " (mui) -də aşkar edilə bilər. Çan ustaları Buddist şəkillərini məhv edərək ağıl xaricində heç bir Buddanın olmadığını vurğuladılar. Lin-çi Yi-hsuan məşhur ifadəsində rahiblərə də işarə etdi ki, bütpərəstliyin və avtoritarizmin istənilən forması maariflənməyə mane olur: "Əgər bir Budda ilə qarşılaşsanız, Buddanı öldürün. Əgər patriarxa rast gəlsəniz, patriarxı öldürün" .
Eyni zamanda, Budda olmaq istəyinin özü də Zendə səhv hesab olunur. Məsələn, Ustad Lin-çi dedi: "Əgər bir insan Buddaya can atırsa, o insan Buddanı itirər" və Uotts qeyd etdi: "Heç bir şey Zenin özünü təkmilləşdirmə və ya təkmilləşdirmə sistemi kimi təsəvvüründən daha səhv ola bilməz. Budda olmağın bir yolu". Budda, təlimə görə, səylə ola bilməz; belə bir çevrilmə "özlüyündə, təbii olaraq, kortəbii şəkildə baş verməlidir" .
Digər fərqlər
Zen öz təcrübəsinin vacibliyini vurğulayan anti-fəlsəfi , anti- diskursiv və anti-rasional təlimdir . Məntiq, təlimə görə, insanlara reallığı bütövlükdə görməyə kömək etmək iqtidarında deyil .
Zen digər Buddist məktəblərindən öz birbaşalığı, sadəliyi, praktikliyi və kortəbiiliyi ilə fərqlənir, adi həyatla ayrılmaz şəkildə bağlıdır . Zen Buddistləri spekulyativlikdən və qeyri-müəyyən fikirlərdən qaçaraq, hərəkətlərdə, düşüncələrdə və hisslərdə daim kortəbiiliyi və dəqiqliyi qorumağa çalışırlar . Heç bir planı olmayan hərəkətləri özündə cəmləşdirən kortəbiiliklə yanaşı, təlim həm də qəfillik, ötürülməzlik (daxili təcrübəyə münasibətdə) , paradoksallıq, intuisionizm , "bütün qaydalara etinasızlıq" və adoqmatikliklə xarakterizə olunur., tədrisin əsas xüsusiyyətləri olan .
Zen ən "praktik" Buddist məktəbi hesab olunur, o, əməli hərəkətləri birinci yerə qoyur və yalnız onların vasitəsilə insanın mənəvi təcrübə qazana biləcəyini iddia edir. Eyni zamanda, Zen "dünyadan çəkilmək" haqqında danışmır. Bütün bunlar Zeni milyonlarla ardıcılı olan Buddizmin ən açıq hərəkatı etdi, onların arasında rahiblərin nisbəti nisbətən azdır. İzləyicilər müntəzəm işə gedə bilərlər, lakin eyni zamanda heç bir şeyə bağlılığı yoxdur . Zenin monastır forması da praktik fəaliyyətə böyük əhəmiyyət verir. Zen rahibləri, Buddizmin əksər məktəblərindən olan rahiblərdən fərqli olaraq fiziki işdən təcrübə kimi istifadə edirlər. Eyni zamanda məktəbdə laymanın rolu rahib rolu ilə eyni səviyyədədir .
Zen buddizm prinsipləri haqqında özünəməxsus anlayışa malikdir ki, bu da Zen ustası Suibi Muqaku ilə onun tələbəsi Seikei arasında aşağıdakı dialoqda ifadə olunur[208]:
— Buddizmin əsas prinsipi nədir?
"Gözləyin" dedi Suibi. "Tək qalanda sənə deyəcəm."
Bir müddət sonra Seikei yenidən ona müraciət etdi:
— Yaxşı, indi tək qalmışıq, yalvarıram, izah edin.
Suibi ayağa qalxdı və səbirsiz Seikeini bambuk bağına apardı, lakin heç nə demədi və sonuncu təcili cavab tələb edəndə pıçıldadı:
— Bu ağaclar nə qədər hündürdür, oradakılar nə qədər kiçikdir.
Zendəki "əsl sığınacaq" Budda təbiəti ilə eyni hesab olunur, ona görə də təlimə görə, onu xarici aləmdə deyil, altıncı Zenin qeyd etdiyi kimi, insanın "mən"inin[209] dərinliyində axtarmaq lazımdır. patriarx Huineng[210]:
Siz əminsiniz: "Buddaya, Dharmaya, Sanqaya sığın." Mən də sizə deyirəm: "Özünüzə sığın!" Budda sizin içinizdədir, çünki Budda oyanmış deməkdir və oyanış yalnız daxildən baş verə bilər. Dharma sizin daxilinizdədir, çünki Dharma salehlik deməkdir və siz yalnız özünüzdə salehlik tapa bilərsiniz. Sanqha isə sənin içindədir, çünki Sanqha saflıqdır və sən saflığı yalnız özündə tapa bilərsən.
Bir sıra yenidən doğuşlarda yaxşı karmanın toplanması ilə nirvanaya nail olmağı öyrədən Hindistan və Çinin erkən məktəblərindən fərqli olaraq, Zen yeni doğuşlara müraciət etmədən burada və indi azadlığa nail olduğunu elan edir . "İndiki bədəndə Budda olmaq" və ya sokuşin işutsu mümkünlüyü haqqında doktrina Zenə "gizli təlim"dən (mikkyo) gəldi . Eyni zamanda, Zen, bir çox dinlərdə olduğu kimi, gələcəkdə əldə edilməli olan hansısa məqsəd qoymağa çalışmır, əksinə, "həyatın özü naminə" yaşamağı öyrədir və ya başqa sözlə, göstərir. ki, insan "sadəcə yaşamalı, necə yaşadığınla maraqlanmamalıdır" . Zen həmçinin bəzi digər Buddist məktəblərindən onunla fərqlənir ki, o, nirvananı ideal kimi təklif etmir .
Meditasiya təcrübəsi
![image](https://www.wikimedia.az-az.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraW1lZGlhLmF6LWF6Lm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTh6THpNMEwwcGhjR0Z1WlhObFgyZGhjbVJsYmw5aGRGOTBaVzV5ZVhWcWFTMTBaVzF3YkdVdWFuQm5Mekl5TUhCNExVcGhjR0Z1WlhObFgyZGhjbVJsYmw5aGRGOTBaVzV5ZVhWcWFTMTBaVzF3YkdVdWFuQm4uanBn.jpg)
Bir çox Zen ardıcılları yeriyərkən və işləyərkən meditasiya edirdilər . İş zamanı meditasiya "fusin" adlanırdı . Meditasiyasız fiziki əməklə meditasiya arasındakı fərqi Zen ustası Thich Nhat Hanh aşağıdakı ifadə ilə ifadə etmişdir: "Qabları yumağın iki yolu var. Əvvəlcə qabları yuyun ki, təmiz olsun. İkincisi, qabları yumaq üçün qabları yuyun" .
Əl əməyi ilə məşğul olan Zen rahibləri onun müqəddəsliyinə inanırdılar. Torpaqda işləmək, süpürmək və təmizləmək şəklində əmək hər bir rahibin həyatında mühüm element hesab olunurdu, onun sağlamlığını və ağıl aydınlığını qorumağa kömək edirdi .
Zenə görə hər hansı bir hobbi əsl təbiətinizi başa düşməyin bir yolu ola bilər. Zen Buddistləri inanırlar ki, hər bir insanda artıq bir rəssam var, həmişə rəsm və ya şeir ustası deyil, həmişə "həyatın rəssamı". "Onun qolları və ayaqları onun əlləri, bütün kainat isə yetmiş, səksən, hətta doxsan il ömrünü yazdığı bir kətandır" .
Zazen məşqi
Mart və sentyabr aylarından başqa hər ay Zen monastırında sesşin həftəsi keçirilir ki, bu müddət ərzində rahiblər hər gün 17–18 saat zazen məşqi edir . Belə bir sessiyada iştirak edən amerikalı psixoloq Cek Huber öz hesabatında bildirdi ki, çətin ilk gündən sonra artıq dördüncü gündə o, tədricən "döşəmənin üstündə üzmək hissi", beşincisində isə mütləq düşüncəsizlik hiss edir. bir anda onun sifətinin əksinə "ağ ekran göründü, yaddaşda saxlanmayan üzlər və əşyalar parıldadı", bundan sonra "emosional partlayış" baş verdi, "sevinc və şadlıq eyforiyasında, " "göz yaşı axınları" və "hər şeyin birdən-birə aydın və sadə olması" hissi .
Döyüş sənətləri Zen və Samuray Zen
![image](https://www.wikimedia.az-az.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraW1lZGlhLmF6LWF6Lm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTh3THpBeUwwRnlkRjl2Wmw5VGFHRnZiR2x1WDB0MWJtZGZSblV1YW5Cbkx6SXlNSEI0TFVGeWRGOXZabDlUYUdGdmJHbHVYMHQxYm1kZlJuVXVhbkJuLmpwZw==.jpg)
Buddizmi başa düşməyin tamamilə gözlənilməz bir yolu, ilk baxışdan Buddistlərin beş əsas qadağasından birinə — "öldürməkdən çəkinməyə" zidd olan bir şey idi. Bodhidharma bu ziddiyyəti nəzərə alaraq ona belə cavab verir: "Müharibə və öldürmək haqsızlıqdır, lakin özünü müdafiə etməyə hazır olmamaq daha da yanlışdır" .
Döyüş sənətləri ilk dəfə Çin Buddist Şaolin monastırında bədəni inkişaf etdirən gimnastika kimi Zen ilə birləşdirilib, burada əfsanəyə görə, Bodhidharma onları gətirib . O vaxtdan bəri Şərqin döyüş sənətini Qərb idmanlarından fərqləndirən Zendir. Kendo (qılıncoynatma), karate, cüdo, ciu-citsu kimi bir çox döyüş sənəti Zendən fəal istifadə edir . Üstəlik, bəzən karate ustalarının dediyi kimi məsələ bir istifadə ilə məhdudlaşmır: "Zen karatedir, Zen və karate birdir" . Zen ilk növbədə aqressiyaya qarşı çəkindirici vasitə kimi istifadə olunur. Həmçinin, ağır yaralanma və ölümün mümkün olduğu real döyüş vəziyyəti insandan məhz Zenin yetişdirdiyi qorxmazlıq və intuitivlik keyfiyyətlərini tələb edir .
Yapon döyüş sənətinin əsas məqsədi başqa bir insana zərər vermək qabiliyyətini inkişaf etdirmək deyil, insanda "mən olmayanın əsl təbiətini" kəşf etməkdir. Beləliklə, "qılınc fəlsəfəsi" nin görkəmli nümayəndələrindən biri (1688–1756) hesab edirdi ki, samuraylar, mümkünsə, həmişə döyüşlərdən qaçmalıdırlar: "Qılınc, hətta ümidsiz bir vəziyyətdə belə, öldürmək üçün arzuolunmaz bir vasitədir. vəziyyət. Ona görə də qılınc ölüm gətirməməli, həyat verməlidir" .
Zen ustadı və qədim Yapon qılınc ustalığı sənətinə dair traktatların müəllifi Takuan Soho (1573–1644) (indi kendo texnikasında qorunub saxlanılır) ən yüksək bacarıq səviyyəsinə çatmış döyüşçünün sakitliyini sarsılmaz müdriklik adlandırır. Dueldə Takuan heç bir obyektə bağlanmamağı, ancaq bir şeydə dayanmadan düşmənin bütün hərəkətlərini dərk etməyi tövsiyə etdi. Beləliklə, döyüşçünün zehni döyüşçünün, məsələn, düşmən qılıncına bağlandığı və sonra dueli uduzduğu "Tam cəhalət mərhələsi"ndən diqqətin sərbəst keçməsi və öz təbiətinə tabe olması mərhələsinə keçməlidir .
Çin və Yaponiyanın döyüş sənətləri, ilk növbədə, qılınc yolunu və ox yolunu əhatə edən döyüşçü yolu boyunca samurayların "mənəvi qabiliyyətlərini" inkişaf etdirmə sənətləri və üsullarıdır. Buşido və ya məşhur "Samuray yolu" "ideal" döyüşçü üçün qaydalar və qaydalar toplusudur . O, əsrlər boyu Yaponiyada inkişaf etdirilmiş və Zen Buddizminin əksər prinsiplərini, xüsusən də ciddi özünə nəzarət və ölümə laqeydlik ideyalarını özündə birləşdirmişdir. Özünə nəzarət və özünü idarə etmə fəzilət dərəcəsinə yüksəldildi və samuray xarakterinin qiymətli keyfiyyətləri hesab edildi. Buşido ilə birbaşa əlaqəli olaraq, ölüm qarşısında samuraylarda inam və soyuqqanlılıq inkişaf etdirən zazen meditasiyası da var idi .
Monastır intizam təcrübəsi
Patriarx Bay-çanq (720–814) "monastır" Zenin başlanğıcı kimi xidmət edən "Bai-çanq Qaydaları Məcəlləsi"ni (Bai-chang ching-gui) yaratdı. Bir çox cəhətdən Vinaya qaydaları ilə qətiyyən üst-üstə düşməyən bu monastır nizamnaməsi Çan monastırlarının təşkilati və struktur xüsusiyyətlərini, habelə rahiblərin vəzifələrini təsvir edirdi. Beləliklə, qaydalara uyğun olaraq, rahibin bütün vaxtı meditasiya və moizələr dinləmək vaxtı və məcburi ev işləri (pu-qing) vaxtına bölündü. Bu, məktəbin patriarxlarına da şamil edildi və bununla da nümunə oldular. Növbətçi rahiblər (vena), böyük rahiblər və abbatlar qaydaların pozulmamasını ciddi şəkildə təmin edirdilər. Əks halda, rahib cəzalandırılırdı və ya cəza kömək etməsə, cəmiyyətdən qovulurdu .
XII–XIII əsrlərdə mentorun göstərişlərinə tam əməl etməyi və ciddi nizam-intizamı nəzərdə tutan Qing Quinin "saf qaydaları" nəhayət Zen monastırlarında və Çan məktəbinin "üsyankar ruhu"nda möhkəmləndi.
Həmçinin bax
- 101 Zen Hekayəsi
Qeydlər
- Написания: "дзэн" — по правилам транскрипции японских слов (), "дзен" — часто встречающееся в русских текстах написание.
- Сафронова, 1989
- Маслов, 2004
- Торчинов, 2002
- Дюмулен, 2003
- Хамфриз, 2002
- Главева, 2007
- Судзуки, 1993
- Пахомов, 2004
- Попова12, 1979
- Кабанов, 1999
- Доманов, 1998
- Козловский, 1998
- Пореш, 2005
- Жуковская, 1992
- Пучков, 1997
- Волков, 1985
- Cho, Sungtaek. Craig E. (redaktor). "11 Chosôn period (1392–1910)". Buddhist philosophy, Korean. «». 1998. 2013-06-10 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-06-10.
- "Korea, North". «». 2013-06-05. 2020-05-18 tarixində . İstifadə tarixi: 2013-06-10.
- Вон Кью-Кит, 1999
- Юсупова, 2007
- Козловский, 2009
- Маслов, 2000
- Альбедиль, 2013
- Пахомов, 1999
- Гендюн Ринпоче. "Яды ума". «». 2010-12-24 tarixində . İstifadə tarixi: 2012-11-11.
- Уотс, 1993
- Кинг, 1999
- Попова11, 1979
- Nagatomo, 2010 Ed
- Померанц, 2006
- Судзуки, 1997
- Чебунин, 2009
- Титаренко, 1994
- Завадская, 1977
- Долин, 1991
- Торчинов, 2007
- Померанц, 1972
- Розин, 2002
- Степанянц, 2011
- Хоружий, 2010
- Маслов, 2008
- Майленова, 2010
- Тит Нат Хан, 2005
- Абаев, 1983
Ədəbiyyat
İstinadlar
- Buddanın ürəyi. "Zen Buddizmi" mövzusunda internet resurslarının icmalı " Oriental Collection " jurnalının 2(57)/2014 №-də Архивная копия
- Bir Damla Zen. Shodo Harada Roshi rus tələbələrinin veb saytı Архивная копия (Rinzai Zen)
- (arxivləşdirilmiş link)
- Zen Master Sando-Kaisen tələbələrinin Rus Sanqası Архивная копия (Avropa Soto Zen)
- Moskva Koreya Zen Məbədi "Dalma-sa" Архивная копия də
- Sankt-Peterburq Zen Mərkəzi "Dae Hwa Song Won" Kwan Um Məktəbinin Архивная копия
- Rus Zen rahib Myong Gong Sunim-in veb-saytı Архивная копия
- Zen Buddizm WWW Virtual Kitabxanası. Zen (Ch'an, Son, Thien) Onlayn Resursları üçün İnternet Bələdçisi Архивная копия (ing.)
- Zen jurnalları və akademik saytları -də Архивная копия (ing.)
wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, tarixi, endir, indir, yukle, izlə, izle, mobil, telefon ucun, azeri, azəri, azerbaycanca, azərbaycanca, sayt, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, haqqında, haqqinda, məlumat, melumat, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar, android, ios, apple, samsung, iphone, pc, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, web, computer, komputer
Zen zen yap 禅 sanskr ध य न dhyana derketme cin 禪 chan kor 선 yuxu vyet thiền thien Cin ve butun Serqi Asiya Buddizminin en muhum mekteblerinden biridir Son olaraq 5 6 ci esrlerde Cinde daosizmin boyuk tesiri altinda formalasmisdir Cin Vyetnam ve Koreyada Mahayana Buddizminin dominant rahiblik formasidir Genis menada Zen mistik derketme mektebi ve ya Buddist mistisizminden yaranan maarifcilik telimidir Dar menada Zen bezen Yaponiyada ozunemexsus milli xususiyyete malik ve XII esrin sonlarinda Cinden gelmis Buddizmin tesirli mekteblerinden biri kimi qebul edilir Bundan elave Zen dhyana olaraq da adlandirilan Zen mekteblerinin tecrubesine istinad edir ve Buddist praktikasinin en muhum hissesidir Zen telimi Hindistandan Cine Bodhidharma terefinden getirildi ve Uzaq Serqde Cin Vyetnam Koreya Yaponiya daha da genis yayildi Cin Can Yapon Zen Vyetnam Thien ve Koreya Son eneneleri esasen musteqil sekilde inkisaf etdi ve indi vahid mahiyyeti qoruyaraq tedris ve tecrube uslubunda ozunemexsus xususiyyetler qazandi Yapon Zen bir nece mekteble temsil olunur Rinzai Obaku Fuke ve Soto Yapon Zen Yaponiyadaki Buddist mebedlerinin texminen 20 ni teskil edir DilcilikEtimologiya Enso Zen Buddizminin simvoludur Buddizmin bu qolunun butun adlarindan Qerbde en cox taninani onun Yaponca Zen adidir Bu sozun etimologiyasi Sanskrit Pali dhyana jhana terminine gedib cixir sanskr ध य न IAST ध य den IAST derin konsentrasiya menasini verir meditasiya derketme ilk eserlerde Zen mektebi hem de derketme ve ya qurtulus mektebi adlanir Bu sozun teleffuzu cin dilinde can a vyetnamda thien e koreya dilinde son a sonra ise Yaponiyada yayilaraq zen e cevrilmisdir Zen enenesinin diger adi Buddanin Ureyidir Buddha hridaya Cin Fo Xin Yapon Busin Buddanin ureyi mehebbet ve boyuk sefqet menasini veren Buddist mehakaruna anlayisina uygundur Zen mektebinin diger taninmis adi Budda suuru mektebidir Zen iddia edir ki ne insanin ozu ne de onun muhiti movcud deyil cunki butun bunlar yalniz suurun illuziyasidir Bunu bilenden sonra ardicil onun dunya ile eyni oldugunu ve mehdud imkanlara malik oldugunu basa dusur hemcinin Buddanin insanlarin qelbinde hell oldugunu anlayir Eqoist ve ya illuziyali Men den imtina Zende oz daxilinde heqiqi Men adlanan Men den daha derin bir qurulus tapmaqla bas verir D T Suzukinin fikrince esl men mutleq subyektiv tebietine gore elm terefinden hec vaxt hesab edile bilmez TarixiZen etikasi Lotus Buddanin simvolu Zen enenesinin ruhen oturulmesi Budda Sakyamuniye gedib cixir ona gore de enenede o ilk hind patriarxi hesab olunur Ikinci patriarx Mahakashyapa 32 hesab edilir ki Budda ona hec bir soz ve ya metn olmadan lotus ciceyinde anlama veziyyetini 33 oturdu ve bununla da Zen enenesini telimlerin urekden ureye birbasa oturulmesi seklinde qurdu Bir gun Budda Vulture Peak de bir izdihamin qarsisinda dayandi Butun insanlar onun dharmani oyretmeye baslamasini gozleyirdiler lakin Budda susdu Xeyli vaxt kecmisdi ve hele bir kelme de danismamisdi elinde bir cicek var idi Camaatin butun gozleri ona cevrildi amma hec kim hec ne basa dusmedi Sonra bir rahib parildayan gozleri ile Buddaya baxdi ve gulumsedi Ve Budda dedi Mende realligin natemizliyinden azad olan mukemmel Dharma gorme xezinesi nirvananin sehrli ruhu var ve men bu xezineni Mahakasyapa oturdum Bu gulumseyen rahib Buddanin boyuk sagirdlerinden biri olan Mahakasyapa idi Tum Nat Xan Elm aleminde Zenin menseyi ile bagli iki fikir var Birinci gorusun terefdarlari Can Zenin Mahayana ve ya Mayadan evvelki menseli oldugunu ve Madhyamika ve Yoqakara mekteblerinden geldiyini iddia edirler Bu mekteblerde bele bir telim var idi ki sozlerden ve metnlerden istifade etmeden ancaq mistik derketme meditasiya ve ya dhyana komeyi ile heqiqi varligi derk etmeyin bir yolu var Ikinci noqteyi nezerin terefdarlari hesab edirler ki Can Zen Mahayanadan qaynaqlansa da Cin Buddizmi ve Cin medeniyyeti ile cox ehemiyyetli elaqeye malikdir Tedqiqatcilar Can prinsip ve konsepsiyalarinin Mahayanada analoqlarinin oldugunu qeyd edirler Meselen Zen in sozlere etibar etmemek meyli Mahayan anti diskursuna benzeyir Belelikle tedqiqatcilar Zenin Mahayana mektebi oldugu tezisini tesdiqleyir ve Zeni praktiki Mahayana ucun herekat hesab edirler Hemcinin ikinci noqteyi nezeri destekleyen tedqiqatcilarin ehemiyyetli bir hissesi Canin menseyine boyuk olcude Taoizm ve Buddizmin qarsiliqli tesirine borclu olduguna inanir Bezi tedqiqatcilar da Canin buddizmin elaqeli elementlerini ozunde cemlesdirmis daoizmin inkisafi hesab oluna bileceyine inanirlar Eger Buddizm atadirsa Daoizm bu usagin anasidir Amma inkar etmek olmaz ki bu usaq atasindan cox anasina benzeyir Can buddizm Zenin eramizin 5 ci esrinde Cinde yayildigi qebul edilir Bu telimi Cine getiren Hindistanli Buddist rahib Bodhidharma Cin enenesinde Putidamo ve ya sadece olaraq Damo yaponca Daruma tez tez 27 hindli Buddizm patriarxinin varisi adlandirilir ve sonralar Cinde Canin ilk patriarxi olur Bodhidharma bu gun Cin Can Buddizminin besiyi sayilan Saolin monastirinda meskunlasib Bodhidharmadan sonra Cinde daha bes umumi patriarx var idi ve sonra telim simal ve cenub mekteblerine bolundu Ikincisi sonradan inkisaf etdi ve bes Can mektebine cevrildi onlardan yalniz ikisi Caodong ve Linji indiye qeder fealiyyet gosterir Hazirda bir sira cetinliklerle uzlesen Can Cin Buddizminin en nufuzlu qoludur ve butun dunyaya yayilmaga calisir Butun Can mektebleri asagidaki bes esas prinsipe esaslanir Ali Heqiqet ifade olunmazdir Ruhani tekmillesme mumkun deyil Son halda hec ne elde edilmir Buddist telimleri haqqinda xususi bir sey yoxdur Mohtesem Dao her yerde hetta sudasiyan ve ya oduncu senetinde de var Vyetnamda Zen Rinzai Avropa Zen Merkezinde Zazen 6 ci esrin sonunda Seng Tsang in telebesi olan Vinitaruchi Vyetnama geldi ve ilk Thien mektebini qurdu Vyetnam Thien in gelecek inkisafi Huai hai nin kecmis telebesi Vo Ngon Thong mektebi ve mektebi ile elaqelendirilir Sonuncu mekteb Imperator Ly Thanh Tong terefinden tesis edilmisdir Bir az evvel 968 ci ilde Thien Vyetnamin dovlet ideologiyasina cevrildi ve sonradan onun tarixinde muhum rol oynadi Sonralar Vyetnamda imperator terefinden qurulan ve Cinde analoqu olmayan mektebi Obaku mektebine yaxin mektebi ve Linji mektebine yaxin mektebi meydana cixdi Tedqiqatci V Yu Poresin tedqiqatlarina esasen 20 ci esrde Vyetnamda Zen in qismen tenezzulu var idi Eyni zamanda 20 ci esrin 30 cu illerinde olkede Vyetnam Buddizminin dircelis herekati guclendi ve 70 ci illerin evvellerinde Vyetnamda coxlu dini mebedler tikilmeye basladi Hazirda texminen 60 milyon Vyetnam ehalisi arasinda ehalinin texminen ucde biri Mahayana ardicillaridir Hazirda olkede movcud olan butun Mahayana mekteblerinden en guclusu Saf Torpaq Buddizmi mektebleri ile birlikde Thien mektebleri ve xususile Lamte Linji mektebidir Koreyada Zen Jejudaki Son Mektebinin Yakchunsa Mebedi Son Zenin Koreyadaki adi Koreyaya 7 ci esrde dorduncu Can patriarxi Dassiyanin telebesi olan Zen ustasi ile gelmesine baxmayaraq yalniz 9 cu esrin ortalarinda genis yayildi 828 931 ci iller arasinda olkede doqquz dag adlanan 9 Zen mektebi yarandi Bu doqquz mekteb Silsansan Dongnisan Kajisan Cakulsan Seonjusan Sajasan Svayanqsan Ponnimsan ve Sumisan mektebleri oldu ve sonralar Zenin altinci patriarxi olan Hueynenin 638 713 Cinde yerlesen yasadigi dagin adinin serefine Coqe adini qebul etmisler Sonraki Qoryo dovrunde 918 1392 Son mektebi ile sxolastik Buddist mektebleri arasinda gerginlik yarandi ve bu mektebler arasinda qarsiliqli anlasmanin qurulmasi zeruretine sebeb oldu Eyni dovrde Buddist sanqha falciliq ve dunyevi islerde ugur qazanmaq ucun dualar kimi dunyevi hadiselerin Buddizme nufuz etmesi ile bagli bohran yasadi Bu dovrun esas simalari daglarda samadhi ve prajna cemiyyeti nin intizamli praktikantlarinin yeni herekatini yaradan son ustasi Cinul 1158 1210 ve son ustasi 1178 1234 idi Hemcinin 1346 ci ilde muellim Taeqo Pou 1301 1382 nehayet butun Can Buddist mekteblerini Chogye Ordeni daxilinde birlesdirdi Kanonik Buddist mektebleri ile reqabet apararaq son getdikce populyarliq qazandi Bununla bele neo Konfutsiciliye regbet besleyen Coson sulalesi 1392 1910 dovrunde Buddizm Koreyadaki dominant rolunu itirdi Rahibler bir sira ciddi mehdudiyyetlere meruz qaldilar meselen seherlere sefere mehdudiyyetler qoyuldu ve monastirlarin sayi ehemiyyetli derecede azaldi Neticede Coson dovrunde yalniz Son ve Gyo buddizm mektebleri fealiyyet gosterirdi Son neticede ise yalniz Son mektebi fealiyyet gosterirdi Bu dovrde son ustasi ve bir sira muhum dini metnlerin muellifi Cason Buddizminin dircelisinde merkezi fiqur hesab edilen Sosan Hyujeonq 1520 1604 xususile qeyd olunmalidir Sosan Hyujeonqun Edaletli Rahib Herekati da yapon isgalcilarini Koreyadan cixarmaga komek etdi Bu dovrun muhum hadisesi Zen ustasi Kixvoy 1376 1433 terefinden yazilmis Buddizmi mudafie eden Heqiqetin uze cixmasi adli traktat oldu Koreyanin simalda KXDR e ve cenubda Koreya Respublikasina parcalanmasindan sonra Simali Koreyada dini etiqad sixisdirilib Koreya Respublikasinda ise buddizm xristianliqla reqabet aparir dircelisi 1960 ci illerde basladi Hazirda Koreyada bir sira boyuk monastir merkezlerinde son tetbiq edilir Koreyanin iki esas Buddist mektebi Coqe cjon mektebi yaxud Koreyanin ekser Buddistlerini birlesdiren Coqye Ordeni o cumleden Son mektebinin bir cox buddistleri ve Theqo cjon mektebi hesab olunur 20 ci esrde Coqe ordeninin en meshur numayendelerinden biri Zen ustasi Kusan Sunim 1908 1983 olmusdur 1983 cu ilde Koreyali Zen ustasi Sun Sanq oz menseyini Coqe Ordeninden goturerek Zen Kvan Um beynelxalq mektebi qurulmusdur Rinzai mektebine yaxin olan bu mektebde 2012 ci ilin sonunda Amerikada 35 Zen merkezi Asiya ve Avstraliyada 7 Zen merkezi ve Avropada 53 Zen merkezi var idi Tedqiqatci V Yu Poresa Cenubi Koreya yegane enenevi olkedir ki Zen 20 ci esrde ve indi de yuksek teskilati ve menevi movqelerini itirmemisdir Koreyali Zen ardicillari iddia edirler ki Koreyadaki Zen Patriarx Huinenqin Zen enenesinin en temiz ve orijinalidir Yaponiyada Zen Ilkin merhele Qisda Ginkaku ji mebedi Kyoto 653 cu ilde Yaponiyadan olan rahib Doso usta ile Yoqakara felsefesini oyrenmek ucun Cine geldi Hsuan cianqin tesiri altinda Dosye Zen Buddizminin ustasi oldu ve Yaponiyaya qayidaraq terefdarlari da Zen i qebul etmeye baslayan Hossyo mektebini canlandirdi Mektebin ilk meditasiya zali Nara mebedindeki zal olmusdur 9 cu esrde imperatrica Takibana Kakikodan deveti qebul ederek Can mektebinin muellimi Linji I kyun Yaponiyaya sefer etdi Yaponiyada imperator sarayinda oz telimini yaydi ve daha sonra Kyotoda onun ucun xususi olaraq tikilmis Denrinji mebedini idare etdi Lakin I kyun onun terefinden hec bir helledici hereketin olmamasi sebebinden tedrisi populyarlasdira bilmedi ve bir muddet sonra Cine qayitdi Bundan sonra Yaponiyada butun Buddizmin yox olmasinin ferdi faktlari ile musayiet olunan Zen durgunlugu dovru basladi Eysay ve Yaponiyada Zen felsefesinin mohkemlenmesi Zenin nehayet Rinzai Linji mektebi seklinde Yaponiyaya geldiyi muellim Eysayi hesab olunur Zenkyo Kokoshi 1141 1215 Artiq usaq iken Eisai Tendai mektebinin Yapon mebedinde Buddizmin monastir formasini tetbiq edirdi 1168 ci ilde Eisai ilk defe Cine geldi ve burada Can telimlerinden cox tesirlendi Seferinden o emin idi ki bu cur telim onun olkesinin ruhen yeniden dogulmasina komek edecek Eysaynin Cine ikinci seferi 1187 ci ilde bas verdi ve bu sefer zamani o neslinden olan Linji mekteb muellimi Xuyan Huaycan 55 terefinden derketmek mohuru aldi Yaponiyada Eysay bezi hallarda muxalifet ve bidet ittihamlari ile qarsilasan Tendai mektebinin telimlerinden Zen telimlerinin ustunluyunu teblig edirdi Yuksek dairelerin desteyi ile Eysay Sinqoy ve Tenday mekteblerine mexsus ve Kiota seherinde yerlesen Kenindzi mebedinin bascisi olur ve burada Vetenin Mudafiesi ucun Zen Yayilmasi metninde seylerini tesvir ederek aktiv sekilde zenin yayilmasi ile mesgul olur Eisay hemcinin Zenin musteqil bir mekteb kimi taninmasina nail olmaq ucun diger Buddist mektebleri ile bagli movqeyini sert movqeyden daha yumsaq movqeyine deyisdi Yaponiyada Zen enenesini tam olaraq mohkemlendirmekle yanasi Eysay Cinden getirdiyi monastirin yaxinliginda cay toxumu ekerek ozunun cay haqqinda kitabinda cay merasimi haqqinda bildiyi melumatlari tesvir etmisdi Vyetnamdaki Thien Chuc Lam monastiri Bambuk bagi Telimin qisa mahiyyetiZenin esas meqsedi aglin esl mahiyyetini derk etmekdir Zen meditasiyasini tetbiq eden telimin tedqiqatcilari qeyd edirler ki telimin mahiyyeti nezeri cehetden izah edile ve ya muqeddes doktrina kimi oyrenile bilmeyen ifade olunmazdir Bodhidharma Zen i enenelerden ve muqeddes metnlerden yan kecerek oyanmis suura birbasa kecid kimi mueyyen etmisdir Altinci Patriarx Huineng oz kelamlarindan birinde Zen i oz tebietin derk edilmesinde oyanis kimi mueyyen etmisdir Can mektebinde Can nedir sualina cox yaxsi hesab edilen coxlu cavablar var idi Muellimin cavabi qisqirmaq gulmek ve ya agac ve ya qus kimi bir seye isare etmek ola biler Ustad Enqo Zen nedir sualina cavab vererek ozunu bele ifade etmisdir Bu anda zen birbasa qarsinizdadir onu tam sekilde size catdiriram Agilli bir insani heqiqete yoneltmek ucun bir soz kifayetdir lakin hetta zaman bele sehvler de ola biler Bu o zaman mumkun olur ki bu heqiqet qelem ve kagiz vasitesile ifade olunsun yaxud sofizme burunsun Bu hallarda heqiqet bizden daha da uzaqlasir Zenin boyuk heqiqeti her kesde yasayir Hec kimin komeyine muraciet etmeden iceri baxin ve orada axtarin Basqa bir Zen ustasi eyni suala cavab verdi Zen nedir bele Cay icib duyu yeyerek vaxtimi tebii sekilde tavana daglara heyranliqla baxaraq kecirirem Ne rahat sakitlik ve hissdir Ruhani muellimler telimin daha nezeri terifini vermek cehdlerine menfi ve mueyyen yumorla yanasiblar Misal ucun muellim Huanbo Siyun telebenin Buddist telimlerinin esaslari ile bagli qeydlerini gorerek ondan sorusdu Kagizdaki bu murekkeb izlerinde bizim telimlerimizden ne ola biler Bodhidharmanin teliminin mahiyyeti derketmede sessiz anlama ve iki nufuz ve dord hereketle ureyin temizlenmesi ile ifade olunurdu Iki nufuz dedikde davamcinin paralel olaraq tetbiq ede bileceyi iki yol nezerde tutulurdu Daxili prinsip vasitesile nufuzetme ru li bu insanin heqiqi mahiyyeti haqqinda dusunme demekdir Xarici islerle nufuzetme zhu shi qisaca olaraq her hansi bir hereket zamani ve istekler olmadiqda sakit bir zehnin saxlanmasi ile ifade edilir Emelle nufuz dord emelde daha dolgun ifade olunur Nifret hissi olmamali ve pis islerden el cekmeyin Telimin ardicillari basa dusmelidir ki bu cur hereketlerden sonra qisas bao gelir O pisliyin menbeyini tanimali ve heyatin xosagelmez hallarina gore derd cekmekden imtina etmelidir Karma ve ya seraitlere gore yasamali Insanin dusduyu serait onun kecmis hereketleri ve dusunceleri ile yaranir lakin gelecekde onlar yox olacaq Buna gore de D T Suzuki Zen movqeyini bele ifade edir Itirsek de qazansaq da bizim ucun eyni olsun Karmanin bize ne getirdiyini qebul edek Cisimlere ve hadiselere istek ve ya bagliliq etmeyin cunki telime gore onlar ezabin sebebidir Her sey bosdur ve cehd etmek ucun celbedici bir sey yoxdur Dharma Dao ile harmoniyada olmaq Sutralara gore Dharmada canlilar yoxdur cunki o movcudluq baglarindan azaddir Dharmada men yoxdur cunki o sexsiyyetin mehdudiyyetlerinden azaddir Eger mudrik insan bu heqiqeti basa dusse ve ona inansa onun davranisi dharma ile uygunlasacaq Hemcinin Dharma ile harmoniya alti paramitanin komeyi ile pis dusuncelerden xilas olmaq ve onlari dusunmeden yaxsi isler gormek demekdir Felsefe elmleri namizedi O A Domanovun fikrince Zen azadliq ve tehlukesizliyin elde olundugu suuru tekmillesdiren ve onu anlamaga satoriye aparan xususi nov ferdi tecrubeler vasitesile insanlari ezabdan qurtarmaq yoludur Umumi Buddist ideyalarina gore uc esas zeheri vardir ki bunlardan butun ezab ve aldanma hemcinin dogum ve olum yaranir insanin tebietini bilmemesi axmaqliq sehv baxislar her seyi oldugu kimi gore bilmemek laqeydlik hissi ezabin esas sebebidir ikrah nifret qezeb cirkinlik hissi redd dusmencilik istek ve ya bagliliq seylerin varligi ve yoxlugu ideyalarina spekulyativliye nirvanaya isteklere ve qorxulara butun xarici dunyaya ve insanin illuziyalar kimi men e sahib olun Cahiliyyet icinde olan insan ozunu bilen dunyadan ayirir Bu zeherden qurtulmaq insandan hec bir qavrayis obyektinin ayrilmamasi uzerinde dusunmekle asanlasdirilir Zen praktikasinin esasini teskil eden meditasiya hem de diger zeherlerden xilas olmaga komek edir Meditasiya Zen ardicilina her seyin qeyri ikiliyi ve eyniliyini gormeye elece de Zenin esas prinsiplerinden biri olan Daisinkoya gore her seye xas olan Budda tebietini gormeye komek edir Zen telimi bildirir ki her seyin temelinde bosluq dayanir onun vasitesile butun esyalarin ve hadiselerin qeyri ikiliyini gormek mumkundur Zen qeyd edir ki boslugu yalniz meselen seh damcisinda derk etmek olar ancaq sozle tesvir etmek mumkun deyil Zendeki bosluq neyinse olmamasi kimi adi menfi menaya malik deyil butun kainati ehtiva eden dolgunluq kimi basa dusulur Bosluq hem de insanla onu ehate eden her sey arasinda serhedin olmamasi demekdir o zaman insan realligi oldugu kimi onun qavrayisi tehrif eden subyektiv baxislari olmadan birbasa qavramaga baslayir Telim hem butun hadiselerin ikililiyini iki deyil inkar edir mentiqin seylerin qarsiliqli asililigini hem de onlarin birliyini bir deyil bu hududlarla mehdudlasdirmadan nezere almadigini mudafie edir Bu inkar ardicilin tecrubesine esaslanan emeli xarakter dasiyir Zen mistik telimdir bir terefden mentiqi inkar edir diger terefden ona qarsi cixmir Doktrina cox seyi inkar edir lakin bu inkari tesdiqin en yuksek formasi hesab edir Zen birmenali olaraq ozunu inkar ve ya tesdiqle elaqelendirmir mentiqden kenardir ve yalniz menevi tecrubenin heqiqetin derk edilmesine sebeb ola bileceyine inanir Dinsunas I A Kozlovski qeyd edir ki telim insana hec ne oyretmir eksine onun yolunu azdirir Zen dogrudan da oyretmir yol gosterir Ora get Professor Rudolf Otto hemcinin qeyd edir ki sagird intuitiv qavrayisa malik olana qeder davamciya sadece oyredile bilmeyen seyler oyredilmir ona rehberlik edilir daha dogrusu yoneldilir Zen hesab edir ki muxtelif buddist terminler nirvana skandhalar dharmalar heqiqetle hec bir elaqesi yoxdur ve buna gore de onlari nezere almir 142 Can mektebinde bu terminler haqqinda danismaq cehdleri intuitiv qavrayisa manee sayilir keskin tenqid edilir ve ayin suda eksini tutmaq isteyi ile muqayise edilirdi 165 Bununla bele Zen muellimleri telebelerin esas terminlerle bagli suallarina cavab vershkdiler 166 Budda nedir Bir parca gil ve hetta qurudulmus bir parca Dao nedir Uc funt ketan Zen nedir Cicek acan gavali budagi ve ya bagda serv ve ya gumus kupe ile qar toplamaq Zen buddizmi intellektin vasiteci komeyine muraciet etmeden insanin daxili prosesleri ile elaqe saxlamaga calisir Zen fikri hansisa obyekt uzerinde cemleyerek butun zehni fealiyyeti dayandirir Lakin Zende her hansi dusunce uzerinde meditasiya azad heyatin tebiiliyinden ferqli olaraq suni bir veziyyet kimi qebul edilir Oldugu kimi realliq da adlandirilan tebiilik veziyyeti ustad terefinden adi agil ve ya Tao kimi teyin edilmisdir Zen butun isteklerden mutleq imtina etmeyi teleb etmir ve ozune isgenceye menfi munasibet besleyir Zen tebiete hem zahiri hem de daxili zorakiliq tetbiq etmekden imtina edir ve bize onunla harmoniyada yasamagi oyredir Zen ardicillari felsefe ve din tarixi professoru Q Dumulinin fikrince xeyirxahliq ve xeyriyyecilikle xarakterize olunur Zenin esas ifadelerinden biri Bodhidharmanin Imperator Vunun kim oldugu sualina cavab verdiyi Bilmirem ifadesidir Bilmirem munasibeti Caodong Soto ve Linji Rinzai mekteblerinde umumidir Zen muelliminin sagirdin sualina bilmirem cavabi D T Suzukiye gore aqnostisizm movqeyinden tamamile ferqlidir ki muellim ela bilir lakin onun biliyi basqa kateqoriyaya aiddir A Watts qeyd edir ki koanlari hell ederken bilmirem movqeyi duzgun yolun baslangicidir Muellim sagirdin bilmediyini bilene qeder onun muxtelif cavablarini redd edir D T Suzuki qeyd edir ki kenar musahideci ucun telim sirli ve ziddiyyetli olsa da eslinde Zen asagidaki intizam ve asagidaki sozlere endirile biler yaxsiliq etmek pislikden cekinmek ureyini temizlemek Buddanin yolu budur Can muellimi Buddist telimlerinin mahiyyeti ile bagli suala bu sozlerle cavab verende ziyaretci meyus oldu Ve uc yasli usaq bunu tam basa duse biler Lakin Can muellim aydinlasdirdi Ve seksen yasli kisi bunu tam heyata kecire bilmeyecek Zenin Dord Prinsipleri Bodhidharma nehayet Tan sulalesinin 618 907 hakimiyyeti dovrunden evvel formalasan Zen in dord esas prinsipinin formalasmasina basladigi hesab olunur Bu prinsipler Muqeddes Yazilardan kenar xususi neql Sozlere ve metnlere etibar etmeyin Insan suuruna birbasa istinad Tebietinize fikir vermek Budda olmaq Menseyi Bodhidharmaya aid edilen Ciraq ve Isiq haqqinda traktat da Deng Dian Ji prinsipler bele idi Heqiqetin oturulmesi muqeddes yazilardan ve nitqlerden kenardir soz ve herflerden asililiq yoxdur Dusuncenin bilavasite urekden ureye oturulmesi oz orijinal tebieti haqqinda dusunmek Buddhaligin gerceklesmesidir Yapon alimi A A Dolinin versiyasinda prinsipler asagidaki kimi seslenir Heqiqet herflerin xaricinde gizlenir Qanunu isarelerle ve sozlerle catdirmaq olmaz Ureyinize donun icine ve arxaya Belelikle ozunuzu derk ederek Budda olursunuz Tedrisin davamcilari inanirdilar ki en vacib seyler metnler vasitesile deyil mentordan telebeye urekden ureye oturulur Bu kocurme o demekdir ki mentor mueyyen usullardan istifade ederek oz suur veziyyetini telebeye oture ve bununla da telebeye urek mohuru xin yin tetbiq ede biler Sonradan telebe meditativ tecrubesi ile maariflendirmenin oturulmesini guclendirir Bu proses telimlerin birbasa oturulmesi xettinin davamliligini temin edir Zen telimi bildirir ki heqiqet yalniz heqiqetin isaresi ve ya Zen tozu olan sozlerle ifade edile bilmez Zen felsefi mulahizeleri faydasiz hesab ederek ozunu muqeddes kitablarla felsefi sistemlerle ve ya her hansi diger dogmalarla elaqelendirmek istemir Zen Buddizmle elaqeli oldugunu iddia etse de ekser hallarda onun sutra ve sastralarini tenqid edir Felsefe professoru D T Suzuki qeyd edir sutralarda ve sastralarda olan butun Buddist telimleri Zen noqteyi nezerinden tullanti kagizdan basqa bir sey deyildir onun faydasi yalniz onun komeyi ile yalniz zekanin tozunu temizleyin amma artiq yox I A Kozlovski de qeyd edirdi ki telim ne sutralari ne de risaleleri vacib hesab etmir Bir cox Zen muellimleri ikinci prinsipi vurguladilar bezen sutralari ve Buddist sekillerini yandirdilar ve monastir kitabxanalarini tualetin yaninda yerlesdirdiler Sutralara perestis etmekden imtina ve metndenkenar dharmanin oturulmesi patriarxal Canin en xarakterik xususiyyetleridir Dorduncu prinsip gosterir ki potensial olaraq her hansi bir sexs Buddadir ve yalniz meditasiya etmekle Budda tebietini ozunde oyatmaq lazimdir Oz tebietine baxis kenso dusunmemis munen ve hereketsiz mui de askar edile biler Can ustalari Buddist sekillerini mehv ederek agil xaricinde hec bir Buddanin olmadigini vurguladilar Lin ci Yi hsuan meshur ifadesinde rahiblere de isare etdi ki butperestliyin ve avtoritarizmin istenilen formasi maariflenmeye mane olur Eger bir Budda ile qarsilassaniz Buddani oldurun Eger patriarxa rast gelseniz patriarxi oldurun Eyni zamanda Budda olmaq isteyinin ozu de Zende sehv hesab olunur Meselen Ustad Lin ci dedi Eger bir insan Buddaya can atirsa o insan Buddani itirer ve Uotts qeyd etdi Hec bir sey Zenin ozunu tekmillesdirme ve ya tekmillesdirme sistemi kimi tesevvurunden daha sehv ola bilmez Budda olmagin bir yolu Budda telime gore seyle ola bilmez bele bir cevrilme ozluyunde tebii olaraq kortebii sekilde bas vermelidir Diger ferqler Zen oz tecrubesinin vacibliyini vurgulayan anti felsefi anti diskursiv ve anti rasional telimdir Mentiq telime gore insanlara realligi butovlukde gormeye komek etmek iqtidarinda deyil Zen diger Buddist mekteblerinden oz birbasaligi sadeliyi praktikliyi ve kortebiiliyi ile ferqlenir adi heyatla ayrilmaz sekilde baglidir Zen Buddistleri spekulyativlikden ve qeyri mueyyen fikirlerden qacaraq hereketlerde dusuncelerde ve hisslerde daim kortebiiliyi ve deqiqliyi qorumaga calisirlar Hec bir plani olmayan hereketleri ozunde cemlesdiren kortebiilikle yanasi telim hem de qefillik oturulmezlik daxili tecrubeye munasibetde paradoksalliq intuisionizm butun qaydalara etinasizliq ve adoqmatiklikle xarakterize olunur tedrisin esas xususiyyetleri olan Zen en praktik Buddist mektebi hesab olunur o emeli hereketleri birinci yere qoyur ve yalniz onlarin vasitesile insanin menevi tecrube qazana bileceyini iddia edir Eyni zamanda Zen dunyadan cekilmek haqqinda danismir Butun bunlar Zeni milyonlarla ardicili olan Buddizmin en aciq herekati etdi onlarin arasinda rahiblerin nisbeti nisbeten azdir Izleyiciler muntezem ise gede bilerler lakin eyni zamanda hec bir seye bagliligi yoxdur Zenin monastir formasi da praktik fealiyyete boyuk ehemiyyet verir Zen rahibleri Buddizmin ekser mekteblerinden olan rahiblerden ferqli olaraq fiziki isden tecrube kimi istifade edirler Eyni zamanda mektebde laymanin rolu rahib rolu ile eyni seviyyededir Zen buddizm prinsipleri haqqinda ozunemexsus anlayisa malikdir ki bu da Zen ustasi Suibi Muqaku ile onun telebesi Seikei arasinda asagidaki dialoqda ifade olunur 208 Buddizmin esas prinsipi nedir Gozleyin dedi Suibi Tek qalanda sene deyecem Bir muddet sonra Seikei yeniden ona muraciet etdi Yaxsi indi tek qalmisiq yalvariram izah edin Suibi ayaga qalxdi ve sebirsiz Seikeini bambuk bagina apardi lakin hec ne demedi ve sonuncu tecili cavab teleb edende picildadi Bu agaclar ne qeder hundurdur oradakilar ne qeder kicikdir Zendeki esl siginacaq Budda tebieti ile eyni hesab olunur ona gore de telime gore onu xarici alemde deyil altinci Zenin qeyd etdiyi kimi insanin men inin 209 derinliyinde axtarmaq lazimdir patriarx Huineng 210 Siz eminsiniz Buddaya Dharmaya Sanqaya sigin Men de size deyirem Ozunuze sigin Budda sizin icinizdedir cunki Budda oyanmis demekdir ve oyanis yalniz daxilden bas vere biler Dharma sizin daxilinizdedir cunki Dharma salehlik demekdir ve siz yalniz ozunuzde salehlik tapa bilersiniz Sanqha ise senin icindedir cunki Sanqha safliqdir ve sen safligi yalniz ozunde tapa bilersen Bir sira yeniden doguslarda yaxsi karmanin toplanmasi ile nirvanaya nail olmagi oyreden Hindistan ve Cinin erken mekteblerinden ferqli olaraq Zen yeni doguslara muraciet etmeden burada ve indi azadliga nail oldugunu elan edir Indiki bedende Budda olmaq ve ya sokusin isutsu mumkunluyu haqqinda doktrina Zene gizli telim den mikkyo geldi Eyni zamanda Zen bir cox dinlerde oldugu kimi gelecekde elde edilmeli olan hansisa meqsed qoymaga calismir eksine heyatin ozu namine yasamagi oyredir ve ya basqa sozle gosterir ki insan sadece yasamali nece yasadiginla maraqlanmamalidir Zen hemcinin bezi diger Buddist mekteblerinden onunla ferqlenir ki o nirvanani ideal kimi teklif etmir Meditasiya tecrubesi Tenryu dzi ing mebedindeki Yapon bagi Bir cox Zen ardicillari yeriyerken ve isleyerken meditasiya edirdiler Is zamani meditasiya fusin adlanirdi Meditasiyasiz fiziki emekle meditasiya arasindaki ferqi Zen ustasi Thich Nhat Hanh asagidaki ifade ile ifade etmisdir Qablari yumagin iki yolu var Evvelce qablari yuyun ki temiz olsun Ikincisi qablari yumaq ucun qablari yuyun El emeyi ile mesgul olan Zen rahibleri onun muqeddesliyine inanirdilar Torpaqda islemek supurmek ve temizlemek seklinde emek her bir rahibin heyatinda muhum element hesab olunurdu onun saglamligini ve agil aydinligini qorumaga komek edirdi Zene gore her hansi bir hobbi esl tebietinizi basa dusmeyin bir yolu ola biler Zen Buddistleri inanirlar ki her bir insanda artiq bir ressam var hemise resm ve ya seir ustasi deyil hemise heyatin ressami Onun qollari ve ayaqlari onun elleri butun kainat ise yetmis seksen hetta doxsan il omrunu yazdigi bir ketandir Zazen mesqi Mart ve sentyabr aylarindan basqa her ay Zen monastirinda sessin heftesi kecirilir ki bu muddet erzinde rahibler her gun 17 18 saat zazen mesqi edir Bele bir sessiyada istirak eden amerikali psixoloq Cek Huber oz hesabatinda bildirdi ki cetin ilk gunden sonra artiq dorduncu gunde o tedricen dosemenin ustunde uzmek hissi besincisinde ise mutleq dusuncesizlik hiss edir bir anda onun sifetinin eksine ag ekran gorundu yaddasda saxlanmayan uzler ve esyalar parildadi bundan sonra emosional partlayis bas verdi sevinc ve sadliq eyforiyasinda goz yasi axinlari ve her seyin birden bire aydin ve sade olmasi hissi Doyus senetleri Zen ve Samuray Zen Saolin telebesi Kung Fu ile mesq edir Buddizmi basa dusmeyin tamamile gozlenilmez bir yolu ilk baxisdan Buddistlerin bes esas qadagasindan birine oldurmekden cekinmeye zidd olan bir sey idi Bodhidharma bu ziddiyyeti nezere alaraq ona bele cavab verir Muharibe ve oldurmek haqsizliqdir lakin ozunu mudafie etmeye hazir olmamaq daha da yanlisdir Doyus senetleri ilk defe Cin Buddist Saolin monastirinda bedeni inkisaf etdiren gimnastika kimi Zen ile birlesdirilib burada efsaneye gore Bodhidharma onlari getirib O vaxtdan beri Serqin doyus senetini Qerb idmanlarindan ferqlendiren Zendir Kendo qilincoynatma karate cudo ciu citsu kimi bir cox doyus seneti Zenden feal istifade edir Ustelik bezen karate ustalarinin dediyi kimi mesele bir istifade ile mehdudlasmir Zen karatedir Zen ve karate birdir Zen ilk novbede aqressiyaya qarsi cekindirici vasite kimi istifade olunur Hemcinin agir yaralanma ve olumun mumkun oldugu real doyus veziyyeti insandan mehz Zenin yetisdirdiyi qorxmazliq ve intuitivlik keyfiyyetlerini teleb edir Yapon doyus senetinin esas meqsedi basqa bir insana zerer vermek qabiliyyetini inkisaf etdirmek deyil insanda men olmayanin esl tebietini kesf etmekdir Belelikle qilinc felsefesi nin gorkemli numayendelerinden biri 1688 1756 hesab edirdi ki samuraylar mumkunse hemise doyuslerden qacmalidirlar Qilinc hetta umidsiz bir veziyyetde bele oldurmek ucun arzuolunmaz bir vasitedir veziyyet Ona gore de qilinc olum getirmemeli heyat vermelidir Zen ustadi ve qedim Yapon qilinc ustaligi senetine dair traktatlarin muellifi Takuan Soho 1573 1644 indi kendo texnikasinda qorunub saxlanilir en yuksek bacariq seviyyesine catmis doyuscunun sakitliyini sarsilmaz mudriklik adlandirir Duelde Takuan hec bir obyekte baglanmamagi ancaq bir seyde dayanmadan dusmenin butun hereketlerini derk etmeyi tovsiye etdi Belelikle doyuscunun zehni doyuscunun meselen dusmen qilincina baglandigi ve sonra dueli uduzdugu Tam cehalet merhelesi nden diqqetin serbest kecmesi ve oz tebietine tabe olmasi merhelesine kecmelidir Cin ve Yaponiyanin doyus senetleri ilk novbede qilinc yolunu ve ox yolunu ehate eden doyuscu yolu boyunca samuraylarin menevi qabiliyyetlerini inkisaf etdirme senetleri ve usullaridir Busido ve ya meshur Samuray yolu ideal doyuscu ucun qaydalar ve qaydalar toplusudur O esrler boyu Yaponiyada inkisaf etdirilmis ve Zen Buddizminin ekser prinsiplerini xususen de ciddi ozune nezaret ve olume laqeydlik ideyalarini ozunde birlesdirmisdir Ozune nezaret ve ozunu idare etme fezilet derecesine yukseldildi ve samuray xarakterinin qiymetli keyfiyyetleri hesab edildi Busido ile birbasa elaqeli olaraq olum qarsisinda samuraylarda inam ve soyuqqanliliq inkisaf etdiren zazen meditasiyasi da var idi Monastir intizam tecrubesi Patriarx Bay canq 720 814 monastir Zenin baslangici kimi xidmet eden Bai canq Qaydalari Mecellesi ni Bai chang ching gui yaratdi Bir cox cehetden Vinaya qaydalari ile qetiyyen ust uste dusmeyen bu monastir nizamnamesi Can monastirlarinin teskilati ve struktur xususiyyetlerini habele rahiblerin vezifelerini tesvir edirdi Belelikle qaydalara uygun olaraq rahibin butun vaxti meditasiya ve moizeler dinlemek vaxti ve mecburi ev isleri pu qing vaxtina bolundu Bu mektebin patriarxlarina da samil edildi ve bununla da numune oldular Novbetci rahibler vena boyuk rahibler ve abbatlar qaydalarin pozulmamasini ciddi sekilde temin edirdiler Eks halda rahib cezalandirilirdi ve ya ceza komek etmese cemiyyetden qovulurdu XII XIII esrlerde mentorun gosterislerine tam emel etmeyi ve ciddi nizam intizami nezerde tutan Qing Quinin saf qaydalari nehayet Zen monastirlarinda ve Can mektebinin usyankar ruhu nda mohkemlendi Hemcinin bax101 Zen HekayesiQeydlerNapisaniya dzen po pravilam transkripcii yaponskih slov dzen chasto vstrechayusheesya v russkih tekstah napisanie Safronova 1989 Maslov 2004 Torchinov 2002 Dyumulen 2003 Hamfriz 2002 Glaveva 2007 Sudzuki 1993 Pahomov 2004 Popova12 1979 Kabanov 1999 Domanov 1998 Kozlovskij 1998 Poresh 2005 Zhukovskaya 1992 Puchkov 1997 Volkov 1985 Cho Sungtaek Craig E redaktor 11 Choson period 1392 1910 Buddhist philosophy Korean 1998 2013 06 10 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2013 06 10 Korea North 2013 06 05 2020 05 18 tarixinde Istifade tarixi 2013 06 10 Von Kyu Kit 1999 Yusupova 2007 Kozlovskij 2009 Maslov 2000 Albedil 2013 Pahomov 1999 Gendyun Rinpoche Yady uma 2010 12 24 tarixinde Istifade tarixi 2012 11 11 Uots 1993 King 1999 Popova11 1979 Nagatomo 2010 Ed Pomeranc 2006 Sudzuki 1997 Chebunin 2009 Titarenko 1994 Zavadskaya 1977 Dolin 1991 Torchinov 2007 Pomeranc 1972 Rozin 2002 Stepanyanc 2011 Horuzhij 2010 Maslov 2008 Majlenova 2010 Tit Nat Han 2005 Abaev 1983EdebiyyatIstinadlarBuddanin ureyi Zen Buddizmi movzusunda internet resurslarinin icmali Oriental Collection jurnalinin 2 57 2014 de Arhivnaya kopiya Bir Damla Zen Shodo Harada Roshi rus telebelerinin veb sayti Arhivnaya kopiya Rinzai Zen arxivlesdirilmis link Zen Master Sando Kaisen telebelerinin Rus Sanqasi Arhivnaya kopiya Avropa Soto Zen Moskva Koreya Zen Mebedi Dalma sa Arhivnaya kopiya de Sankt Peterburq Zen Merkezi Dae Hwa Song Won Kwan Um Mektebinin Arhivnaya kopiya Rus Zen rahib Myong Gong Sunim in veb sayti Arhivnaya kopiya Zen Buddizm WWW Virtual Kitabxanasi Zen Ch an Son Thien Onlayn Resurslari ucun Internet Beledcisi Arhivnaya kopiya ing Zen jurnallari ve akademik saytlari de Arhivnaya kopiya ing