Krım tatarlarının deportasiyası (krımtatar dili: Qırımtatar halqınıñ sürgünligi; ukrayn dili: Депортація кримських татар; rus dili: Депортация крымских татар) — 18–20 may 1944-cü il tarixləri aralığında ən azı 191,044 nəfər, Krım Tatarları Milli Hərəkatının məlumatına görə isə 400,000-dən çox tatarın Krımdan sürgün edilməsinə verilən addır. Bu hadisə etnik təmizləmə və ya mədəni soyqırım kimi qiymətləndirilir. Bu etnik təmizləmə İosif Stalinin göstərişi ilə Sovet dövlət təhlükəsizliyi və gizli polisinin rəhbəri Lavrenti Beriya tərəfindən həyata keçirilmişdir. Üç gün ərzində Beriyanın başçılıq etdiyi NKVD üzvləri kommunistlər və Qırmızı Ordu üzvləri də daxil olmaqla qadınları, uşaqları və yaşlıları mal-qara qatarlarından istifadə etməklə bir neçə min kilometr uzaqlıqda yerləşən Özbəkistan Sovet Sosialist Respublikasına sürgün etmişdir. Krım tatarları Stalinin əmrləri ilə Sovet İttifaqı ərazisində məcburi köçürülməyə məruz qalmış on etnik qrupdan biri idi.
Krım tatarlarının deportasiyası | |
---|---|
Əsas münaqişə: SSRİ-də məcburi köçürülmələr və İkinci dünya müharibəsi | |
| |
Ümumi məlumatlar | |
Yeri | Krım yarımadası |
Hücumun hədəfi | Krım tatarları |
Tarix |
|
Hücum metodu | Güc tətbiq etməklə əhali köçürülməsi, etnik təmizləmə, soyqırım |
Ölü sayı | Müxtəlif təxminlər a) 34,000 b) 40,000–44,000 c) 42,000 d) 45,000 e) 109,956 Ümumi qurbanlar:191.044-423.100 Krım tatarı Sovet İttifaqında məcburi şəkildə deportasiya edilib. (ümumi əhalisinin 18-46 faizi) |
Törədən(lər) | NKVD, Sovet gizli polisi |
Vikianbarda əlaqəli mediafayllar |
Deportasiya guya müharibə ərzində Nasist Almaniyası ilə əməkdaşlıq etmiş bəzi Krım tatarlarına görə kollektiv cəza tədbiri kimi götürülmüşdü. Sovet mənbələri tatarları xəyanətkarlıqda ittiham edirdi. Tatar milliyətçiləri isə bu iddialara qarşı çıxış edərək, onların bu ərazilərdən köçürülməsinin Türkiyə ərazisində yerləşən Dardanel boğazına keçid əldə etmək məqsədilə təşkil olunmuş Sovet planının tərkib hissəsi olduğunu bildirirdi. Çünki, Krım ərazisində yaşayan tatarların türklərlə etnik yaxınlığı var idi və onlar bu planın reallaşdırılmasına problem yarada bilərdi. Nasistlər əvvəllər Krım tatarlarına qarşı neqativ yanaşma sərgiləsə də, Sovet qoşunlarının güclü müqaviməti ilə qarşılaşdıqdan sonra onlar bu siyasətlərini dəyişməyə məcbur oldular. Müharibə ərzində əsir düşmüş Sovet məhbuslarının əksəriyyəti Vermaxt tərəfindən dəstək birləşmələri kimi komplektləşdirilirdi. Eyni zamanda, Krım tatarları öz kəndlərini Sovet partizanlarının hücumlarından qorumaq məqsədilə 15,000–20,000 nəfərdən ibarət özünümüdafiə batalyonları yaratmışdı. Həmin silahlı birləşmələr bölgədə hansı tərəf üstünlüyü ələ alsa onun tərəfini tuturdu. Buna əlavə olaraq, müsəlman komitələri də yaradılmışdı ki, onlar da məhdud özünümüdafiə potensialına sahib idi. Bu cür özünümüdafiə qüvvələrinin olmasına baxmayaraq, təxminən eyni sayda Krım tatarları Qırmızı Orduya qoşulmuş və nasist qoşunlarına qarşı mübarizə aparmışdır. Hətta Berlin istiqamətində hücuma keçən Sovet qoşunlarının da tərkibində minlərlə Krım tatarı olmuşdur. Sovet rəsmilərinin əksər hissəsinin əhalinin yalnız günahkar qisminin deportasiya olunmasının tərəfdarı olmasına baxmayaraq, Krım tatarlarının kütləvi köçürülməsini dəstəkləyənlərin də sayı tədricən artırdı.
Səkkiz minə yaxın Krım tatarı deportasiya ərzində həlak olmuş, başqa on minlərləsi isə kəskin köçürmə şəraitinə dözməyərək ölmüşdür. Stalin Krım tatarlarının bütün izlərini aradan qaldırmağa çalışırdı. Hətta o, bu məqsədlə əhalinin növbəti siyahıyaalmalarında bu etnik qrupun adının çəkilməsini qadağan etmişdi. 1956-cı ildə hakimiyyətə gələn yeni Sovet lideri Nikita Xruşşov müxtəlif millətlərin deportasiyası da daxil olmaqla Stalinin apardığı siyasəti tənqid etsə də, Krım tatarlarının geri qayıtmasına olan qadağanın ləğv olunmasına dair də bir qərar qəbul etmədi. Krım tatarları 1980-ci illərin sonlarında Yenidənqurma hərəkatının başlanmasına qədər Mərkəzi Asiyada yaşamağa davam etdilər. Məhz həmin dövrdə 260,000 tatar yenidən öz əvvəlki yurd-yuvasına geri qayıda bildi. Onların sürgünü 45 ildən sonra başa çatmışdı. Krım tatarlarının geri qayıtması haqqında olan qadağa ləğv olundu və Krım Ali Şurasının 14 noyabr 1989-cu ildə qəbul etdiyi qərara əsasən Stalinin hakimiyyəti illərində baş tutmuş deportasiya cinayət kimi qəbul olundu.
2004-cü ilə qədər tatarların böyük hissəsi Krıma geri qayıtdı və yarımadanın əhalisinin 12 faizini təşkil etdilər. Yerli hakimiyyət onların geri qayıtmasına heç bir köməklik göstərmədi, həmçinin itirdikləri torpaqlara görə kompensasiya vermədi. 12 dekabr 2015-ci ildə Ukrayna Ali Radası bu hadisələrin soyqırım kimi tanınması barədə qərar qəbul etdi və 18 may günü Ukraynada "Krım tatarlarının soyqırımı" günü kimi ölkə təqviminə salındı.
Arxa plan
Krım tatarları 1441-ci ildən 1783-cü ilə qədər mövcud olmuş Krım xanlığını idarə etmişdir. Məhz həmin tarixdə Krım ərazisi Rusiya imperiyası tərəfindən anneksiya olunmuşdur. 14-cü əsrdən etibarən Qızıl Orda hökmdarı Özbək xanın təsiri ilə əhalisinin əksər hissəsi türkdilli olan Krım xalqı da İslam dinini qəbul etmişdir. Onlar 1468-ci ildən 17-ci əsrə qədər tez-tez ruslarla münaqişə yaşamışdır. Həmin dövrdə Krım tatarları demək olar ki, hər il slavyan ərazilərinin içərilərinə doğru yürüşlər təşkil etmiş, bir çox ələ keçirilmiş insanı kölə ticarətində istifadə etmişdir. Onlar rusların hökmranlığı altında yaşamaqdan imtina etmiş və elə bu səbəbdən də Krımı tərk etməyə başlamışlar. 1784 və 1790-cı illər aralığında ümumilikdə təqribən bir milyon Krım tatarının 300,000-i Krım ərazisini tərk edərək Osmanlı İmperiyasına köç etmişdir.
Krım müharibəsi tatarların növbəti kütləvi emiqrasiyası ilə nəticələnmişdir. 1855–1866-cı illər aralığında ən azı 500,000 müsəlman Rusiya İmperiyasını tərk etmiş və Osmanlı İmperiyasına köçmüşdür. Köç edənlərin ən azı üçdə biri Krımdan, qalan hissəsi isə Qafqazdan idi. Bu dövrdə emiqrasiya edənlər Krımın ümumi əhalisinin 15–23 faizini təşkil edirdi. Rusiya İmperiyası isə bu faktdan ideoloji zəmin kimi istifadə edərək "Yeni Rusiya" yaratmağa cəhd etmişdir. Nəticədə, Krım tatarları getdikcə Krım ərazisində etnik azlığa çevrilmişdir. 1783-cü ildə onlar ümumi əhalinin 98 faizini təşkil etdiyi halda, 1897-ci ildə bu göstərici 34.1 faizə enmişdir. Krım tatarlarının köç etməsi rus hökumətini ərazini "ruslaşdırmağa" başlamaq üçün ruhlandırmışdır. Rus hökumətinin dəstəyi ilə Krıma ruslar, ukraynalılar və başqa slavyan xalqları köçürülmüş, buranın "ruslaşdırılması" siyasəti Sovet dövründə də davam etmişdir.
1917-ci ildə baş vermiş Oktyabr inqilabından sonra, 18 oktyabr 1921-ci ildə Krım SSRİ daxilində muxtariyyət əldə etmişdir. SSRİ-də İosif Stalin hakimiyyətə gəldikdən sonra Krım tatarlarının statusu daha da pisləşdi. 1927 və 1938-ci illər aralığında baş tutmuş repressiyalar ən azı 5.2 milyon Sovet vətəndaşının ölümü ilə nəticələnmişdir.
İkinci dünya müharibəsi
1940-cı ildə Krım Sovet Sosialist Respublikasının təqribən 1,126,800 nəfər əhalisi var idi ki, bunun da 218,000 nəfəri və ya 19.4 faizi tatarlardan ibarət idi. 1941-ci ildə Nasist Almaniyası Şərqi Avropanı işğal etdi və nəticədə SSRİ-nin qərb hissəsi də işğala məruz qaldı. Tatarlar ilkin olaraq almanlara Stalin rejimindən xilas olmaq üçün xilaskar kimi baxırdılar və onlar da həmçinin Birinci dünya müharibəsi ərzində almanlardan müsbət rəftar görmüşdülər.
Rumınlar və almanların Krım yarımadasını ələ keçirməsindən sonra Qırmızı Orduda xidmət edən və əsir düşmüş Krım tatarlarının əksəriyyəti əsir düşərgələrinə göndərildi. Nasistlər əvvəlcə bütün Asiya mənşəli əsirlərin öldürülməsini məqsədləsə də, sonradan Qırmızı Ordunun alman işğalçılarına ciddi təzyiq göstərməsi nasistləri bu siyasətlərini dəyişdirməyə vadar etdi. 1942-ci ilin başlanğıcında almanlar Sovet müharibə əsirlərindən özləri üçün dəstək orduları yaratmağa başladı. tatar milliyətçisi Fazil Ülküsal və Mustafa Edige Kırımal Krım tatarlarının alman əsirliyindən azad edilməsində böyük rol oynadı və həmin azad edilmiş tatar müharibə əsirlərindən Vermaxt üçün Krımın müstəqilliyinə dəstək vermək məqsədilə hərbi birləşmənin, legionun yaradılmasına nail oldu. Bu legionun tərkibində səkkiz batalyon formalaşdırıldı. 1941-ci ilin noyabrından etibarən alman hakimiyyəti tatarlara müxtəlif şəhərlərdə Müsəlman Komitələrinin yaradılmasına icazə verdi və simvolik olaraq bəzi yerli hakimiyyətləri tanıdı. Lakin, onlara heç bir siyasi güc verilmədi.
İl | Say | Faiz |
---|---|---|
1783 | 500,000 | 98% |
1897 | 186,212 | 34.1% |
1939 | 218,879 | 19.4% |
1959 | — | — |
1979 | 5,422 | 0.3% |
1989 | 38,365 | 1.6% |
Bəzi Krım tatarları isə polis batalyonları və özünümüdafiə briqadaları təşkil edərək öz kəndlərini hücumlardan və Sovet partizanlardan qorumağa başladılar. Alman və Krım tatarlarının sübutlarına əsasən almanlar hər birində 15,000 və 20,000 nəfər Krım tatarlarından ibarət olan özünümüdafiə batalyonları formalaşdırırdı.
Müharibənin sonlarına doğru SS artıq öz tərkibinə müsəlmanları da cəlb etməyə başladı. 1944-cü ilin yayında Krımdan Rumıniyaya təxliyə edilən tatar birləşmələrindən olan 800 keçmiş hərbçi tatarlardan ibarət SS Vaffen Dağ Briqadasına qatıldı. Bu briqada Harun əl-Rəşidin legionlarına inteqrasiya olunana qədər Macarıstanda döyüşdü.
Buna baxmayaraq, heç də bütün tatarlar nasistlərə qoşulmadı. Məsələn, Krım tatarı olan Əhməd Özənbaşlı işğalçılara qarşı çıxış etdi və Sovet müqavimət həəkatı ilə əlaqə saxlayaraq bir sıra strateji və siyasi cəhətdən dəyərli məlumatları onlara ötürdü. Başqa Krım tatarları isə Sovet partizanlarının tərəfində döyüşlərdə iştirak edirdi. Bundan əlavə, İkinci dünya müharibəsi ərzində 25,033 Krım tatarı Qırmızı Ordunun tərkibində döyüşlərdə iştirak etmişdir ki, bu da tatar kəndlərini partizanlardan qorumaq məqsədilə təşkil olunmuş özünümüdafiə qüvvələrinə qatılanların sayından daha çox idi. Müharibə ərzindəki xidmətlərinə görə səkkiz nəfər Krım tatarı Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür. Bütün bunlara əlavə olaraq onu da qeyd etmək lazımdır ki, Volqa tatarları Krım tatarlarına nisbətən daha çox işğalçılara qoşulmuş, 35,000–40,000 könüllü Nasist Almaniyası tərəfində döyüşmüş, lakin heç bir kollektiv cəza tədbirinə məruz qalmamışdı.
Krımın almanlar tərəfindən işğal olunması nəticəsində 130,000 insan həlak olmuşdur. İşğal zamanı almanlar 70-dən çox kəndi dağıtmışdır ki, bu da Krım tatarlarının yaşayış məskənlərinin 25 faizini təşkil edirdi. İşğaldan sonra minlərlə Krım tatarı alman zavodlarında zorla işlədilməyə məcbur edilmişdir. Nasistlər Krım tatarları da daxil olmaqla bəzi millətləri "özlərindən aşağı irqin nümayəndəsi" hesab edirdi. 1944-cü ilin aprelində Qırmızı Ordunun Krım yarımadası istiqamətində hücumu nəticəsində almanlar və onların müttəfiqləri buranı tərk etməyə məcbur oldu.
KİV-də məlumatların saxtalaşdırılması
Sovet nəşrləri Qırmızı Ordudakı Krım tatarları haqqında məlumatları açıq-aşkar saxtalaşdıraraq, o qədər də irəli gedərək "Oqonyok" jurnalının 1944-cü il nömrəsinin üz qabığında Krım Tatarı Sovet İttifaqı Qəhrəmanı Krım tatarı deyil, azərbaycanlı kimi qələmə verirdi. Halbuki onun ailəsi bir neçə ay əvvəl Krım tatarı olduğu üçün deportasiya edilmişdi. "Tavriya Dağları" adlı kitabda müharibə zamanı könüllü partizan və kəşfiyyatçı kimi almanlara qarşı döyüşmüş Bəkir Osmanovun alman casusu olduğu və güllələndiyi barədə saxta məlumat paylaşılmışdı. Lakin sonradan Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının Mərkəzi Komitəsi etiraf etməyə məcbur oldu ki, Osmanovun alman casusu olmadığını və müharibədə zamanı sağ qaldığını etiraf etsin. Mərkəzi Komitə, eyni zamanda bu səhv məlumatın verilmiş olduğu kitabın sonrakı nəşrlərində yanlış məlumatın düzəldilməsi istiqamətində də əmr verdi. Bunların baş verməsində Osmanovun və ailəsinin fəaliyyəti həlledici oldu. Krımda tatar ana və Lak atanın ailəsində dünyaya gəlmiş və böyümüş Əhmədxan Sultan müharibədən sonrakı nəşrlərdə tez-tez dağıstanlı kimi təqdim edilirdi. Halbuki, Sultan həmişə özünü və kimliyini Krım tatarı kimi təsvir edirdi.
Deportasiya
— Səid – 10 yaşında ikən ailəsi ilə birlikdə Yevpatoriyadan sürgün edilən şəxs.
Rəsm məlumatlara görə, II Dünya müharibəsi zamanı Sovet İttifaqı rəsmi olaraq 10 etnik qrupu Almaniya və müttəfiqləri ilə əməkdaşlıq etdiklərinə görə kütləvi şəkildə cəzalandırmışdır. Bu cəzalandırma içərisində Mərkəzi Asiya və Sibir kimi ucqar bölgələrə deportasiya edilmək də daxil idi. 1940-cı illərin sonlarına aid Sovet qaynaqlarında Krım tatarları xəyanətkar xalq kimi təqdim edilirdi. Krım tatarları vətənə xəyanət etdiklərini inkar etsələr də, bu fikir sovet dövründə geniş şəkildə qəbul edilmiş, hələ də rus elmi və xalq ədəbiyyatında qalmaqdadır. Qeyd etmək lazımdır ki, 40 min Krım tatarı Sovet Ordusunda xidmət edərkən, cəmi 20 min Krım tatarı Alman ordusunda xidmət etmişdir. Yəni Sovet tərəfindən döyüşənlərin sayı almanlarla əməkdaşlıq edənlərin sayı iki dəfə çox olmuşdur.
10 may 1944-cü ildə Lavrenti Beriya Stalinə tövsiyə edir ki, Krım tatarları özlərinin "xəyanətkar davranışlarına" görə sərhəd bölgələrindən deportasiya edilməlidirlər. Stalin daha sonra Krım tatarlarının köçürülməsini nəzərdə tutan 5859ss saylı sərəncamını verdi. 18 may 1944-cü ildə başlayan deportasiya cəmi 3 gün davam etdi və 20 may tarixində sonlandı. Bu müddət ərzində NKVD agentləri ev-ev gəzərək Krım tatarlarını silah gücü ilə toplayır və onları möhürlənmiş mal-qara üçün nəzərdə tutulmuş qatarlara minməyə məcbur edirdilər.İnsanlar qatarlara mindikdən sonra isə Özbəkistan Sovet Sosialist Respublikasının ucqar yerlərinə deportasiya edilirdilər. Bu deportasiya zamanı onlar ümumilikdə təxminən 3200 kilometr (2000 mil) yol qət edirdilər. Krım tatarı olan hər bir ailəyə yalnız cəmi 500 kq yük daşımaya icazə verilmişdi. Deportasiya edilməkdən kənarda tutulan şəxslər yalnız deportasiya edilməyən etnik qrupla evlənən Krım tatarı qadınlar idi. Mal-qara üçün nəzərdə tutulmuş yük vaqonlarında həftələrlə yol qət edən Krım tatarlarının ərzaq və içməli su təminatı da çox az idi. Hesab edilir ki, Krımdan 228.392 nəfər Krımdan deportasiya edilmişdir. Onlardan ən azı 191.055 nəfəri Krım tatarı olmaqla 47 min ailədən mütəşəkkil olmuşdurlar. Yol boyunca 7.889 nəfər möhürlənmiş vaqonlarda həyatlarını itirdilər. NKVD-in hesabatına görə, 183.155 nəfər Krım tatarı sağ bir şəkildə Mərkəzi Asiyadakı öz təyinat yerlərinə çatmışdırlar. Deportasiya edilənlərin əksəriyyəti Krım kəndlərindən toplanıb. Sürgün edilənlərin yalnız 18 983 nəfəri Krım şəhərlərindən idi.
4 iyul 1944-cü ildə NKVD rəsmi şəkildə İosif Stalinə məruzə etdi ki, deportasiya tamamlanmışdır. Lakin bu məruzənin edilməsindən qısa müddət sonra NKVD üzə çıxardı ki, onun bölmələrindən biri Arabat əqrəbi bölgəsindəki insanları deportasiya etməyi unutmuşdur. İyulun 20-də NKVD qatarlarda əlavə köçürmə hazırlamaq əvəzinə yüzlərlə Krım tatarını köhnə qayığa mindirərək Azov dənizinin ortasına çıxarıb gəmini batırdı. Suda boğulmayanlar isə pulemyotlarla məhv edildi.
Rəsmi şəkildə Krım tatarları Krımdan yox edildi. Deportasiya hökumətin Krım tatarı hesab etdiyi hər kəsi, o cümlədən uşaqları, qadınları, qocaları, hətta Kommunist Partiyasının və ya Qırmızı Ordunun üzvü olanları əhatə edirdi. Beləliklə, onlar qanuni olaraq xüsusi məskunlaşanlar kimi təyin olundular, bu o demək idi ki, onlar rəsmi olaraq ikinci dərəcəli vətəndaşlar idilər, onlara təyin edilmiş ərazinin perimetrini tərk etmək, nüfuzlu universitetlərdə oxumaq qadağan edildi və mütəmadi olaraq komendantlıq qarşısında görünməli idilər.
Deportasiya zamanı Sovet hakim dairələri təxminən 80 min evi, 500 min mal-heyvanı, 360 min akr torpaq və 40 min ton kənd təsərrüfatı malları müsadirə etdilər. 191 min deportasiya edilmiş Krım tatarı ilə birlikdə, Sovet hakimiyyəti 9.620 ermənini, 12.420 bulqarı və 15.040 yunanı Krım yarımadasından deportasiya etmişdi. Bütün bu xalqlar vətən xaini olaraq təqdim edilirdilər və köçürüldükləri yerdə də ikinci dərəcəli vətəndaşa çevrilirdilər. Bunlardan başqa, 1.119 alman və 3.652 xarici vətəndaş da deportasiya edilmişdi. Deportasiya edilənlər arasında başqa etnik mənsubiyyətdən olan 283 nəfər də var idi: italyanlar, rumınlar, kəraimlər, kürdlər, çexlər, macarlar və xorvatlar. 1947 və 1948-ci illərdə SSRİ Daxili İşlər Nazirliyinin yerli nümayəndəliyi tərəfindən daha 2012 veteran Krımdan deportasiya edildi. Onlar müharibə bitdikdən sonra cəbhədən Krıma geri dönmüşdülər.
Ümumilikdə 151.136 Krım tatarı Özbəkistan SSR-ə deportasiya edilmiş; Mari Muxtar Sovet Sosialist Respublikasına 8597; Qazax Sovet Sosialist Respublikasına isə 4286 nəfər; qalan 29.846 nəfər isə Rusiya SFSR-nin müxtəlif ucqar rayonlarına göndərilmişdi. Krım tatarları Özbəkistana çatdıqları zaman yerli əhali tərəfindən düşmənliklə qarşılandılar. Özbəklər onları, hətta onların uşaqlarını belə daş-qalaq etdilər. Çünki eşitmişdilər ki, yeni gələnlər vətən xainidirlər və almanlarla əməkdaşlıq etmişdirlər. Özbəklər "xəyanətkar xalqların zibilxanasına" çevrilməyə etiraz edirdilər. Növbəti illərdə Krım tatarlarına qarşı bir neçə hücum qeydə alındə və onlardan bəziləri ölümlə nəticələndi.
Krım tatarlarının kütləvi deportasiyası Sovet gizli polisi olan NKVD-in rəhbəri Lavrenti Beriya, onun köməkçiləri Boqdan Kobulov, İvan Serov, B. P. Obruçnikov, M. G. Svinelupov və A. N. Apolonov tərəfindən həyata keçirilmişdi. Sahədəki fəaliyyət isə QULAQ sistemi rəhbərinin müavini G. P. Dobrinin, DTX polkovniki G. A. Bejanov, İ. İ. Piiaşev, DTX komisarı general-mayor S. A. Klepov, İ. S. Şeredega, general leytenant B. İ. Tekayev, DTX polkovnik-leytenantı B. İ. Tekayev tərəfindən təşkil edilmişdi. Həmçinin onlara iki yerli rəhbər də — Krım Xalq Təhlükəsizliyi Komissarlığının rəhbəri P. M. Fokin və general-leytenant T. Sergienko — yardım etmişdi. Bu deportasiyanı həyata keçirmək üçün NKVD 5000 silahlı agenti, NKQB isə bir neçə min nizami əsgərlə birlikdə daha 20.000 silahlı adam ayırdı.Stalinin 1944-cü ilin may ayından verdiyi iki direktivdə məlum olur ki, sovet hökumətinin bir çox qurumu maliyyələşdirmədən tutmuş tranzitə qədər bir çox hissələri əməliyyatın həyata keçirilməsində iştirak edirdi.
14 iyul 1944-cü ildə Sovet hakimiyyətinin qərarı ilə əsasən ruslardan təşkil edilmiş 51 min əhali Krımda boş qalmış 17 min kollektiv təsərrüfata köçürüldü. Bunun ardınca, 1945-ci ilin 30 iyununda Krım MSSR tamamilə ləğv edildi.
Sovet təbliğat maşını əhalinin köçürülməsini vətəndaşlardan gizləmək üçün müxtəlif bəhanələr uydurmaqda idi. Bu bəhanələrdən biri də guya Krım tatarlarının könüllü şəkildə Mərkəzi Asiyaya köçməsi iddiası idi. Əslində isə, tarixçi Paul Robert Magocsinni bildirdiyinə görə Krım etnik təmizləməyə məruz qalmışdı. Bu deportasiyadan sonra Rus-Sovet leksikonundan Krım tatarı ifadəsi, bütün Krım tatarı toponimlər (bölgə, şəhər, kənd və dağ adları) yox edildi. Krımda geniş detatarizasiya kampaniyası çərçivəsində bütün xəritələrdəki tatarca yer adları rus adları ilə dəyişdirildi. Yarımadada olan müsəlman məzarlıqları və ibadət yerəri ya dağıdıldı, ya da başqa təyinat üzrə istifadə edilməyə başlanıldı. Stalinin hakimiyyəti illərində hətta Krımda belə bir xalqın mövcud olmasını dilə gətirmək belə qadağan edilmişdi. Bu o həddə çatdı ki, 1959, 1970 və 1979-cu illərdə sovet siyahıyaalmaları zamanı bir çox şəxslərə özlərini Krım tatarı elan etmək belə qadağan edildi. Onlar yalnız özlərini tatar elan edə bildilər. Bu qadağa 1989-cu ildə sovet siyahıyaalınması zamanı götürüldü.
Nəticə
Ölü sayı
İl | Ölənlərin sayı |
---|---|
may 1944 – 1 yanvar 1945 | 13ş592 |
1 yanvar 1945 – 1 yanvar 1946 | 13,183 |
Krımdan deportasiya edilənlər ilk dəfə Özbəkistan ərazisinə 29 may 1944-cü ildə gəlib çatsalar da, əksəriyyəti 8 iyun 1944-cü ildə deportasiya məntəqələrinə yetişdilər. Son ölüm sayı mübahisəlidir, çünki NKVD deportasiya ölənlərin sayılarının qeydiyyatını tam olaraq aparmamışdır. SSRİ-də deportasiya edilən digər millətlər kimi Krım tatarları da köçürüldükləri yerlərdə xüsusi rejimə tabe şəkildə yaşamağa məcbur edilirdilər. Deportasiya edilənlərin çoxu məcburi əməklə məşğul olurdu: onların işləməyə məcbur edildikləri işlərin siyahısına NKVD-nin nəzarəti altında kömür şaxtalarında və tikinti batalyonlarında işləmək də daxil idi. Deportasiyadan yayınan fərarilər edam edildi. Xüsusi məskunlaşanlar müntəzəm olaraq həftənin yeddi günü gündə on bir-on iki saat işləyirdilər. Belə bir ağır iş rejiminə baxmayaraq, Krım tatarlarına yalnız 200–400 qram arası günlük çörək payı verilməkdə idi. Bundan başqa, digər ləvazimatlar da yetərsiz idi, bəziləri "qapı-pəncərəsi olmayan, sadəcə qamışlıq"dan ibarət olan palçıq daxmalarda yaşamağa məcbur oldular.
Deportasiya edilənlərin nəqliyyat məsələsi də digər şeylər kimi çox çətin idi. Nəzəri olaraq, NKVD bir vaqona 50 nəfər və onların yüklərini doldurmağı nəzərdə tuturdu, lakin deportasiya edilənlərdən biri onun vaqonunda 133 nəfərin olduğunu bildirmişdir. Vaqonun zəminində yalnız bir deşik var idi və bu deşikdən tualet kimi istifadə edilirdi. Deportasiya edilən hamilə qadınlar elə bu möhürlənmiş vaqonların içində doğmağa məcbur edilirdilər. Həddindən artıq insanla yüklənmiş bu vaqonlarda gigiyena da pis vəziyyətdə idi və buna görə, tifus yayılmışdı. Qatarlar səfər zamanı yalnız nadir hallarda qapıları açmaq üçün dayandığından, xəstələr istər-istəməz vaqonlarda başqalarını da xəstələndirirdilər. Krım tatarlarını yalnız Özbəkistan SSR-ə təyinat yerinə çatanda möhürlənmiş vaqonlardan azad etdilər. Buna baxmayaraq, bəziləri buradan başqa istiqamətlərə yönləndirdilər və onlar hələ öz səyahətlərini davam etdirməli idilər. Bəziləri iddia edir ki, onlar 24 gün dayanmadan vaqonda səyahət etdirilmişdirlər. Bütün bu vaxt ərzində onlara çox az ərzaq və su verilmişdir. Vaqonların içində hava çox ağır idi və bu da deportasiya edilənlərə çox pis təsir edirdi. Qazaxıstan ərazisində vaqonların qapısı yalnız ölən şəxslərin cəsədlərini çıxarmaq üçün açıldı. Krım tatarları bu xüsisyyətlərinə görə bu vaqonları "təkərli krematoriya" adlandırıblar. Qeydlər göstərir ki, bu uzun səyahət zamanı ən azı 7889 Krım tatarı həlak olub ki, bu da onların bütün etnik mənsubiyyətinin təxminən 4 faizini təşkil edir.
Biz özümüzün çadırlarımızı təmir etməyə məcbur edilirdik. Biz işləyirdik və ac idik. Çoxları aclıqdan o qədər zəifləmişdi ki, öz ayaqları üzərində belə qala bilmirdilər…Bizim kişilərimiz cəbhədə idi və ölülərimizi dəfn edəcək heç kəsimiz yox idi. Bəzən cəsədlər bir neçə gün aramızda qalırdı…Bəzi Krım tatar uşaqları kiçik qəbirlər qazıb, bədbəxt balacaları basdırırdılar. |
— Sürgündəki yaşamı təsvir edən naməlum Krım tatarı qadın. |
Qidalanma, əməyin istismarı, xəstəliklər, tibbi xidmətin olmaması və Özbəkistanın sərt səhra iqliminə məruz qalma səbəbindən yüksək ölüm nisbəti bir neçə il sürgündə davam etdi. Sürgün edilənlər tez-tez ən ağır tikinti sahələrinə təyin edilirdilər. Özbəkistanın tibb müəssisələri suyun daha təmiz olduğu Krım yarımadasında rast gəlinməyən yerli Asiya xəstəliklərinə, o cümlədən sarı qızdırma, distrofiya, malyariya və bağırsaq xəstəliklərinə həssas olan Krım tatarları ilə dolu idi. Belə səbəblərə görə ilk beş ildə ölüm sayları çox yüksək idi. 1949-cu ildə Sovet hakimiyyəti xüsusi qəsəbələrdə yaşayan deportasiya edilmiş etnik qrupların əhalisinin sayını hesabladı. Onların hesablamasına görə, Krım tatarları arasında 5 il ərzində 44.887 ölüm daha çox olmuşdu. Bu ümumi etnik qrupun 19.6 faizi demək idi. Digər mənbələr bu müddət ərzində 44,125 ölüm, üçüncü mənbə isə NKVD-nin alternativ arxivlərindən istifadə edərək, 32,107 ölüm rəqəmini verir. Bu rəqəmlərə Krımdan köçürülən bütün etnik qruplar — ermənilər, yunanlar və bolqarlar — da daxil idi, amma bu qrupun içərisində mütləq əksəriyyəti tatarlar təşkil etməkdə idi. Köçürülənlər arasında yeni doğulan sayının ölənlərin sayını keçə bilməsi üçün 5 il vaxt lazım idi. Sovet arxivləri göstərir ki, 1944-cü ilin may və 1945-ci ilin yanvar ayları ərzində 13.592 nəfər Krım tatarı sürgündə həyatını itirmişdir. Bu da ümumi olaraq onların 7 faizi deməkdir. Ölənlərin demək olar ki yarısı (6.096) 16 yaşından az olan uşaqlar idi, 4.525 nəfəri yetişkin qadın, 2.562 nəfəri isə kişi idi. 1945-ci il ərzində daha 13.183 nəfər həyatını itirdi. Beləliklə, 1945-ci ilin dekabr ayının sonuna qədər 27.000 Krım tatarı artıq deportasiyaya görə həyatını itirmiş oldu.Daşkənd yaxınlığında yaşayan bir Krım tatarı qadın 1944-cü ildə baş vermiş hadisələri belə xatırlayır:
Mənim valideynlərim 1944-cü ilin may ayında Krımdan Özbəkistana hərəkət etdilər. Mənim valideynlərimin bacıları və qardaşları var idi, lakin Özbəkistana çatdıqları zaman yalnız onlar sağ qalmışdılar. Mənim valideynlərimin bacıları, qardaşları və valideynlərinin hamısı yolda pis soyuqdəymə və digər xəstəliklərə görə öldü…Mənim anam tamamilə tək qaldı və onun ilk tapşırığı ağacları kəsmək idi.
Krım tatarları tərəfindən hazırlanan hesablamalar ölüm rəqəmlərinin daha yüksək olduğunu və onların sürgündə yaşayan əhalisinin 46%-ni təşkil etdiyini göstərir. 1968-ci ildə Leonid Brejnev SSRİ-yə rəhbərlik edəndə Krım tatar fəalları həmin yüksək ölüm rəqəmindən "SSRİ-yə böhtan" adı altında istifadə etdiklərinə görə təqiblərə məruz qalmışdılar. Krım tatarlarının şişirtdiklərini göstərmək üçün KQB həmin etnik qrupun "cəmi" 22 faizinin öldüyünü göstərən rəqəmlər dərc etdi. Qaraçaylı demoqraf Dalçat Ediyev hesab edir ki, deportasiya nəticəsində 34.300 Krım tatarı həlak olub ki, bu da 18 faiz ölüm nisbətini təşkil edir. Hannibal Travis, ümumilikdə 40.000–80.000 Krım tatarının sürgündə öldüyünü təxmin edir. Professor 1944–1951-ci illər aralığında ən azı 42 min Krım tatarının öldüyünü yazmaqdadır. Ona görə, bunlardan 7900 nəfəri nəqliyyatda ölmüşdür. Professor Brian Glyn Uilyams deportasiya nəticəsində 40–44 min şəxsin öldüyünü yazmaqdadır. Krım Dövlət Komitəsi isə 1944–1948-ci illərdə 45 min Krım tatarının öldüyünü yazmaqdadır. Rəsmi NKVD hesabatında isə bütün xalqın 27 faizinin öldüyü qeyd edilməkdədir..Krım tatarlarının ölüm nisbətlərinin müxtəlif təxminləri:
18% | 82% | |
Sürgündə ölən | Sürgündə sağ qalan |
27% | 73% | |
Sürgündə ölən | Sürgündə sağ qalan |
46% | 54% | |
Sürgündə ölən | Sürgündə sağ qalan |
Reabilitasiya
Stalin hökuməti Krım tatarlarının öz dillərində təhsil alma və yayın həyata keçirmə hüququnun varlığını inkar edirdi. Buu qadağaya və demək olar ki, hamısının rusca və özəbəkcə təhsil almasına baxmayaraq, mədəni kimliklərini qoruyub sağlamağı bacardılar. 1956-cı ildə Sovet lideri Nikita Xruşşov Gizli Nitqini söylədi. O, nitqi zamanı Stalin hakimiyyətinin idarəetmə prinsiplərini, eləcə də müxtəlif xalqların deportasiyasını qınadı. Bundan sonra deportasiya edilənlərin bir çoxuna geri dönmə hüququ verilsə də, Sovet almanlarına, Axısqa türklərinə və Krım tatarlarına bu haq verilmədi. 1954-cü ildə Xruşşov Krımın Ukrayna Sovet Sosialist Respublikasının tərkibinə daxil olmasına icazə verdi, çünki Krım Rusiya SFSR ilə deyil, quru ilə Ukrayna ilə bağlıdır. 1956-cı il aprelin 28-də "Böyük Vətən Müharibəsi illərində köçürülmüş Krım tatarlarının xüsusi məskunlaşması ilə bağlı məhdudiyyətlərin aradan qaldırılması haqqında" direktiv çıxarılaraq, deportasiya edilmiş şəxslərin qeydiyyatdan çıxarılması və inzibati nəzarətdən azad edilməsi barədə göstəriş verildi. Bununla belə, müxtəlif digər məhdudiyyətlər hələ də saxlanıldı və Krım tatarlarının Krıma qayıtmasına icazə verilmədi. Üstəlik, elə həmin il Ukrayna Nazirlər Soveti sürgündə olan Krım tatarlarına, yunanlara, almanlara, ermənilərə və bolqarlara hətta Ukrayna SSR-in Xerson, Zaporojya, Nikolayev və Odessa vilayətlərinə köçməyi qadağan etdi. Krım tatarları itirilmiş əmlaklarına görə heç bir kompensasiya almadılar.
1950-ci illərdən etibarın Krım tatarları aktiv şəkildə geri dönmə hüquqlarının bərpa edilməsi üçün mübarizə aparmağa başladılar. 1957-ci ildə 6 min şəxsin imzalanması ilə Sovet İttifaqı Ali Sovetinə petisiya ünvanlandı. Petisiyada Krım tatarlarının siyasi reabilitasiya edilmələri və öz vətənlərinə geri dönmə hüquqlarının bərpa edilməsi istənilirdi. 1961-ci ildə 25 min imza bu motivdə başqa bir petisiya üçün toplandı və Kremlinə göndərildi.
Valideynləri Krımdan sürgün edilən zaman 6 aylıq körpə olan, Özbəkistanda böyüyən Mustafa Cəmilov Krım tatarlarının hüquqları uğrunda mübarizə aparan aktivistə çevrildi. 1966-cı ildə o, həbs edildi və ümumilikdə, Sovet hakimiyyəti illərində 17 il həbsdə qaldı. Bu xüsusiyyətlərinə görə ona "Krım tatarı Mandela" ləqəbi də taxıldı və belə məşhurlaşdı. 1984-cü ildə o, altıncı dəfə "antisovet fəaliyyətinə görə" məhkum edildi, lakin 1976-cı ildə Cəmilovun dördüncü məhkəməsini müşahidə edən sovet dissidenti Andrey Saxarov ona mənəvi dəstək verdi. Yaşlı dissidentlər həbs olunan zaman onları əvəz edəcək yeni, gənc nəsil meydana çıxmaqda idi.
21 iyul 1967-ci ildə Ayşə Seyidmuradova tərəfindən rəhbərlik edilən Krım tatarlarının nümayəndələri Yuri Andropovun da daxil olduğu yüksək vəzifəli Sovet hakim dairələri ilə görüşmək üçün icazə aldılar. Görüş zamanı Krım tatarlarının nümayəndələri SSRİ-nin onlara qarşı yol vermiş olduğu bütün ədalətsizliyin ortadan qaldırılmasını tələb etdilər. 1967-ci ilin sentyabrında SSRİ Ali Soveti qərar qəbul edərək Krım tatarlarının bütünlüklə vətənə xəyanət etdikləri ittihamının əsassız olduğunu bildirdi. Buna baxmayaraq, bəraət digər xalqlardan fərqli olaraq, Krım tatarlarına tam bəraət hüququ verilmədi, çünki onlara öz vətənləri dönmə hüquqları yenə də tanınmadı. Diqqətlə yazılmış qərarda onlara "Krım tatarları" deyil, "Özbəkistan SSR-də kök salmış, əvvəllər Krımda yaşamış […] tatar vətəndaşları" kimi xatırlanır, bununla da Krım tatarlarının mövcudluğu minimuma endirilir və və "həll edilən" məsələ ilə bağlı iddialar üçün əsas yaratmaqla yanaşı, onların geri qaytarılma hüququna olan istəklərini azaldılırdı. Krım tatarları fərqi və qruplar şəklində Krıma özbaşına, dövlət icazəsi olmadan geri dönməyə başladı. Lakin dövlət onları tutaraq geri göndərirdi. Bu proses zamanı təxminən 6 min şəxs Krımdan məcburi şəkildə geri göndərildi. Belə bir mqavimətin ən yaxşı örnəklərindən biri aktivist Musa Mamutdur. O, Krımdan 12 yaşında ikən deportasiya edilsə də, öz evlərinə dönə bilmək üçün fəaliyyət aparmaqda idi. 1975-ci ilin aprelində Mamut Krıma qayıtdı. Simferopol yaxınlığında, Beş-Terek kəndində məskunlaşdı və orada ev aldı. Amma evin notarial şəhadətnaməsi və yaşayış icazəsi yox idi. 23 aprel 1976-cı ildə həbs edildi və 13 may 1976-cı ildə Poltavanın Kremençuk şəhərində şərti olaraq iki il müddətinə azadlıqdan məhrum edildi. Onun həyat yoldaşı Zekiyə Abdullayeva isə 2 il sınaq müddəti olmaqla şərti cəza aldı. Bir neçə aydan sonra cəzasının qalan hissəsi yerli neftayırma zavodunda cəza çəkməyə dəyişdirildi və 18 iyul 1977-ci ildə məhkəmə onu azadlığa buraxdı. Amma yenə də yerli hakimiyyət onun rezidenturasını inkar edib və onu təqib etməkdə davam etməkdə idi. O, tez-tez dostları ilə Krım tatarlarının acınacaqlı durumundan danışırdı. 20 iyun 1978-ci ildə ailəsinə qarşı yeni cinayət ittihamları irəli sürülür və polis onları deportasiya etmək üçün 23 iyun 1978-ci ildə evinə gələndə Mamut üzərinə benzin tökərək kibrit yandırır. O, 5 gün sonra 28 iyun 1978-ci ildə yanıqlar nəticəsində öldü. O, ölüm ayağında yatarkən "bunu kimsə etməli idi" demişdi. Özü Krımda yaşaya bilməsə də, Beş-Tərəkdə dəfn edilmişdir. Bundan sonra 577 ailə Krımda yaşama hüququ ala bilmişdi. 4 iyul 1978-ci ildə məşhur rusiyalı dissdent Andrey Saxarov Leonid Brejnevə məktub yazaraq Krım tatarlarının geri dönmə hüquqlarının geri qaytarılmasını istəmişdi.
1968-ci ildə Özbəkistanın Çırçıq şəhərində Krım tatarları ilə yerlilər arasında münaqişə meydana çıxdı. 1973-cü ilin oktyabrında Azərbaycan yəhudisi olan və Bakıda dünyaya gələn İlya Qabay Moskvada binadan özünü ataraq intihar etdi. O, SSRİ-də fəaliyyət göstərən az saylı dissidentlərdən biri idi və zülm edilmiş xalqların, xüsusən Krım tatarlarının hüquqlarının bərpası uğrunda mübarizə aparırdı. O, bu fəaliyyətinə görə həbs edilmiş və məcburi əmək düşərgələrinə göndərilsə də, bu istiqamətdə gördüyü işləri sonlandırmırdı. Gabay SSRİ-nin Krım tatarlarına qarşı etdiklərini soyqırım ilə eyni anlama gəldiyini bildirməkdə idi. 1973-cü ildə bir digər məşhur dissdent Mustafa Cəmilov Krım tatarlarıın geri dönməsi üçün apardığı fəaliyyətinə görə həbs edildi.
Repatriasiya
Qromiko Komissiyası
De-stalinizasiya prosesinin aparılmasına baxmayaraq, Krım tatarlarına yanaşma 1980-ci illərin sonuna qədər dəyişmədi. Yenidənqurma dövründə Krım tatarları yenidən Moskvadan tələblər etməyə, siyasi rəhbərləri ziyarət etməyə başladılar. Bundan əlavə, onlar ümid edirdilər ki, azaldılmış senzura şəraitində media məsələnin həll olunduğu barədə ənənəvi xətti davam etdirmək əvəzinə, milli məsələnin mediada işıqlandırılmasında öz fikirlərini dinləməyə və əlavə etməyə hazır olacaq. 1987-ci ilin 20 iyununda ilk Krım tatarlarının nümayəndəliyi Moskvaya gəldi. Onlar üxtəlif qəzetlərin, jurnalların və televiziya kanallarını, müxtəlif yazıçılar birliklərini ziyarət edib, deportasiya edilmələri barədə danışdılar. Bu dairələrdən onların toplu imzalanmış məktublarını, petisiyalarını dərc etmək xahiş edilsə də, istəkləri rədd edildi. Kremlin yaxınlığında Krım tatarlarının etiraz aksiyası təşkil edildi. 26 iyunda Krım tatarları siyasətçi ilə görüşdülər və Pyotr onlara bu məsələ barədə Qorbaçova məlumat verəcəyini bildirdi. İyulun əvvəlində onlarla Krım tatarı Qızıl Meydanda əllərində geri qayıtmaq hüququ tələb edən lövhələrlə piket keçirməyə başladılar. Etirazların həcmi sürətlə böyüdü: İyulun 23-də Sov. İKP Mərkəzi Komitəsinin binası qarşısında keçirilən piketə 100-ə yaxın etirazçı toplaşdı, ancaq iki gün sonra onların sayı 500-ə çatdı.
Komissiyanın yaradılması
9 iyul 1987-ci ildə hökumət Krım tatarlarının taleyi barədə qərar qəbul etmək üçün xüsusi komissiya yaradılacağını bildirdi. Bir gün əvvəl, Krım tatarlarının bir neçə nümayəndəsi SSRİ Xalq Yazıçısı Yevgeni Yevtuşenko ilə görüş keçirdi. Yevgeni Yevtuşenko Sovet rəhbərlərini Sovet liderləni onlarla görüşməyə, ən azından onları dinləməyə sövq etdi. Əvvəlcə onlara Qorbaçovla yox, Pyotr Demiçevlə görüş verilmişdi; Demiçev onların petisiyasına rəğbət bəsləmədi, lakin onların mesajını Qorbaçova çatdırdı.
Məsələ siyasi büroda müzakirəyə çıxarıldı və məsələ ilə bağlı hər hansı əsaslı qərarlar qəbul etmək istəməyən Qorbaçov məsələni komissiyaya həvalə etmək qərarına gəldi. Sonradan nadir hallarda daxili məsələlər ilə məşğul olan Qromikonu Krım tatarları ilə görüşməkdə hədsiz istəksizliyinə və etnik qrupa qarşı düşmən münasibətinə baxmayaraq, Qorbaçov komissiyaya rəhbər seçdi. Qorbaçovla söhbətində o, Krım tatarlarına tamamilə məhəl qoymamaq və son onilliklərdə olduğu kimi onları sürgün yerlərində saxlamaq istəyini ifadə etmişdi. Buna baxmayaraq, Qromiko komissiyanın rəhbəri təyin edildi və o, bu məsələni digər sovet siyasətçiləri ilə könülsüz şəkild müzakirə etdi.
Komissiyanın rəhbərliyinə bir neçə yüksək vəzifəli Sovet dövlət xadimləri daxil edilmişdi. Bunların sırasında Viktor Çebrikov, Vitali Vorotnikov, Vladimir Şerbitski, İnomcon Usmonxocayev, Pyotr Demiçev, , Anatoli Lukyanov, daxil idi. Lakin komissiyada heç bir Krım tatarı daxil edilməmişdi.
Fəaliyyəti
Mixail Qorbaçovla görüş xahiş etdikdən sonra 21 Krım tatar nümayəndəsi 27 iyul 1987-ci ildə Kremldə Qromıko ilə 2 saat 27 dəqiqə ərzində çox səmərəsiz görüş keçirdi. Qromiko, görüşdə Krım tatarlarından daha sakit olmağı tələb etdi, həmçinin son dərəcə alçaldıcı davrandı. Onları təhqir etmək üçün "icad edilmiş" etnik qrup adlandırmışdı. Nümayəndələr Qromikonun üslubunu Krım tatarlarına nifrətinin nəticəsi olaraq qiymətləndirmiş və davranışlarının ləqəbi olan "Mr. Yox"a uyğun gəldiyini qeyd etmişdilər.
Növbəti gün TASS-da çıxan xəbər əsas qəzetlərdə çıxmağa başladı. Bu xəbərin mahiyyəti Krım tatarlarının həvəsdən düşməsinə səbəb oldu. Nəinki gənc Krım tatarı aktivistlərin, hətta yaşlı kommunistlərin belə çox məyus etdi, çünki komissiyanın onların tələblərini ciddi şəkildə nəzərdən keçirmək istəmədiyi aydın oldu.
Bu vaxt ərzində Krımdakı yerli hakimiyyət orqanları Krım tatarlarının geri dönmə ideyasına şiddətlə qarşı çıxmaqda idilər. Onlar buna görə, daha çox Krım tatarının birbaşa yarımadada məskunlaşmaq üçün gələcəyini təxmin edərək pasport rejimini daha da gücləndirdilər. Nikolay Rıjkov həm Krımda, həm də Krasnodarda yeni sakinlərin qeydiyyata alınmasını qadağan edən əmr verdi. Hökumət Krım tatarlarının Krım MSSR-ə qaytarılması və bərpası istəyini ifrat mövqe kimi səciyyələndirirdi və bu mövqelərin konkret olmadığını iddia edirdi.
Krım tatarlarının təşkilatı olan Mərkəzi Təşəbbüs Qrupu (MTQ) da fəaliyyətə başlamışdı. Qromikonun daha çox etiraz nümayişlərin yaxşı qarşılanmayacağı ilə bağlı xəbərdarlığına baxmayaraq, Mustafa Cəmilovun rəhbərlik etdiyi Mərkəzi Təşəbbüs Qrupu Moskvada qalmağa və İzmailovski parkında davamlı mitinqlər etməyə davam edirdi. Buradakı etirazlara Cəmilov fraksiyasından Səbriyyə Seyidova, Səfinar Cəmilova, rəşad Cəmilov və Fuad Ablyamitov daxil idi. Ənənəvi olaraq Krım tatarlarının milli hərəkatçıları əsasən Sovet dissidentləri tərəfindən kommunist olaraq dəyərləndirilirdilər. Lakin yuxarıda adları qeyd edilən MTQ üzvləri fərqli idilər. Onlar Qərbdən dəstək almağa çalışmaqla birlikdə, Krım Tatarlarının Milli Diviziyasından daha mülayim idilər. Mərkəzi Təşəbbüs Qrupu qeyri-mütənasib olaraq mühacirətdə doğulmuş və əvvəllər heç vaxt milli hərəkatın bir hissəsi olmamış gənc nəsildən ibarət idi və Sovet hakimiyyəti Krım tatarlarının hüquqlarına mənalı şəkildə toxuna bilmədiyi üçün güclərini artırdı.
Komissiyanın nəticəsi
Krım MSSR-in bərpası və Krım tatarlarının Krıma qaytarılması planları ilə bağlı müxtəlif təkliflər göndərilsə də, Krım tatarlarının Krıma qayıtmağı dəstəklədiyini göstərən sorğu məlumatlarına əlavə olaraq, Krım tatar icmasının tələbləri rədd edildi. Qromıkonun 1988-ci ilin iyununda verdiyi yekun bəyanatda Krımın indiki demoqrafik durumuna görə Krım MSSR-in bərpası üçün "heç bir əsasın" olmadığı bildirilir və Krıma gələn Krım tatarlarının yalnız kiçik bir hissəsinin mütəşəkkil işə götürmə sxemi ilə Krımda işləməsi təklif edilirdi. Hesabatda guya Krım tatarlarının kütləvi şəkildə geri dönmək istəyində olmamaqları iddia edilirdi, əvəzində isə onların sürgündə olduqları yerlərdə mədəni ehtiyaclarını qarşılamaq üçün əlavə olaraq kiçik miqyaslı tədbirlər görməyi təklif edirdi. Həmçinin, komisisyanın yekun qərarı Krım tatarlarının fərqli etnik qrup kimi rəsmi tanınmasının bərpasına razılıq vermədi.
Komissiyanın yekun qərarının yayımlanması Krım tatarları arasında çox pis qarşılandı. Hətta kommunist Krım tatarları belə məyus olmuşdular və komisisyanın işini tərəfsiz gördüyünə şübhə etdiklərini bildirirdilər. Məsələn, onlardan biri Rollan Qadıyev idi. Rollan Kadıyev o vaxta qədər hakimiyyəti təhrik edə biləcəyi qorxusundan Qırmızı Meydandakı mitinqə qarşı çıxmış və digər Krım tatarlarına tez-tez hökumətin təxribatlarına cavab verməməyi və vətənpərvərliyi qorumağı tövsiyə edirdi. Lakin o da, komissiyanın qərarını açıqlamasından sonra məyus oldu. Qadıyev Krıma yalnız bir neçə tatarın köçməsinə icazə verilməsinə qəzəblənmişdi və bunu "vətən üçün lotereya" adlandırırdı. O, Qromıkonun Krım MSSR-in demoqrafik səbəblərə görə bərpa oluna bilməməsi ilə bağlı gəldiyi qənaətləri də tənqid edərək, Qazaxıstan SSR-in qazaxların region əhalisinin cəmi 13%-ni təşkil etdiyi vaxt yarandığını qeyd edirdi.
Yanayev komissiyası
Qromiko komissiyasından və sonra hökumət Krım tatarlarının Krıma qayıtmasına icazə verilməsi imkanlarına rəsmən yenidən baxmağa qərar verdi. Gennadi Yanayevin rəhbərlik etdiyi Krım tatarlarının problemləri üzrə komissiya 1989-cu il iyulun 12-də yaradıldı. Əvvəlki komissiyada olduğu kimi, komissiyanın üzvləri də Mərkəzi Asiyadakı Krım tatar diaspor icmaları, eləcə də Krım tatarlarının diaspor icmaları ilə söhbət etmək üçün Sovet İttifaqının hər yerinə səfər etdilər. Krım və Orta Asiya respublikalarının rəhbərliyi, həmçinin NDKT-dən tutmuş OKND-yə qədər Krım tatarlarının hüquqlarını müdafiə hərəkatının müxtəlif spektrindən olan fəallar ilə də görüşlər keçirildi. Heyətə Krım tatarlarının da nümayəndələri daxil idi. Yalnız 1989-cu ildə rəsmi olaraq Krım tatarı ifadəsinin işlədilməsinə olan qadağa ortadan qaldırıldı. 28 noyabr 1989-cu ildə qəbul edilmiş nəticələr Krım tatar xalqının reabilitasiyasına yol açdı və onların Krıma qayıtmasına imkan verdi.
Qromıko komissiyasının geri qayıtma hüququnu rədd etmək üçün əsas kimi istifadə etdiyi o dövrdə Krımın demoqrafik xüsusiyyətlərinə görə kütləvi qayıdışın asan olmayacağını etiraf etsə də, bu cür bəhanələrin uzun müddətdir Krımı yenidən görmək ümidi ilə yaşayan tatar xalqına ədaləti inkar etmək üçün qəbuledilməz əsas olduğunu da qeyd etdi. Bundan əlavə, ittifaqın digər bölgələrindən olan insanların Krımda işləmək və yaşamaq üçün cəlb edilməsinin davam etdirilməsinin ikiüzlülüyü qeyd edildi və qınanıldı. Eyni zamanda Krım tatarlarına da eyni imkandan məhrum olduğu və Krımda yaşamaq icazəsi almağa cəhd edərkən Krım tatarlarının geniş diskriminasiyaya məruz qaldığını etiraf edildi və onların geri qayıtma imkanlarını məhdudlaşdırmaq üçün xüsusi olaraq nəzərdə tutulan fərmanların ləğvinə çağırıldı. Sonradan Vitali Doğujiyevin rəhbərlik etdiyi və beş Krım tatarından (Refat Appazov, Refat Çubarov, Ferit Ziyadinov, Axtem Tippa və Riza Asanov) əlavə olaraq müxtəlif sovet siyasətçilərindən ibarət başqa bir komissiya yaradıldı.
Geri dönüş prosesi
Komissiya həmçinin, Krım tatarları üçün muxtariyyətin bərpa edilməsini də tövsiyə edirdi. 1989-cu ildə deportasiya edilmiş etnik mənsubiyyətlərin geri qaytarılmasına qoyulan qadağa rəsmi olaraq qüvvədən düşmüş elan edildi və Sovet İttifaqının Ali Soveti daha sonra deportasiyaları cinayət elan edərək, Krım tatarlarının geri qayıtmasına yol açdı. Cəmilov həmin ildəcə Krıma köçdü. 1992-ci ilin yanvarına qədər ən azı 166 min Krım tatarı yarımadaya geri döndü. 1991-ci ildə qəbul edilmiş "Repressiyaya məruz qalmış xalqların reabilitasiyası haqqında" Rusiya qanunu bütün sovet repressiyalarına məruz qalmış etnik mənsubiyyətləri reabilitasiya etdi və deportasiya ilə bağlı bütün əvvəlki Rusiya qanunlarını ləğv etdi, "repressiyaya məruz qalmış xalqın irsini təmsil edən mədəni-mənəvi dəyərlərin və arxivlərin bərpası və qaytarılmasına" çağırdı.
2001-ci ildə Krım tatarlar Krımın ümumi əhalisinin 12 faizini təşkil etməkdə idi.
Rus dissidentlərinin reaksiyası
Tatarların Krıma geri dönüş prosesi başlayan zaman yarımadanın əhalisinin əksəriyyətini ruslar təşkil edirdi. Onlar əksərən Krım tatarlarının geri dönməsinə qarşı idilər və bunu işğalçı düşmən kimi dəyərləndirirdilər. Rus dissidentləri yeni gələn Krım tatarlarının torpaq almasını çətinləşdirmək üçün bütün rusları boş torpaqları almağa və ya Krımdan kənarda yaşayan qohumlarının buradan torpaq almalarını təşkil etməyə çağırırdılar. Krımda hakim dairələr bilərəkdən bürokratik əngəllər yaratmaqdaydı. Onlar bununla Krım tatarlarının ev və torpaq almalarına əngəl olmağa çalışırdılar. Sovet İttifaqı rəhbərliyi tərəfindən Krım tatarlarına ev tikmək üçün verilmək üçün ayrılan torpaqlar yarımadanın Slavyan əhalisinə baş və ya bağ evi tikmək üçün paylaşdırıldı.
1989-cu ildə qayıdışın başlanğıcında müxtəlif rus millətçiləri Krımda "Tatar xainləri – Krımdan çıxın!" şüarı altında etiraz aksiyaları keçirdilər. 1990-cı ildə Yalta yaxınlığında yerli əhali ilə Krım tatarları arasında bir neçə toqquşma olduğu bildirilmiş və bu, ordunun müdaxiləsi ilə nəticələnmişdir.
Hökumətin reaksiyası
Sovet İttifaqının dağılmasından sonra Krım Ukraynanın tərkib hissəsi oldu. Ukrayna Krım tatarların yeni gələn nümayəndələrinə yalnız məhdud dəstək göstərirdi. 1991-ci ildə qəbul edilmiş Ukrayna Vətəndaşlıq Qanunu əsasında yeni gələn 150 min Krım tatarına dərhal vətəndaşlıq verildi. Ölkə müstəqilləşdikdən sonra gələn 100 min Krım tatarı isə müxtəlif problemlərlə qarşılaşdı. Bu problemin əsasını süni şəkildə yaradılmış bürokratik əngəllər idi. 2000-ci ilə qədər 46.603 nəfər yeni gələn torpaq sahəsi üçün müraciət etsə də, onların müraciətlərinin əksər hissəsi rədd edilmişdir.
Rusiya Federasiyasının Krımı ilhaq etməsi
2014-cü ilin mart ayında Krımın Rusiya Federasiyası tərəfindən ilhaqı baş verdi, bu da öz növbəsində Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyası tərəfindən qeyri-qanuni elan edildi (Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyasının 68/262 saylı Qətnaməsi) və Krım tatarlarının hüquqlarının daha da pisləşməsinə səbəb oldu. Rusiya Federasiyası 21 aprel 2014-cü ildə "Erməni, bolqar, yunan, Krım-tatar və alman xalqlarının reabilitasiyası və onların dirçəliş və inkişafına dövlət dəstəyi tədbirləri haqqında" 268 nömrəli Fərman versə də, praktikada Rusiya təqibləri gücləndirdi, Krım tatarlarının və onların insan hüquqlarının vəziyyəti əhəmiyyətli dərəcədə pisləşdi. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İnsan Hüquqları üzrə Ali Komissarlığı 2016-cı ildə Kremlə qarşı xəbərdarlıq etmişdi. Xəbərdarlıq Rusiyanın "Krım tatarlarının nümayəndələrini qorxutmasına, təqib etməsinə və onları çox vaxt şübhəli ittihamlarla həbs etməsinə" və nümayəndəli qurum olan Krım Tatar Milli Məclisinin qadağan edilməsinə görə edilmişdi.
BMT-nin hesabatına görə, Krımın Rusiya tərəfindən işğal edilməsindən sonra yarımadanı 100 mindən çox insan tərk etmişdir. Bu tərk edənlərin çoxu da Krım tatarı olmuşdur və bu onsuzda həssas icmanın daha da zəifləməsinə yol açmışdır. Krım tatarları getmələrinin səbəbləri kimi Rusiyanın yeni hakimiyyət orqanlarına etibar etməmələrini, özlərini təhlükəsizlikdə hiss etməmələri və rusların hədə-qorxularını qeyd ediblər. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İnsan Hüquqları üzrə Ali Komissarlığının 2015-ci il hesabatında Krımda müxtəlif insan haqları pozuntularının, o cümlədən Krım tatarlarının deportasiyalarının 71-ci ildönümünü qeyd etmələrinin qarşısının alınması ilə bağlı Rusiyaya xəbərdarlıq edib.
Müasir görüşlər və miras
KQB əməkdaşları bizim sürgündə həlak olmuş Krım tatarları ilə bağlı statistik sübutlar toplamağımıza və Stalin illərində xalqı ələ salan, Nürnberq məhkəmələrinin göstərişlərinə görə insanlığa qarşı cinayətlərdə mühakimə edilməli olan sadist komendantlara qarşı materiallar toplamağımıza qəzəblidirlər. 1944-cü ilin cinayəti nəticəsində minlərlə bacı-qardaşımı itirdim. Və bunu xatırlamaq lazımdır! |
— Mustafa Cəmilov və ya digər adı ilə Mustafa Əbdülcəmil Qırımoğlu, 1966 |
Tarixçi Edvard Allvorth qeyd edir ki, Krım tatarlarınn marginallaşdırılmasının genişliyi SSRİ-nin milli siyasətində fərqli bir nümunə idi. O, bunu əsaslandırmaq üçün SSRİ-də Kommunist Partiyasının Krım tatarlarını fərqli bir etnik kimlik kimi tanınmaması siyasətində qəti olaraq geri addım atmamasını, onları assimiliyasiya etməyə və sürgündə kök salmağa məcbur etməyə çalışmasını əsas gətirir. O, Krım tatarlarına qarşı izlənilən bu siyasətin çeçenlər, inquşlar, qaraçaylar və kalmıklar kimi deportasiya edilmiş etnik qrupların hamısının Xruşşov dövründə tam reabilitasiya edilməsindən fərqli olduğunu bildirir.
1989–1994-cü illər ərzində təxminən 250 min Krım tatarı Mərkəzi Asiyadan Krım yarımadasına geri döndü. Bu proses onların öz vətənlərinə geri dönmək uğrunda apardıqları mübarizədə qələbə simvolu hesab edilirdi. Onlar buna sürgün edilmələrindən keçən 45 ildə nail olmuşdular.
Stalin dövründə deportasiya edilən heç bir etnik qrup sonradan buna görə kompensasiya almadı. Buna baxmayaraq, bəzi Krım tatarı qrupları və ya fərdləri beynəlxalq ictimaiyyəti bu məsələdə Sovet İttifaqının varisi Rusiya Federasiyasına təzyiqlər etməyə çağırırdılar. Onlar bununla Rusiyanın deportasiya edilmiş şəxslərə və ya onların ailəsinə məcburi köçürülmə üçün müəyyən maddi kompensasiya verəcəklərinə ümid edirdilər. Lakin bu olmadı.
İkinci Dünya müharibəsi zamanı Qızıl Ordu Berlinə hücum edərkən tərkibində xeyli sayda Krım tatarının olmasına baxmayaraq, deportasiyadan sonrakı on illər ərzində onlara "vətən xaini" və "beşinci kolon" kimi münasibət göstərildi. Bəzi tarixçilər yazırlar ki, Krım tatarlarının deportasiyası Stalinin Krımı tamamilə nəzarətə alma planının bir hissəsi idi. Sovetlər İstanbul boğazlarına çıxış və Türkiyədə bu bölgənin nəzarətini ələ keçirmək istəyirdilər və Krım tatarları türkiyəlilər ilə qohum idi. Beləliklə, Krım tatarlarını xəyanətkar kimi təqdim etməklə, bu münasibəti onların qohumlarına, yəni Türkiyəyə də genişləndirmək olardı. Tədqiqatçı Valter Kolarz iddia edir ki, 1944-cü ildə Krım tatarlarının deportasiyası və etnik mənsubiyyət kimi ləğv edilməsi cəhdi 1783-cü ildə başlayan Rusiyanın Krımın əsrlərlə davam edən müstəmləkəçiliyi prosesinin son aktı idi. Tarixçi Qreqori Dyufo Sovet İttifaqının Krım tatarlarına qarşı ittihamlarını onların zorla köçürülməsi üçün əlverişli bəhanə kimi qiymətləndirir. Ona görə, bu yolla Moskva bir tərəfdən geostrateji Cənubi Qara dənizə misilsiz çıxışı təmin edir, eyni zamanda hipotetik üsyankar xalqları məhv edirdi. Rus və sovet tarixinin professoru Rebekka Manli də oxşar nəticəyə gəlib ki, Sovet hökumətinin əsl məqsədi sərhədyanı rayonları "etibarsız elementlərdən" "təmizləmək" idi. Professor Brayan Qlin Uilyams bildirir ki, Axısqa türklərinin deportasiyası heç vaxt döyüş meydanına yaxın olmamasına və heç bir cinayətdə ittiham olunmamasına baxmayaraq, hər hansısa real "ümumbəşəri kütləvi cinayətlərdən" daha çox krımlıların və qafqazlıların deportasiyasının daha çox sovet xarici siyasəti ilə bağlı olduğuna ən güclü inam verir.
Alim və tarixçilərin müasir şərhləri bəzən mülki şəxslərin bu kütləvi deportasiyasını bəşəriyyətə qarşı cinayət, etnik təmizləmə, əhalinin azaldılması, Stalinist repressiya aktı və ya "etnosid", bir millətin kimliyini və mədəniyyətini qəsdən silmək kimi dəyərləndirirlər. Krım tatarları bu hadisələri "sürgünlik" adlandırmaqdadırlar. Krım tatarlarının "mədəniyyətsiz" və deportasiyaya layiq millət kimi görülməsi Krıma köçən rus və ukraynalılar arasında hələ də qalmaqdadır.
Soyqırım məsələsi və tanınma
Bəzi fəallar, siyasətçilər, alimlər, ölkələr və tarixçilər daha da dərinə gedərək deportasiyanı soyqırım və ya mədəni soyqırım aktı kimi təqdim edirlər. Norman Naimark yazır:
Çeçenlər və inquşlar, Krım tatarları və müharibə dövrünün digər "cəzalandırılmış xalqları" həqiqətən də, fiziki olaraq olmasa da, özlərini tanıyan millətlər kimi məhv edilməli idilər.
Professor Lyman H. Legters iddia edir ki, Sovet cəza sistemi, onun köçürmə siyasəti ilə birlikdə, soyqırım hesab edilməlidir, çünki hökmlər daha çox konkret olaraq müəyyən etnik qruplara aid edilmişdir və onların xilas olub yaşaması xüsusi vətəni ilə bağlı olan bu etnik qrupların köçürülməsi "yalnız qrupun öz vətəninə bərpası ilə aradan qaldırıla bilən soyqırım effektinə malik idi". Siyasi elmlər üzrə mütəxəsis Stefan Blank deportasiya həm də soyqırımı kimi təqdim edir. O, deportasiyanı rusların etnik azlıqları yox etmək üçün inkişaf etdirmiş olduğu müstələkə texnikasının bir hissəsi hesab edir. Sovet dissidentləri İlqabay və Pyotr Qriqorenko də hadisələri soyqırım kimi sinifləndirmişdirlər. Tarixçi Timoti Snyder deportasiyanı "soyqırım standartlarına cavab verən" Sovet siyasətləri siyahısına daxil etmişdir. Tarixçilər Alexandre Bennigsen və Marie Bennigsen-Broxup Krım tatarlarının və Axısqa türklərinin deportasiyalarını Sovet hökuməti tərəfindən uğurlu şəkildə həyata keçirilmiş soyqırımlar kimi təqdim etməkdədir. Onlar bunu belə yekunlaşdırıblar ki, Krım tatarları, "beş əsrdən çox Şərqi Avropanın tarixində mühüm rol oynamış bir xalq, sadəcə olaraq, mövcudluğunu dayandırıb". Polyak alim Tomaş Kamusella müşahidə etmişdir ki, Moskva deportasiyadan sonra onları Krım tatarları kimi qeydiyyata alınmasına belə icazə verməyərək "Krım tatarlarını və onların dilini yox etməyə" cəhd etdi; çünki onlar yalnız özlərini tatar elan edə bildilər. Bu 1989-cu ilə qədər davam etdi və yalnız bu ildə Krım tatarlarına özlərini siyahıyaalınmada Krım tatarı kimi təqdim etməyə icazə verildi. Beləliklə onlar ayrı etnik qrup kimi tanındılar. Krım tatar dilinin sovet məktəblərində yenidən tədrisinə ancaq 1980-ci illərdən icazə verildi.
12 dekabr 2015-ci ildə Ukrayna parlamenti qərar qəbul edərək deportasiyanı soyqırım kimi tanıdığını elan etdi və 18 may tarixini "Krım tatarları soyqırımının qurbanları üçün xatirə günü" elan etdi. Latviya parlamenti 9 may 2019-cu ildə hadisələri soyqırım aktı kimi tanıdığını elan etdi. 6 iyun 2019-cu ildə Litva parlamenti də eyni addımı atdı. Kanada Parlamenti 2019-cu il iyunun 10-da Krım tatarlarının 1944-cü ildə deportasiyasını (Sürgünlük) sovet diktatoru Stalinin törətdiyi soyqırım kimi tanıyan və 18 may tarixini anım günü kimi tanıyan qərar qəbul etdi. 26 aprel 1991-ci ildə onun sədri Boris Yeltsinin rəhbərliyi altında bütün kütləvi deportasiyaları "Stalinin böhtan və soyqırım siyasəti" kimi pisləyən 2-ci maddə ilə "Repressiyaya məruz qalmış xalqların reabilitasiyası haqqında" qanun qəbul etdi.
# | Ad | Tanınma Tarixi | Qaynaq |
---|---|---|---|
1 | 12 dekabr 2015 | ||
2 | 9 may 2019 | ||
3 | 6 iyun 2019 | ||
4 | 10 iyun 2019 |
Azlıq məsələsi üzərində olan mübahisələr hadisəni soyqırım kimi tərif edilməsinə yol açırdı. Aleksandr Statiyevə görə, Sovet deportasiyaları "soyqırım həddində ölüm göstəriciləri ilə" nəticələnmişdi, lakin Stalinin bu xalqları yox etmək niyyəti yox idi. O, bu deportasiyaları geniş bir şəkildə Sovetin "istənilməyən millətləri" assimiliyasiya etmə cəhdinin bir nümunəsi hesab edir. Amir Veynerə görə, sovet rejimi "yalnız" onların "ərazi kimliyini" aradan qaldırmağa çalışırdı. Bu cür fikirlər Con Çanq tərəfindən "qeydiyyatçı irqçilik" və tarixi revizionizm kimi tənqid edilib. O qeyd edib ki, deportasiyalar əslində qurbanların etnik mənsubiyyətinə əsaslanıb.
Populyar mədəniyyətdə
2008-ci ildə Ukraynada yaşayan britaiyalı jurnalist Lili Hyde "Dreamland" adlı əsər yazdı. Əsərdə hadisələr 1990-cı illərdə Krıma geri dönmüş Krım tatarı ailəsi ətrafında cərəyan edir. Əsər 12 yaşlı Krım tatarı qızın dilindən səsləndirilir. Qız Özbəkistandan öz qardaşı, babası və valideynləri ilə birlikdə dağıdılmış bir kəndə gəlmişdir. Babası ona Krım tatarlarının qəhrəmanları və qurban olmaları barədə hekayələr danışmaqdadır.
2013-cü ildə Ukrayna Krım-tatar dilində çəkilmiş "Haytarma" filmi Krım tatarlarının məşhur döyüş pilotu və iki dəfə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı Əhmədxan Sultanın 1944-cü il deportasiyaları zamanı yaşadıqlarını təsvir edir.
2015-ci ildə Kristina Pasşin "Ev uğrunda mübarizə: Krım tatarları" adlı sənədli film hazırladı. Sənədli film Ukrayna-Qətər əməkdaşlığı ilə hazırlanmışdı. O, Krım tatarlarının 1783-cü ildən 2014-cü ilə qədər tarixini təsvir edir, 1944-cü ildəki kütləvi deportasiyaya xüsusi diqqət yetirirdi.
Krım tatarı müğənni Camala 2016 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsinə 1944 mahnısı ilə daxil oldu. Mahnı Krım tatarlarının eyni ildə deportasiya edilmələrinə həsr edilmişdi. Camala özü etnik Krım tatarı idi və sürgündə ikən Qırğızıstanda dünyaya gəlmişdi. O, mahnını sürgün edilmiş ulu nənəsinə həsr etdiyini bildirmişdir. O, Eurovision-da çıxış edən ilk Krım tatarı və həmçinin sözləri Krım tatar dilində olan mahnı ilə çıxış edən ilk şəxs oldu. O, müsabiqədə qalib gələrək, tədbirdə qalib gələn ikinci ukraynalı müğənni olmağı bacardı.
Həmçinin bax
Qeydlər
- 60 və 70-ci illərdə öz siyahı alınmasını aparan Krım Tatarları Milli Hərəkatının verdiyi rəqəmlrə əsasən 423,100 Krım tatarı (89.2%-i qadın, uşaq və ahıl qocalar) Krım yarımadasından deportasiya edilmişdi. Bu, Sovet idarəsi tərəfindən aparılan siyahı alınmaların tamamilə səhv olduğu mənasına gəlir.
- Rusiya SFSR rəsmi şəkildə Stalin hökumətinin öz ərazilərindəm xalqları deportasiya etmə aktını soyqırım aktı kimi tanımışdır. Buna baxmayaraq, bəzi araşdırmaçılar hələ də bu hadisəni soyqırım aktı kimi qəbul etmirlər.
- Bunlara Krım tatarlarından başqa , çeçenlər, inquşlar, ahıska türkləri, balkarlar, qaraçaylar, , kalmıklar və kürdlər də daxildir.
- "1962-1966-cı illərdə Krım tatarları iki istiqamətdə səylərini genişləndirdilər. Birincisi hər bir Tatar qəsəbəsində komitələr təşkil edildi. Bu komitələrin məqsədi tatarlara öz həqiqi keçmişlərini, Alman işğalı altındakı yaşayış barədə faktları və deportasiyanın, eləcə də hal-hazırki vəziyyətin ədalətsizliyini öyrədirdilər. Bu komitələrdən olan Krım tatar nümayəndə heyətləri tatar icmalarının üzvləri tərəfindən imzalanmış petisiyaları çatdırmaq və öz işlərini sovet hakimiyyətinə təqdim etmək üçün Moskvaya göndərildi (bu həm sovet qanunlarına görə, həm də 1956-cı il qərarının xüsusi müddəalarına görə tamamilə qanuni idi)."
- "Krım tatarlarının milli hərəkatı çox az şeyə nail oldu: 5 sentyabr 1967-ci ildə siyasi reabilitasiya, bir neçə Krım tatar kitabının nəşri və Özbəkistan Yazıçılar İttifaqında Krım Tatar bölməsinin yaradılması kimi kiçik mədəni-linqvistik güzəştlər. Həqiqi məqsədlərinə çatmadılar. Sovetlər Krım MSSR-i bərpa etmədilər və 1968-ci ildən 1980-ci illərin ortalarına qədər cəmi 5000 Krım tatarının Krım yarımadasına qayıtmasına icazə verdilər."
- как нам сказал Громыко на приеме, крымские татары - народ "изобрытательный"! (Qromıko bizə qəbulda dedi ki, Krım tatarları “icad edilmiş” insanlardır!)
- "Мощным подспорьем Комиссии А.А.Громыко явилось подписанное Н.И.Рыжковым Постановление Совета Министров СССР от 24 декабря 1987 г. "Об ограничений прописки граждан некоторых населенных пунктах Крымской области и Краснодарского края", затрудняющее возвращение крымских татар на родину." (A powerful support for the A.A. Gromyko Commission was the Decree of the Council of Ministers of the USSR dated December 24, 1987, signed by N.I. Ryzhkov, “On restrictions on the registration of citizens in some settlements of the Crimean region and the Krasnodar Territory,” which complicates the return of the Crimean Tatars to their homeland.)
- Məsələn, Krım tatarları hərəkatının rəhbərlərindən biri olan Yuri Osmanov qatı Marksist idi.
- "но ОКНД постепенно перехватывала инициа-тиву у НДКТ и это со всей очевидностью стало ясно при подготовке и в ходе состоявшегося курултая съезда крымских татар . - Планы по его проведению разрабатыва- лись еще с сентября 1990 г." (“Lakin OKND tədricən NDKT-nin təşəbbüsünü ələ keçirdi və bu, Krım tatarlarının qurultayına hazırlıq və qurultay zamanı aydın oldu. - Onun keçirilməsi planları 1990-cı ilin sentyabrından hazırlanmışdı”.)
- "Qromıko Komissiyası əsas çərçivəni Krım tatarlarının əsas tələblərini əhatə edəcək şəkildə genişləndirmədi. O, həmçinin “1944-cü il deportasiyasını birmənalı şəkildə pisləmədi və Krım tatarı adının bərpasından bəhs etmədi."
İstinadlar
- Naimark, 2010. səh. 2–14, 126, 135
- Buckley, Ruble və Hofmann, 2008. səh. 207
- Williams, 2015. səh. 109
- Rywkin, 1994. səh. 67
- Ukrainian Congress Committee of America, 2004. səh. 43–44
- Hall, 2014. səh. 53
- Allworth, 1998. səh. 6
- Osmanov, 2013. səh. 85
- Allworth, 1988. səh. 6
- "Arxivlənmiş surət". 2022-03-09 tarixində . İstifadə tarixi: 2019-02-09.
- Закон РСФСР от 26 апреля 1991 г. N 1107-I «О реабилитации репрессированных народов» (с изменениями и дополнениями) 2019-03-27 at the Wayback Machine Article 2 "Репрессированными признаются народы (нации, народности или этнические группы и иные исторически сложившиеся культурно-этнические общности людей, например, казачество), в отношении которых по признакам национальной или иной принадлежности проводилась на государственном уровне политика клеветы и геноцида, сопровождавшаяся их насильственным переселением, упразднением национально-государственных образований, перекраиванием национально-территориальных границ, установлением режима террора и насилия в местах спецпоселения"
- "Закон «О реабилитации репрессированных народов» (1991) // РИА — 26. aprel 2016". РИА. 26.04.2016. 2019-03-28 tarixində . İstifadə tarixi: 21 fevral 2024.
- Bezverkha, 2017. səh. 127
- Spring, 2015. səh. 228
- Fisher, 2014. səh. 27
- Potichnyj, 1975. səh. 302–319
- Fisher, 1987. səh. 356–371
- Vardys, 1971. səh. 101
- Smele, 2015. səh. 302
- Rosefielde, 1997. səh. 321–331
- Parrish, 1996. səh. 104
- Williams (2015), p. 92
- Williams (2001), p. 377
- Fisher, 2014. səh. 157
- Drohobycky, 1995. səh. 73
- Tanner, 2004. səh. 22
- Fisher, 2014. səh. 155
- Motadel, 2014. səh. 235
- Fisher, 2014. səh. 160
- Buckley, Ruble və Hoffman, 2008. səh. 209
- Williams (2001), pp. 382–384
- Skutsch, 2013. səh. 1188
- Fisher, 2014. səh. 156
- Williams, 2001a. səh. 381
- Fisher, 2014. səh. 151–152
- Allworth, 1998. səh. 177
- Огонёк, 1944
- "Узеир Абдураманов — Герой, славный сын крымскотатарского народа". www.qirimbirligi.ru. 2014. 2020-06-20 tarixində . İstifadə tarixi: 13 fevral 2024.
- Nikita Kasyanenko. "...К сыну от отца — закалять сердца". Газета «День». 14 aprel 2001. 2021-05-11 tarixində . İstifadə tarixi: 13 fevral 2024.
- Nebolsina, 2015
- Colborne, 2016
- Human Rights Watch, 1991. səh. 3
- Banerji, 2012
- Williams, 2001. səh. 374–375
- Sakwa, 2014. səh. 13
- Uehling, 2004. səh. 74
- Knight, 1995. səh. 127
- Buckley, Ruble və Hoffman, 2008. səh. 231
- Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights, 2016
- Weiner, 2003. səh. 224
- Tweddell və Kimball, 1985. səh. 190
- Kurtiev və başqaları, 2004. səh. 233
- Levene, 2013. səh. 317
- Magocsi, 2010. səh. 690
- Merridale, 2007. səh. 261
- Garrard və Healicon, 1993. səh. 167
- Smoly, 2004. səh. 8
- Williams, 2015. səh. 106
- Shearer, Khaustov, 2015. səh. 267
- Uehling, 2004. səh. 100
- Sandole və başqaları, 2008. səh. 94
- Shearer və Khaustov, 2015. səh. 267
- Bugay, 1996. səh. 46
- Syed və Akhtar, 2011. səh. 298
- Stronski, 2010. səh. 132–133
- Williams, 2001. səh. 401
- Amnesty International, 1973. səh. 160–161
- Kamenetsky, 1977. səh. 244
- Uehling, 2004. səh. 38
- Viola, 2007. səh. 99
- Kucherenko, 2016. səh. 85
- Reid, 2015. səh. 204
- Lillis, 2014
- Reid, 2015
- Uehling, 2004. səh. 3
- Human Rights Watch, 1991. səh. 33
- Allworth, 1998. səh. 155
- Garrard və Healicon, 1993. səh. 168
- Human Rights Watch, 1991. səh. 37
- Human Rights Watch, 1991. səh. 9
- Moss, 2008. səh. 17
- Dadabaev, 2015. səh. 56
- Human Rights Watch, 1991. səh. 34
- Travis, 2010. səh. 334
- Tanner, 2004. səh. 31
- Requejo və Nagel, 2016. səh. 179
- Bazhan, 2015. səh. 182
- Vardy, Tooley və Vardy, 2003. səh. 554
- Shabad, 1984
- Williams, 2015. səh. 165
- Williams, 2001. səh. 425
- Allworth, 1998. səh. 167-169
- Babenyshev, 1982
- janpalach, 2014
- Tanner, 2004. səh. 32
- Chalupa, Irene. "Crimean Tatars Mark 30th Anniversary Of Hero's Self-Immolation". RFE/RL. Radio Free Europe/Radio Liberty. 28 iyun 2008. 2024-02-14 tarixində . İstifadə tarixi: 14 fevral 2024.
- Williams, 2015. səh. 127
- Fisher, 2014. səh. 150
- Williams, 2015. səh. 129
- "95-ю годовщину дважды Героя Советского союза Амет-Хана Султана отметят в Крыму и в Дагестане". Информационный портал РИА "Дагестан". 24 April 2015. 2021-01-13 tarixində . İstifadə tarixi: 2021-01-11.
- TSGAOOU. F.1. Op. 24. D. 4248. L. 287—294. Zaverennaya kopiya ЦГАООУ. Ф.1. Оп. 24. Д. 4248. Л. 287—294. Заверенная копия [TsGAOOU. F.1. Op. 24. D. 4248. L. 287-294. Certified copy] (rus).
- Fisher, 2014. səh. 254
- Simon, 2019. səh. 309
- Yaremchuk, 2020. səh. 147-148
- Bekirova, 2015
- Human Rights Watch, 1991. səh. 37-38
- Guboglo və Chervonnaya, 1992. səh. 302-303
- Кримські татари: шлях до повернення : кримськотатарський національний рух, друга половина 1940-х-початок 1990-х років очима радянських спецслужб : збірник документів та матеріалів (ukrayna). Ін-т історії України. 2004. 120. ISBN . 2023-12-12 tarixində . İstifadə tarixi: 2024-02-23.
9 июля 1987 года была создана Государственная комиссия во главе с А.А.Громыко с целью изучения крымскотатарского национального вопроса
- Gubernsky, Bogdan. "Московские акции крымских татар летом 1987-го". krymr.com (rus). 9 July 2015. 11 May 2019 tarixində . İstifadə tarixi: 15 February 2024.
На следующий день, 8 июля, группа крымскотатарских делегатов встретилась с секретарем правления Союза писателей СССР, лауреатом Государственной премии СССР поэтом Евгением Евтушенко. Он выразил солидарность с борьбой крымских татар и написал обращение в Президиум Верховного Совета СССР. Вручая копию этого обращения делегатам крымских татар, Евтушенко оказал: «Мое обращение можете сдавать во все инстанции. Буду рад, если оно поможет решению национального вопроса крымских татар». (Ertəsi gün, iyulun 8-də Krım tatarlarının bir qrup nümayəndəsi SSRİ Yazıçılar İttifaqının idarə heyətinin katibi, SSRİ Dövlət Mükafatı laureatı, şair Yevgeni Yevtuşenko ilə görüşdülər. O, Krım tatarlarının mübarizəsi ilə həmrəy olduğunu bildirib və SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinə müraciət yazdı. Bu müraciətin bir nüsxəsini Krım tatar nümayəndələrinə verən Yevtuşenko dedi: “Siz mənim müraciətimi bütün orqanlara təqdim edə bilərsiniz. Bu Krım tatarlarının milli məsələsinin həllinə kömək etsə, şad olaram")
- Beissinger, 2002. səh. 61
- Bekirova, 2004. səh. 226
- Gorbachev, Mikhail. My Country and the World. Columbia University Press. 2019. səh. 109.
A commission is created consisting of Gromyko, Shcherbitsky, Vorotnikov, Us-mankhodzhaev, Demichev, Chebrikov, Lukyanov, Razumovsky, and Yakovlev.
- Leskova, 2001
- Fouse, 2000. səh. 240
- Dash, 1994
- Islamic Foundation, 1987. səh. 4-5
- Очерки истории и культуры крымских татар, 2005. səh. 88
- Aydın, 2021. səh. 114-116
- Постановление Совета Министров СССР от 24 декабря 1987 года № 1476 "Об ограничении прописки граждан в некоторых населенных пунктах Крымской области и Краснодарского края"
- Guboglo və Chervonnaya, 1992. səh. 141
- Советская етнография (rus). Nauka. 1989. 19. 2024-02-23 tarixində . İstifadə tarixi: 2024-02-23.
Среди самих крымских татар существуют крайние позиции : от требования возвращения автономии Крыму до неверия в возможность положительного решения вопроса . Лозунги а или «немедленного возвращения всех крымских татар в Крым» скорее ю не содержат никаких конкретных предложений. Кратковременная эйфория летом 1987 г., когда для решения вопроса была создана правительственная Комиссия под председательством А. А. Громыко, быстро окончилась. (Krım tatarlarının özləri arasında da ifrat mövqelər var: Krıma muxtariyyətin qaytarılması tələbindən tutmuş, məsələnin müsbət həllinin mümkünlüyünə inamsızlığa qədər. “A” və ya “bütün Krım tatarlarının dərhal Krıma qayıtması” şüarlarında çox güman ki, heç bir konkret təklif yoxdur. 1987-ci ilin yayında problemi həll etmək üçün A. A. Qromıkonun sədrliyi ilə hökumət komissiyası yaradılan qısamüddətli eyforiya tez bir zamanda sona çatdı.)
- Bekirova, 2004. səh. 229
- Intercontinental Press Combined with Inprecor, 1976. səh. 443
- Arbatov, 1997. səh. 95
- Краткая хроника деятельности Меджлиса крымскотатарского народа, 1996. səh. 229
- Bahrov, 1995. səh. 124-125
- Вибрати не можна тільки батьківщину : Збірник статей і досліджень з історії кримськотатарського народу та його боротьби за повернення на історичну Батьківщину (ukrayna). Kiyv: Центр інформаціï та документаціï кримських татар. 2003. ISBN .
- Polyakov, 1998. səh. 66-68
- Bekirova, 2005. səh. 189
- Paksoy, 2016. səh. 239
- The American University Journal of International Law and Policy (ingilis). The College. 1989. 2023-12-15 tarixində . İstifadə tarixi: 2024-02-26.
Qromıko komissiyası iyun ayında bəyanat yayaraq tatarların Krım muxtar vilayətinin bərpası tələblərini əsassız sayaraq rədd etdi və Krıma qayıtmaq üçün yalnız məhdud imkanları təsdiqlədi.
- Williams, 2021. səh. 437
- Mastny, 2019. səh. 129-130
- Aydın, 2021. səh. 116
- Osmanov, 2011. səh. 74
- Kadyev, Rollan. III. Национальный вопрос; патриотизм и интернационализм. // "Наши болезни"– критические заметки по нашему национальному вопросу [“Our illnesses” – critical notes on our national issue]. Сектор архивных и рукописных материалов КРУ "Крымскотатарская библиотека им. И. Гаспринского”. 15 February 1988.
1987-ci ilin sentyabrında keçirilən mitinqlərin birində, yayda Qırmızı Meydanda Krım tatarlarının iştirakı ilə baş verən hadisələrlə bağlı qızğın müzakirələrdən sonra, iclasın gənc iştirakçılarından onların vətənpərvərlik anlayışını və ekstremal vəziyyətlərdə, insanların bütün sürgün illərində məruz qaldıqları alçaldılmaları, təhqirləri nəzərə alaraq onların doğma torpaqları, həmçinin TASS-ın 24 iyul xəbərindən sonra bütün ölkəni bürümüş könüllülük dalğasını nəzərə alaraq, məsələn, müharibədə davranışlarının necə olacağını soruşdum. Səmərqənd vilayətinin Krım tatarları 26 iyul tarixli qətnaməsində TASS-ın bu hesabatına və soydaşların Qızıl Meydandakı nümayişlərinə yekdilliklə öz münasibətini bildirdilər. lakin bu görüşdə bildiyim kimi, Yengiyül radikallarına münasibətdə 4-5 gənc var idi, baxmayaraq ki, onlar hələ iştirak edənlərin əksəriyyəti ilə açıq şəkildə üz-üzə gəlməyə cəsarət etmirdilər.
- Kadyev, 1988
- Human Rights Watch, 1991. səh. 38
- Ред. М.Н.Губогло, С.М.Червонная. Крымскотатарское национальное движение Том II. Документы. Материалы. Хроника. Серия: «Национальные движения в СССР». Moskva: ЦИМО. 1992.
- Bekirova, 2004. səh. 260-262
- Guboglo və Chervonnaya, 1992. səh. 83
- Buckley, Ruble və Hofmann, 2008. səh. 238
- Ред. М.Н.Губогло, С.М.Червонная. Крымскотатарское национальное движение Том II. Документы. Материалы. Хроника. Серия: «Национальные движения в СССР». Moskva: ЦИМО. 1992.
- . NDKT. 20 July 2021 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
- Sandole və Byrne, Sandole-Staroste və başqaları, 2008. səh. 94
- Kamm, 1992
- Bugay, 1996. səh. 213
- Uehling, 2004
- Prokopchuk, 2005
- Buckley, Ruble və Hofmann, 2008. səh. 237
- Garrard və Healicon, 1993. səh. 173
- Allworth, 1998. səh. 214
- Allworth, 1988. səh. 173, 191-193
- Williams, 2002a. səh. 323–347
- Williams, 2001. səh. 439
- Allworth, 1998. səh. 356
- Williams, 2001. səh. 384
- Dufaud, 2007. səh. 151–162
- Manley, 2012. səh. 40
- Williams, 2002a. səh. 386
- Wezel, 2016. səh. 225
- Requejo və Nagel, 2016. səh. 180
- Polian, 2004. səh. 318
- Lee, 2006. səh. 27
- Williams, 2002a. səh. 357–373
- Zeghidour, 2014. səh. 83–91
- Crimea's sad Tatars (ingilis). Economist Newspaper Limited. 2000 – Google Books vasitəsilə.
- Radio Free Europe, 21 January 2016
- "Foreign Affairs Committee adopts a statement on the 75th anniversary of deportation of Crimean Tatars, recognising the event as genocide". . 24 April 2019. 27 January 2022 tarixində . İstifadə tarixi: 11 May 2019.
- "Latvian Lawmakers Label 1944 Deportation Of Crimean Tatars As Act Of Genocide". (Radio Free Europe/Radio Liberty). 2019-05-09. 2021-12-19 tarixində . İstifadə tarixi: 2019-05-10.
- "Lithuanian parliament recognizes Soviet crimes against Crimean Tatars as genocide". . 6 June 2019. 7 June 2019 tarixində . İstifadə tarixi: 6 June 2019.
- "Borys Wrzesnewskyj". Facebook. 2019-08-11 tarixində . İstifadə tarixi: 2024-02-18.
- "Foreign Affairs Committee passes motion by Wrzesnewskyj on Crimean Tatar genocide". 21 June 2019. 19 April 2020 tarixində . İstifadə tarixi: 18 February 2024.
- O'Neil, 2014
- Grytsenko, 2013
- "International Documentary Film Festival Amsterdam". International Documentary Film Festival Amsterdam. 4 avqust 2017. 20 may 2023 tarixində . İstifadə tarixi: 18 fevral 2024.
- John, 2016
Mənbə
- Журнал «Огонёк». № 45 – 46. 1944.
- Margarita Nebolsina; Bulat Khamidullin. Война…Судьбы…Память…Песни… [Müharibə...Tale...Yaddaş...Mahnılar...]. Kazan: Idel-Press. 2015. ISBN .
- Williams, Brian Glyn. The Crimean Tatars: From Soviet Genocide to Putin's Conquest. London, New York: Oxford University Press. 2015. ISBN .
- Williams, Brian Glyn. The Crimean Tatars: The Diaspora Experience and the Forging of a Nation. Boston: BRILL. 2001. ISBN .
- Tanner, Arno. The Forgotten Minorities of Eastern Europe: The History and Today of Selected Ethnic Groups in Five Countries. Helsinki: East-West Books. 2004. ISBN .
- Allworth, Edward, ed. The Tatars of Crimea: Return to the Homeland: Studies and Documents. Durham, NC: Duke University Press. 1998. ISBN . ([[:Category:|link]])[[Category:]]
- Musa Mamut. www.janpalach.cz.
- Babenyshev, A. On Sakharov. 1982.
- Simon, Gerhard. Nationalism And Policy Toward The Nationalities In The Soviet Union: From Totalitarian Dictatorship To Post-stalinist Society. Routledge. 2019. ISBN .
- Fisher, Alan. The Crimean Tatars. Hoover Press. 2014. ISBN .
- Yaremchuk, Olesya. Our Others. Books on Demand. ISBN .
- Bekirova, Gulnara. Московские акции крымских татар летом 1987-го. Крым.Реалии. 2015.
- Guboglo, Mikhail; Chervonnaya, Svetlana. Крымскотатарское национальное движение: Документы, материалы, хроника. Russian Academy of Sciences. 1992.
- Allworth, Edward. Tatars of the Crimea: Their Struggle for Survival: Original Studies from North America, Unofficial and Official Documents from Czarist and Soviet Sources. Michigan: Columbia University. Center for the Study of Central Asia. 1988. ISBN .
- Williams, Brian Glyn. Hidden ethnocide in the Soviet Muslim borderlands: The ethnic cleansing of the Crimean Tatars. Journal of Genocide Research. 4 (3). 2002a.
- Human Rights Watch. Punished Peoples" of the Soviet Union: The Continuing Legacy of Stalin's Deportations (PDF). New York City. 1991.
- Allworth, Edward. The Tatars of Crimea: Return to the Homeland: Studies and Documents. Durham: Duke University Press. 1998. ISBN .
- Dufaud, Grégory. La déportation des Tatars de Crimée et leur vie en exil (1944–1956): Un ethnocide? [The deportation of the Crimean Tatars and their life in exile (1944–1956): An ethnocide?]. Vingtième Siècle. Revue d'Histoire (in French). 2007. 151–162.
- Skutsch, Carl. Encyclopedia of the World's Minorities. New York: Routledge. 2013. ISBN .
- Potichnyj, Peter J. The Struggle of the Crimean Tatars. Canadian Slavonic Papers. 17 (2–3). 1975. 302–319.
- Manley, Rebecca. To The Tashkent Station: Evacuation and Survival in the Soviet Union at War. Ithaca, New York: Cornell University Press. 2012. ISBN .
- Williams, Brian Glyn. Hidden ethnocide in the Soviet Muslim borderlands: The ethnic cleansing of the Crimean Tatars. Journal of Genocide Research. 4 (3). 2002a. 357–373.
- Wezel, Katja. Geschichte als Politikum: Lettland und die Aufarbeitung nach der Diktatur [History as a political issue: Latvia and coming to terms with it after the dictatorship]. Berlin: BWV Verlag. 2016. ISBN .
- Requejo, Ferran; Nagel, Klaus-Jürgen. Federalism Beyond Federations: Asymmetry and Processes of Resymmetrisation in Europe (repeated ed.). Surrey, England: Routledge. 2016. ISBN .
- Magocsi, Paul R. A History of Ukraine: The Land and Its Peoples. Toronto: University of Toronto Press. 2010. ISBN .
- Polian, Pavel. Against Their Will: The History and Geography of Forced Migrations in the USSR. Budapest; New York City: Central European University Press. 2004. ISBN .
- Lee, Jongsoo James. The Partition of Korea After World War II: A Global History. New York City: Springer. 2006. ISBN .
- Zeghidour, Sliman. Le désert des Tatars [The Tatar desert]. Médium 40 (3). 2014.
- O'Neil, Lorena (1 August 2014). "". NPR. Retrieved 4 August 2017. Telling Crimea's Story Through Children's Books. NPR. 2014.
- Grytsenko, Oksana. 'Haytarma', the first Crimean Tatar movie, is a must-see for history enthusiasts. Kyiv Post. 2013.
- John, Tara. The Dark History Behind Eurovision's Ukraine Entry. Time. 2016.
- Bugay, Nikolay. The Deportation of Peoples in the Soviet Union. New York City: Nova Publishers. 1996. ISBN .
- Human Rights Watch. "Punished Peoples" of the Soviet Union: The Continuing Legacy of Stalin's Deportations" (PDF). 1991.
- Sandole, Dennis J.D.; Byrne, Sean; Sandole-Staroste, Ingrid; Senehi, Jessica. Handbook of Conflict Analysis and Resolution. London: Routledge. 2008. ISBN .
- Kamm, Henry. Chatal Khaya Journal; Crimean Tatars, Exiled by Stalin, Return Home. The New York Times. 1992.
- Pavlenko, Aneta. Multilingualism in Post-Soviet Countries. Multilingual Matters. 2008. ISBN .
- Uehling, Greta. Beyond Memory: The Crimean Tatars' Deportation and Return. Springer. 2004. ISBN .
- Buckley, Cynthia; Ruble, Blair; Hofmann, Erin. Migration, Homeland, and Belonging in Eurasia. 2008. ISBN .
- Bekirova, Gulnara. Крымскотатарская проблема в СССР: 1944–1991. Оджак. 2004. ISBN .
- Naimark, Norman. Stalin's Genocides. Princeton, N. J.: Princeton University Press. 2010. ISBN .
- Rywkin, Michael. Moscow's Lost Empire. Armonk, N.Y.: M.E. Sharpe. 1994. ISBN .
- Ukrainian Congress Committee of America. . The Ukrainian Quarterly, Volumes 60-61. 2004 https://books.google.com.tr/books?id=ux4jAQAAIAAJ&q=crimean+tatars+property+estimated&redir_esc=y (#bare_url_missing_title).
- Hall, M. Clement. The Crimea: A very short history. 2014. ISBN .
- Bezverkha, Anastasia. Reinstating Social Borders between the Slavic Majority and the Tatar Population of Crimea: Media Representation of the Contested Memory of the Crimean Tatars' Deportation. Journal of Borderlands Studies. 32 (2). 2017. 127–139.
- Spring, Peter. Great Walls and Linear Barriers. Barnsley, South Yorkshire: Pen and Sword Books. 2015. ISBN .
- Potichnyj, Peter J. The Struggle of the Crimean Tatars. Canadian Slavonic Papers. 17 (2–3). 1975. 302–319.
- Fisher, Alan W. Emigration of Muslims from the Russian Empire in the Years After the Crimean War. Jahrbücher für Geschichte Osteuropas. 35 (3). 1987. 356–371.
- Vardys, V. Stanley. The Case of the Crimean Tatars. The Russian Review. 30 (2). 1971. 101–110.
- Smele, Jonathan D. (2015). . Lanham: . . OCLC 985529980. Historical Dictionary of the Russian Civil Wars, 1916–1926. Lanham: Rowman & Littlefield. 2015. ISBN .
- Olson, James Stuart; Pappas, Lee Brigance; Pappas, Nicholas Charles. An Ethnohistorical Dictionary of the Russian and Soviet Empires. Westport, Conn.: Greenwood Publishing Group. 1994. ISBN .
- Rosefielde, Steven. Documented homicides and excess deaths: New insights into the scale of killing in the USSR during the 1930s. Communist and Post-Communist Studies. 30 (3). 1997.
- Parrish, Michael. The Lesser Terror: Soviet State Security, 1939–1953. Westport, Conn.: Greenwood Publishing Group. 1996. ISBN .
- Burleigh, Michael. The Third Reich: A New History. Macmillan. 2001. ISBN .
- Fisher, Alan W. Crimean Tatars. Stanford, California: Hoover Press. 2014. ISBN .
- Drohobycky, Maria. Crimea: Dynamics, Challenges and Prospects. Lanham: Rowman & Littlefield. 1995. ISBN .
- Uehling, Greta. Beyond Memory: The Crimean Tatars' Deportation and Return. Palgrave. 2004. ISBN .
- Banerji, Robin. Crimea's Tatars: A fragile revival. BBC News. 2012.
- Sakwa, Richard. Frontline Ukraine: crisis in the borderlands. London: Bloomsbury Publishing. 2014. ISBN .
- Knight, Amy. Beria: Stalin's First Lieutenant. Princeton, N.J.: Princeton University Press. 1995. ISBN .
- Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights (2016). Rupert Colville (ed.). Press briefing notes on Crimean Tatars. Geneva. 2016.
- Weiner, Amir. Landscaping the Human Garden: Twentieth-century Population Management in a Comparative Framework. Stanford, California:: Stanford University Press. 2003. ISBN .
- Tweddell, Colin E.; Kimball, Linda Amy. Introduction to the Peoples and Cultures of Asia. Englewood Cliffs, N.J.: Prentice-Hall. 1985. ISBN .
- Kurtiev, Refat; Kandim, Yunus; Muslimova, Edie; Suleymanov, Seyran. Deportatsiya krymskikh tatar 18 maya 1944 goda. Kak eto bylo: vospominaniya deportirovannykh Депортация крымских татар 18 мая 1944 года. Как это было: воспоминания депортированных [Deportation of the Crimean Tatars on May 18, 1944. How it was: memories of the deportees] (in Russian). Simferopol: Odzhak. 2004. ISBN .
- Levene, Mark. The crisis of genocide: Annihilation: Volume II: The European Rimlands 1939–1953. New York City: Oxford University Press. 2013. ISBN .
- Garrard, John; Healicon, Alison. World War 2 and the Soviet People: Selected Papers from the Fourth World Congress for Soviet and East European Studies. New York City: Springer. 1993. ISBN .
- Merridale, Catherine. Ivan's War: Life and Death in the Red Army, 1939–1945. New York City: Henry Holt and Company. 2007. ISBN .
- Smoly, Valery. Кримські татари: шлях до повернення : кримськотатарський національний рух (друга половина 1940-х-початок 1990-х років) очима Радянських спецслужб : збірник документів та матеріалів (in Ukrainian). Kyiv: Ін-т історії України. 2004. ISBN .
- Shearer, David R.; Khaustov, Vladimir. Stalin and the Lubianka: A Documentary History of the Political Police and Security Organs in the Soviet Union, 1922–1953. Yale University Press. 2015. ISBN .
- Syed, Muzaffar Husain; Akhtar, Saud; Usmani, B.D. A Concise History of Islam. New Delhi: Vij Books India. 2011. ISBN .
- Stronski, Paul. Tashkent: Forging a Soviet City, 1930–1966. Pittsburgh: University of Pittsburgh Press. 2010. ISBN .
- Kamenetsky, Ihor. Nationalism and Human Rights: Processes of Modernization in the USSR. Littleton, Colorado: Association for the Study of the Nationalities (USSR and East Europe) Incorporated. 1977.
- Viola, Lynne. The Unknown Gulag: The Lost World of Stalin's Special Settlements. Oxford: Oxford University Press. 2007. ISBN .
- Kucherenko, Olga. Soviet Street Children and the Second World War: Welfare and Social Control under Stalin. London: Bloomsbury Publishing. 2016. ISBN .
- Reid, Anna. Borderland: A Journey Through the History of Ukraine. New York City: Hachette, UK. 2015. ISBN .
- Lillis, Joanna. Uzbekistan: Long Road to Exile for the Crimean Tatars. EurasiaNet. 2014.
- Moss, Walter G. An Age of Progress?: Clashing Twentieth-Century Global Forces. London: Anthem Press. 2008. ISBN .
- Dadabaev, Timur. Identity and Memory in Post-Soviet Central Asia: Uzbekistan's Soviet Past. Milton Park: Routledge. 2015. ISBN .
- Travis, Hannibal. Genocide in the Middle East: The Ottoman Empire, Iraq, and Sudan. Durham, N.C.: Carolina Academic Press. 2010. ISBN .
- Bazhan, Oleg. The Rehabilitation of Stalin's Victims in Ukraine, 1953–1964: A Socio-Legal Perspective. De-Stalinising Eastern Europe: The Rehabilitation of Stalin's Victims after 1953. Basingstoke: Palgrave Macmillan. In McDermott, Kevin; Stibbe, Matthew (eds.). 2015. ISBN .
- Vardy, Steven Béla; Tooley, T. Hunt; Vardy, Agnes Huszar. Ethnic Cleansing in Twentieth-century Europe. New York City: Social Science Monographs. 2003. ISBN .
- Shabad, Theodore. Crimean Tatar Sentenced to 6th Term of Detention. The New York Times. 1984.
- BBC News. Crimean Tatars recall mass exile. 2004.
- Prokopchuk, Natasha. Helping Crimean Tatars feel at home again. Tan, Vivian (ed.). 2005.
- Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights. Report of the Special Rapporteur on minority issues, Rita Izsák – Addendum – Mission to Ukraine (PDF). 2014.
- Human Rights Watch. Crimea: Persecution of Crimean Tatars Intensifies. 2017.
- Nechepurenko, Ivan. Tatar Legislature Is Banned in Crimea. The New York Times. 2016.
- UN News Centre. Some 10,000 people in Ukraine now affected by displacement, UN agency says. 2014.
- Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights. Report of the Special Rapporteur on minority issues, Rita Izsák – Addendum – Mission to Ukraine (PDF). 2015.
- Tatz, Colin; Higgins, Winton. The Magnitude of Genocide. Santa Barbara, CA: ABC-CLIO. 2016. ISBN .
- Uehling, Greta. Genocide's Aftermath: Neostalinism in Contemporary Crimea. Genocide Studies and Prevention. 9 (1). 2015.
- Legters, Lyman H. The American Genocide. Native Americans and Public Policy. Pittsburgh: University of Pittsburgh Press. In Lyden, Fremont J. (ed.). 1992. ISBN .
- Besemeres, John. A Difficult Neighbourhood: Essays on Russia and East-Central Europe since World War II. Canberra: ANU Press. 2016. ISBN .
- Özçelik, Sezai (2020). "". TroyAcademy. 5 (1): 29–44. doi:10.31454/usb.721939. The Russian Occupation of Crimea in 2014: The Second Sürgün (The Soviet Genocide) of the Crimean Tatars. TroyAcademy. 5 (1). 2020. 29–44.
- Blank, Stephen. A Double Dispossession: The Crimean Tatars After Russia's Ukrainian War. Genocide Studies and Prevention. 9 (1). 2015. 18–32.
- Snyder, Timothy. The fatal fact of the Nazi-Soviet pact. The Guardian. 2010.
- Bennigsen, Alexandre; Broxup, Marie. The Islamic threat to the Soviet State. London: Taylor & Francis. 1983. ISBN .
- Kamusella, Tomasz. The Politics of Language and Nationalism in Modern Central Europe. Basingstoke: Palgrave Macmillan. 2008. ISBN .
- Radio Free Europe. Ukraine's Parliament Recognizes 1944 'Genocide' Of Crimean Tatars. 2016.
- Saeima. Foreign Affairs Committee adopts a statement on the 75th anniversary of deportation of Crimean Tatars, recognising the event as genocide. 2019.
- Radio Free Europe/Radio Liberty. Latvian Lawmakers Label 1944 Deportation Of Crimean Tatars As Act Of Genocide. 2019.
- Lithuanian parliament recognizes Soviet crimes against Crimean Tatars as genocide. 2019.
- Borys Wrzesnewskyj. https://www.facebook.com/BorysWrz/posts/earlier-today-delivering-the-good-news-to-iconic-crimean-tatar-leader-mustafa-dz/10156820037778558/. 2019.
- Foreign Affairs Committee passes motion by Wrzesnewskyj on Crimean Tatar genocide. 2019.
Perovic, Jeronim. From Conquest to Deportation: The North Caucasus under Russian Rule. Oxford University Press. 2018. ISBN .Statiev, Alexandar. Soviet ethnic deportations: intent versus outcome. Journal of Genocide Research. 11 (2–3). 2010.Weiner, Amir. Nothing but Certainty. Slavic Review. 61 (1). 2002. 44–53.Chang, Jon K. Ethnic Cleansing and Revisionist Russian and Soviet History. Academic Questions. 32 (2). 2019.
- Intercontinental Press Combined with Inprecor. Intercontinental Press. 1976.
- Н. Багров. Крым: время надежд и тревог. 1995.
- Краткая хроника деятельности Меджлиса крымскотатарского народа: июль 1991 г. - июнь 1996 г. Тим плус. 1996.
- Alekseĭ Georgievich Arbatov. Managing Conflict in the Former Soviet Union: Russian and American Perspectives. 1997.
- Filiz Tutku Aydın. Émigré, Exile, Diaspora, and Transnational Movements of the Crimean Tatars: Preserving the Eternal Flame of Crimea. Springer Nature. 2021.
- Очерки истории и культуры крымских татар. Крымучпедгиз. 2005.
- Padma Lochan Dash, Arya Prakashan. Russian Dilemma, the Ethnic Aftermath. 1994.
- Leskova, Tatyana. Мы можем жить только на своей земле - история возвращения крымских татар на Родину. Восточный экспресс. 2001.
- Mark R. Beissinger. Nationalist Mobilization and the Collapse of the Soviet State. Cambridge University Press. 200. 503.
- Soviet Muslims Brief. Islamic Foundation. 1987.
- Polyakov, Vladimir. Крым--судьбы народов и людей [Crimea – the fate of peoples and people]. 1998. ISBN .
- Paksoy, Hasan. Central Asia Reader: The Rediscovery of History: The Rediscovery of History. Routledge. 2016. ISBN .
- Mastny, Vojtech. Soviet/East European Survey, 1987–1988. Routledge. 2019. ISBN .
- Colborne, Michael. For Crimean Tatars, it is about much more than 1944. Al Jazeera. 2016.
- Osmanov, Yuri. Белая книга Национального движения крымских татар [White Book of the National Movement of Crimean Tatars] (in Russian). Simferopol: Бизнес Информ. 2011. ISBN .
- Kadyev, Rollan. "Наши болезни"– критические заметки по нашему национальному вопросу [“Our illnesses” – critical notes on our national issue]. 1988.
- Fouse, Gary C. (2000). The Languages of the Former Soviet Republics: Their History and Development. University Press of America. p. 240. . The Tatars were put off by what they considered Gromyko's condescending attitude. .
- Fouse, Gary C. The Languages of the Former Soviet Republics: Their History and Development. University Press of America. 2000. ISBN .
Xarici keçidlər
wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, tarixi, endir, indir, yukle, izlə, izle, mobil, telefon ucun, azeri, azəri, azerbaycanca, azərbaycanca, sayt, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, haqqında, haqqinda, məlumat, melumat, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar, android, ios, apple, samsung, iphone, pc, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, web, computer, komputer
Krim tatarlarinin deportasiyasi krimtatar dili Qirimtatar halqinin surgunligi ukrayn dili Deportaciya krimskih tatar rus dili Deportaciya krymskih tatar 18 20 may 1944 cu il tarixleri araliginda en azi 191 044 nefer Krim Tatarlari Milli Herekatinin melumatina gore ise 400 000 den cox tatarin Krimdan surgun edilmesine verilen addir Bu hadise etnik temizleme ve ya medeni soyqirim kimi qiymetlendirilir Bu etnik temizleme Iosif Stalinin gosterisi ile Sovet dovlet tehlukesizliyi ve gizli polisinin rehberi Lavrenti Beriya terefinden heyata kecirilmisdir Uc gun erzinde Beriyanin basciliq etdiyi NKVD uzvleri kommunistler ve Qirmizi Ordu uzvleri de daxil olmaqla qadinlari usaqlari ve yaslilari mal qara qatarlarindan istifade etmekle bir nece min kilometr uzaqliqda yerlesen Ozbekistan Sovet Sosialist Respublikasina surgun etmisdir Krim tatarlari Stalinin emrleri ile Sovet Ittifaqi erazisinde mecburi kocurulmeye meruz qalmis on etnik qrupdan biri idi Krim tatarlarinin deportasiyasiEsas munaqise SSRI de mecburi kocurulmeler ve Ikinci dunya muharibesiSoldan saga yuxaridan asagi Evpatoriyada deportasiya ucun qoyulmus memorial Kiyevde sam yandirma merasimi Taras Sevcenko parkinda memorial yarisi deportasiyada istifade olunan mal qara vaqonunun benzeri 1939 ve 2001 ci ilde Krim ehalisini muqayise eden xeriteUmumi melumatlarYeri Krim yarimadasiHucumun hedefi Krim tatarlariTarix 18 20 may 1944 cu ilHucum metodu Guc tetbiq etmekle ehali kocurulmesi etnik temizleme soyqirimOlu sayi Muxtelif texminler a 34 000 b 40 000 44 000 c 42 000 d 45 000 e 109 956 Umumi qurbanlar 191 044 423 100 Krim tatari Sovet Ittifaqinda mecburi sekilde deportasiya edilib umumi ehalisinin 18 46 faizi Toreden ler NKVD Sovet gizli polisi Vikianbarda elaqeli mediafayllar Deportasiya guya muharibe erzinde Nasist Almaniyasi ile emekdasliq etmis bezi Krim tatarlarina gore kollektiv ceza tedbiri kimi goturulmusdu Sovet menbeleri tatarlari xeyanetkarliqda ittiham edirdi Tatar milliyetcileri ise bu iddialara qarsi cixis ederek onlarin bu erazilerden kocurulmesinin Turkiye erazisinde yerlesen Dardanel bogazina kecid elde etmek meqsedile teskil olunmus Sovet planinin terkib hissesi oldugunu bildirirdi Cunki Krim erazisinde yasayan tatarlarin turklerle etnik yaxinligi var idi ve onlar bu planin reallasdirilmasina problem yarada bilerdi Nasistler evveller Krim tatarlarina qarsi neqativ yanasma sergilese de Sovet qosunlarinin guclu muqavimeti ile qarsilasdiqdan sonra onlar bu siyasetlerini deyismeye mecbur oldular Muharibe erzinde esir dusmus Sovet mehbuslarinin ekseriyyeti Vermaxt terefinden destek birlesmeleri kimi komplektlesdirilirdi Eyni zamanda Krim tatarlari oz kendlerini Sovet partizanlarinin hucumlarindan qorumaq meqsedile 15 000 20 000 neferden ibaret ozunumudafie batalyonlari yaratmisdi Hemin silahli birlesmeler bolgede hansi teref ustunluyu ele alsa onun terefini tuturdu Buna elave olaraq muselman komiteleri de yaradilmisdi ki onlar da mehdud ozunumudafie potensialina sahib idi Bu cur ozunumudafie quvvelerinin olmasina baxmayaraq texminen eyni sayda Krim tatarlari Qirmizi Orduya qosulmus ve nasist qosunlarina qarsi mubarize aparmisdir Hetta Berlin istiqametinde hucuma kecen Sovet qosunlarinin da terkibinde minlerle Krim tatari olmusdur Sovet resmilerinin ekser hissesinin ehalinin yalniz gunahkar qisminin deportasiya olunmasinin terefdari olmasina baxmayaraq Krim tatarlarinin kutlevi kocurulmesini destekleyenlerin de sayi tedricen artirdi Sekkiz mine yaxin Krim tatari deportasiya erzinde helak olmus basqa on minlerlesi ise keskin kocurme seraitine dozmeyerek olmusdur Stalin Krim tatarlarinin butun izlerini aradan qaldirmaga calisirdi Hetta o bu meqsedle ehalinin novbeti siyahiyaalmalarinda bu etnik qrupun adinin cekilmesini qadagan etmisdi 1956 ci ilde hakimiyyete gelen yeni Sovet lideri Nikita Xrussov muxtelif milletlerin deportasiyasi da daxil olmaqla Stalinin apardigi siyaseti tenqid etse de Krim tatarlarinin geri qayitmasina olan qadaganin legv olunmasina dair de bir qerar qebul etmedi Krim tatarlari 1980 ci illerin sonlarinda Yenidenqurma herekatinin baslanmasina qeder Merkezi Asiyada yasamaga davam etdiler Mehz hemin dovrde 260 000 tatar yeniden oz evvelki yurd yuvasina geri qayida bildi Onlarin surgunu 45 ilden sonra basa catmisdi Krim tatarlarinin geri qayitmasi haqqinda olan qadaga legv olundu ve Krim Ali Surasinin 14 noyabr 1989 cu ilde qebul etdiyi qerara esasen Stalinin hakimiyyeti illerinde bas tutmus deportasiya cinayet kimi qebul olundu 2004 cu ile qeder tatarlarin boyuk hissesi Krima geri qayitdi ve yarimadanin ehalisinin 12 faizini teskil etdiler Yerli hakimiyyet onlarin geri qayitmasina hec bir komeklik gostermedi hemcinin itirdikleri torpaqlara gore kompensasiya vermedi 12 dekabr 2015 ci ilde Ukrayna Ali Radasi bu hadiselerin soyqirim kimi taninmasi barede qerar qebul etdi ve 18 may gunu Ukraynada Krim tatarlarinin soyqirimi gunu kimi olke teqvimine salindi Arxa planEsas meqale Krim tarixiQara deniz xeritesinde renglendirilmis Krim tesviri Krim tatarlari 1441 ci ilden 1783 cu ile qeder movcud olmus Krim xanligini idare etmisdir Mehz hemin tarixde Krim erazisi Rusiya imperiyasi terefinden anneksiya olunmusdur 14 cu esrden etibaren Qizil Orda hokmdari Ozbek xanin tesiri ile ehalisinin ekser hissesi turkdilli olan Krim xalqi da Islam dinini qebul etmisdir Onlar 1468 ci ilden 17 ci esre qeder tez tez ruslarla munaqise yasamisdir Hemin dovrde Krim tatarlari demek olar ki her il slavyan erazilerinin icerilerine dogru yurusler teskil etmis bir cox ele kecirilmis insani kole ticaretinde istifade etmisdir Onlar ruslarin hokmranligi altinda yasamaqdan imtina etmis ve ele bu sebebden de Krimi terk etmeye baslamislar 1784 ve 1790 ci iller araliginda umumilikde teqriben bir milyon Krim tatarinin 300 000 i Krim erazisini terk ederek Osmanli Imperiyasina koc etmisdir Krim muharibesi tatarlarin novbeti kutlevi emiqrasiyasi ile neticelenmisdir 1855 1866 ci iller araliginda en azi 500 000 muselman Rusiya Imperiyasini terk etmis ve Osmanli Imperiyasina kocmusdur Koc edenlerin en azi ucde biri Krimdan qalan hissesi ise Qafqazdan idi Bu dovrde emiqrasiya edenler Krimin umumi ehalisinin 15 23 faizini teskil edirdi Rusiya Imperiyasi ise bu faktdan ideoloji zemin kimi istifade ederek Yeni Rusiya yaratmaga cehd etmisdir Neticede Krim tatarlari getdikce Krim erazisinde etnik azliga cevrilmisdir 1783 cu ilde onlar umumi ehalinin 98 faizini teskil etdiyi halda 1897 ci ilde bu gosterici 34 1 faize enmisdir Krim tatarlarinin koc etmesi rus hokumetini erazini ruslasdirmaga baslamaq ucun ruhlandirmisdir Rus hokumetinin desteyi ile Krima ruslar ukraynalilar ve basqa slavyan xalqlari kocurulmus buranin ruslasdirilmasi siyaseti Sovet dovrunde de davam etmisdir 1917 ci ilde bas vermis Oktyabr inqilabindan sonra 18 oktyabr 1921 ci ilde Krim SSRI daxilinde muxtariyyet elde etmisdir SSRI de Iosif Stalin hakimiyyete geldikden sonra Krim tatarlarinin statusu daha da pislesdi 1927 ve 1938 ci iller araliginda bas tutmus repressiyalar en azi 5 2 milyon Sovet vetendasinin olumu ile neticelenmisdir Ikinci dunya muharibesi 1940 ci ilde Krim Sovet Sosialist Respublikasinin teqriben 1 126 800 nefer ehalisi var idi ki bunun da 218 000 neferi ve ya 19 4 faizi tatarlardan ibaret idi 1941 ci ilde Nasist Almaniyasi Serqi Avropani isgal etdi ve neticede SSRI nin qerb hissesi de isgala meruz qaldi Tatarlar ilkin olaraq almanlara Stalin rejiminden xilas olmaq ucun xilaskar kimi baxirdilar ve onlar da hemcinin Birinci dunya muharibesi erzinde almanlardan musbet reftar gormusduler Ruminlar ve almanlarin Krim yarimadasini ele kecirmesinden sonra Qirmizi Orduda xidmet eden ve esir dusmus Krim tatarlarinin ekseriyyeti esir dusergelerine gonderildi Nasistler evvelce butun Asiya menseli esirlerin oldurulmesini meqsedlese de sonradan Qirmizi Ordunun alman isgalcilarina ciddi tezyiq gostermesi nasistleri bu siyasetlerini deyisdirmeye vadar etdi 1942 ci ilin baslangicinda almanlar Sovet muharibe esirlerinden ozleri ucun destek ordulari yaratmaga basladi tatar milliyetcisi Fazil Ulkusal ve Mustafa Edige Kirimal Krim tatarlarinin alman esirliyinden azad edilmesinde boyuk rol oynadi ve hemin azad edilmis tatar muharibe esirlerinden Vermaxt ucun Krimin musteqilliyine destek vermek meqsedile herbi birlesmenin legionun yaradilmasina nail oldu Bu legionun terkibinde sekkiz batalyon formalasdirildi 1941 ci ilin noyabrindan etibaren alman hakimiyyeti tatarlara muxtelif seherlerde Muselman Komitelerinin yaradilmasina icaze verdi ve simvolik olaraq bezi yerli hakimiyyetleri tanidi Lakin onlara hec bir siyasi guc verilmedi Krimdaki Krim tatarlarinin sayi Il Say Faiz1783 500 000 98 1897 186 212 34 1 1939 218 879 19 4 1959 1979 5 422 0 3 1989 38 365 1 6 Bezi Krim tatarlari ise polis batalyonlari ve ozunumudafie briqadalari teskil ederek oz kendlerini hucumlardan ve Sovet partizanlardan qorumaga basladilar Alman ve Krim tatarlarinin subutlarina esasen almanlar her birinde 15 000 ve 20 000 nefer Krim tatarlarindan ibaret olan ozunumudafie batalyonlari formalasdirirdi Muharibenin sonlarina dogru SS artiq oz terkibine muselmanlari da celb etmeye basladi 1944 cu ilin yayinda Krimdan Ruminiyaya texliye edilen tatar birlesmelerinden olan 800 kecmis herbci tatarlardan ibaret SS Vaffen Dag Briqadasina qatildi Bu briqada Harun el Residin legionlarina inteqrasiya olunana qeder Macaristanda doyusdu Buna baxmayaraq hec de butun tatarlar nasistlere qosulmadi Meselen Krim tatari olan Ehmed Ozenbasli isgalcilara qarsi cixis etdi ve Sovet muqavimet heekati ile elaqe saxlayaraq bir sira strateji ve siyasi cehetden deyerli melumatlari onlara oturdu Basqa Krim tatarlari ise Sovet partizanlarinin terefinde doyuslerde istirak edirdi Bundan elave Ikinci dunya muharibesi erzinde 25 033 Krim tatari Qirmizi Ordunun terkibinde doyuslerde istirak etmisdir ki bu da tatar kendlerini partizanlardan qorumaq meqsedile teskil olunmus ozunumudafie quvvelerine qatilanlarin sayindan daha cox idi Muharibe erzindeki xidmetlerine gore sekkiz nefer Krim tatari Sovet Ittifaqi Qehremani adina layiq gorulmusdur Butun bunlara elave olaraq onu da qeyd etmek lazimdir ki Volqa tatarlari Krim tatarlarina nisbeten daha cox isgalcilara qosulmus 35 000 40 000 konullu Nasist Almaniyasi terefinde doyusmus lakin hec bir kollektiv ceza tedbirine meruz qalmamisdi Krimin almanlar terefinden isgal olunmasi neticesinde 130 000 insan helak olmusdur Isgal zamani almanlar 70 den cox kendi dagitmisdir ki bu da Krim tatarlarinin yasayis meskenlerinin 25 faizini teskil edirdi Isgaldan sonra minlerle Krim tatari alman zavodlarinda zorla isledilmeye mecbur edilmisdir Nasistler Krim tatarlari da daxil olmaqla bezi milletleri ozlerinden asagi irqin numayendesi hesab edirdi 1944 cu ilin aprelinde Qirmizi Ordunun Krim yarimadasi istiqametinde hucumu neticesinde almanlar ve onlarin muttefiqleri burani terk etmeye mecbur oldu Krimda 1918 ci ilin qisinda Qirmizi terrorun qurbanlarinin cesedleriKIV de melumatlarin saxtalasdirilmasi Sovet nesrleri Qirmizi Ordudaki Krim tatarlari haqqinda melumatlari aciq askar saxtalasdiraraq o qeder de ireli gederek Oqonyok jurnalinin 1944 cu il nomresinin uz qabiginda Krim Tatari Sovet Ittifaqi Qehremani Krim tatari deyil azerbaycanli kimi qeleme verirdi Halbuki onun ailesi bir nece ay evvel Krim tatari oldugu ucun deportasiya edilmisdi Tavriya Daglari adli kitabda muharibe zamani konullu partizan ve kesfiyyatci kimi almanlara qarsi doyusmus Bekir Osmanovun alman casusu oldugu ve gullelendiyi barede saxta melumat paylasilmisdi Lakin sonradan Sovet Ittifaqi Kommunist Partiyasinin Merkezi Komitesi etiraf etmeye mecbur oldu ki Osmanovun alman casusu olmadigini ve muharibede zamani sag qaldigini etiraf etsin Merkezi Komite eyni zamanda bu sehv melumatin verilmis oldugu kitabin sonraki nesrlerinde yanlis melumatin duzeldilmesi istiqametinde de emr verdi Bunlarin bas vermesinde Osmanovun ve ailesinin fealiyyeti helledici oldu Krimda tatar ana ve Lak atanin ailesinde dunyaya gelmis ve boyumus Ehmedxan Sultan muharibeden sonraki nesrlerde tez tez dagistanli kimi teqdim edilirdi Halbuki Sultan hemise ozunu ve kimliyini Krim tatari kimi tesvir edirdi Krimin etnik terkibinin xronologiyasi Deportasiyadan sonra Krim tatarlarinin keskin azalmasi gorunur Krim tatarlariDeportasiyaBize dediler ki evden cixariliriq ve getmeye hazirlasmaga 15 deqiqe vaxtimiz var Biz vaqonlara mindik her birinde 60 nefer var idi amma bizi hara apardiqlarini hec kim bilmirdi Vurulmaq Asilmaq Goz yaslari ve panika hakim idi Seid 10 yasinda iken ailesi ile birlikde Yevpatoriyadan surgun edilen sexs Resm melumatlara gore II Dunya muharibesi zamani Sovet Ittifaqi resmi olaraq 10 etnik qrupu Almaniya ve muttefiqleri ile emekdasliq etdiklerine gore kutlevi sekilde cezalandirmisdir Bu cezalandirma icerisinde Merkezi Asiya ve Sibir kimi ucqar bolgelere deportasiya edilmek de daxil idi 1940 ci illerin sonlarina aid Sovet qaynaqlarinda Krim tatarlari xeyanetkar xalq kimi teqdim edilirdi Krim tatarlari vetene xeyanet etdiklerini inkar etseler de bu fikir sovet dovrunde genis sekilde qebul edilmis hele de rus elmi ve xalq edebiyyatinda qalmaqdadir Qeyd etmek lazimdir ki 40 min Krim tatari Sovet Ordusunda xidmet ederken cemi 20 min Krim tatari Alman ordusunda xidmet etmisdir Yeni Sovet terefinden doyusenlerin sayi almanlarla emekdasliq edenlerin sayi iki defe cox olmusdur 10 may 1944 cu ilde Lavrenti Beriya Staline tovsiye edir ki Krim tatarlari ozlerinin xeyanetkar davranislarina gore serhed bolgelerinden deportasiya edilmelidirler Stalin daha sonra Krim tatarlarinin kocurulmesini nezerde tutan 5859ss sayli serencamini verdi 18 may 1944 cu ilde baslayan deportasiya cemi 3 gun davam etdi ve 20 may tarixinde sonlandi Bu muddet erzinde NKVD agentleri ev ev gezerek Krim tatarlarini silah gucu ile toplayir ve onlari mohurlenmis mal qara ucun nezerde tutulmus qatarlara minmeye mecbur edirdiler Insanlar qatarlara mindikden sonra ise Ozbekistan Sovet Sosialist Respublikasinin ucqar yerlerine deportasiya edilirdiler Bu deportasiya zamani onlar umumilikde texminen 3200 kilometr 2000 mil yol qet edirdiler Krim tatari olan her bir aileye yalniz cemi 500 kq yuk dasimaya icaze verilmisdi Deportasiya edilmekden kenarda tutulan sexsler yalniz deportasiya edilmeyen etnik qrupla evlenen Krim tatari qadinlar idi Mal qara ucun nezerde tutulmus yuk vaqonlarinda heftelerle yol qet eden Krim tatarlarinin erzaq ve icmeli su teminati da cox az idi Hesab edilir ki Krimdan 228 392 nefer Krimdan deportasiya edilmisdir Onlardan en azi 191 055 neferi Krim tatari olmaqla 47 min aileden mutesekkil olmusdurlar Yol boyunca 7 889 nefer mohurlenmis vaqonlarda heyatlarini itirdiler NKVD in hesabatina gore 183 155 nefer Krim tatari sag bir sekilde Merkezi Asiyadaki oz teyinat yerlerine catmisdirlar Deportasiya edilenlerin ekseriyyeti Krim kendlerinden toplanib Surgun edilenlerin yalniz 18 983 neferi Krim seherlerinden idi 4 iyul 1944 cu ilde NKVD resmi sekilde Iosif Staline meruze etdi ki deportasiya tamamlanmisdir Lakin bu meruzenin edilmesinden qisa muddet sonra NKVD uze cixardi ki onun bolmelerinden biri Arabat eqrebi bolgesindeki insanlari deportasiya etmeyi unutmusdur Iyulun 20 de NKVD qatarlarda elave kocurme hazirlamaq evezine yuzlerle Krim tatarini kohne qayiga mindirerek Azov denizinin ortasina cixarib gemini batirdi Suda bogulmayanlar ise pulemyotlarla mehv edildi Resmi sekilde Krim tatarlari Krimdan yox edildi Deportasiya hokumetin Krim tatari hesab etdiyi her kesi o cumleden usaqlari qadinlari qocalari hetta Kommunist Partiyasinin ve ya Qirmizi Ordunun uzvu olanlari ehate edirdi Belelikle onlar qanuni olaraq xususi meskunlasanlar kimi teyin olundular bu o demek idi ki onlar resmi olaraq ikinci dereceli vetendaslar idiler onlara teyin edilmis erazinin perimetrini terk etmek nufuzlu universitetlerde oxumaq qadagan edildi ve mutemadi olaraq komendantliq qarsisinda gorunmeli idiler Deportasiya zamani Sovet hakim daireleri texminen 80 min evi 500 min mal heyvani 360 min akr torpaq ve 40 min ton kend teserrufati mallari musadire etdiler 191 min deportasiya edilmis Krim tatari ile birlikde Sovet hakimiyyeti 9 620 ermenini 12 420 bulqari ve 15 040 yunani Krim yarimadasindan deportasiya etmisdi Butun bu xalqlar veten xaini olaraq teqdim edilirdiler ve kocuruldukleri yerde de ikinci dereceli vetendasa cevrilirdiler Bunlardan basqa 1 119 alman ve 3 652 xarici vetendas da deportasiya edilmisdi Deportasiya edilenler arasinda basqa etnik mensubiyyetden olan 283 nefer de var idi italyanlar ruminlar keraimler kurdler cexler macarlar ve xorvatlar 1947 ve 1948 ci illerde SSRI Daxili Isler Nazirliyinin yerli numayendeliyi terefinden daha 2012 veteran Krimdan deportasiya edildi Onlar muharibe bitdikden sonra cebheden Krima geri donmusduler Umumilikde 151 136 Krim tatari Ozbekistan SSR e deportasiya edilmis Mari Muxtar Sovet Sosialist Respublikasina 8597 Qazax Sovet Sosialist Respublikasina ise 4286 nefer qalan 29 846 nefer ise Rusiya SFSR nin muxtelif ucqar rayonlarina gonderilmisdi Krim tatarlari Ozbekistana catdiqlari zaman yerli ehali terefinden dusmenlikle qarsilandilar Ozbekler onlari hetta onlarin usaqlarini bele das qalaq etdiler Cunki esitmisdiler ki yeni gelenler veten xainidirler ve almanlarla emekdasliq etmisdirler Ozbekler xeyanetkar xalqlarin zibilxanasina cevrilmeye etiraz edirdiler Novbeti illerde Krim tatarlarina qarsi bir nece hucum qeyde alinde ve onlardan bezileri olumle neticelendi Krim tatarlarinin kutlevi deportasiyasi Sovet gizli polisi olan NKVD in rehberi Lavrenti Beriya onun komekcileri Boqdan Kobulov Ivan Serov B P Obrucnikov M G Svinelupov ve A N Apolonov terefinden heyata kecirilmisdi Sahedeki fealiyyet ise QULAQ sistemi rehberinin muavini G P Dobrinin DTX polkovniki G A Bejanov I I Piiasev DTX komisari general mayor S A Klepov I S Seredega general leytenant B I Tekayev DTX polkovnik leytenanti B I Tekayev terefinden teskil edilmisdi Hemcinin onlara iki yerli rehber de Krim Xalq Tehlukesizliyi Komissarliginin rehberi P M Fokin ve general leytenant T Sergienko yardim etmisdi Bu deportasiyani heyata kecirmek ucun NKVD 5000 silahli agenti NKQB ise bir nece min nizami esgerle birlikde daha 20 000 silahli adam ayirdi Stalinin 1944 cu ilin may ayindan verdiyi iki direktivde melum olur ki sovet hokumetinin bir cox qurumu maliyyelesdirmeden tutmus tranzite qeder bir cox hisseleri emeliyyatin heyata kecirilmesinde istirak edirdi 14 iyul 1944 cu ilde Sovet hakimiyyetinin qerari ile esasen ruslardan teskil edilmis 51 min ehali Krimda bos qalmis 17 min kollektiv teserrufata kocuruldu Bunun ardinca 1945 ci ilin 30 iyununda Krim MSSR tamamile legv edildi Surgun edilenlerin esas gonderildikleri yer olan Ozbekistan Sovet tebligat masini ehalinin kocurulmesini vetendaslardan gizlemek ucun muxtelif behaneler uydurmaqda idi Bu behanelerden biri de guya Krim tatarlarinin konullu sekilde Merkezi Asiyaya kocmesi iddiasi idi Eslinde ise tarixci Paul Robert Magocsinni bildirdiyine gore Krim etnik temizlemeye meruz qalmisdi Bu deportasiyadan sonra Rus Sovet leksikonundan Krim tatari ifadesi butun Krim tatari toponimler bolge seher kend ve dag adlari yox edildi Krimda genis detatarizasiya kampaniyasi cercivesinde butun xeritelerdeki tatarca yer adlari rus adlari ile deyisdirildi Yarimadada olan muselman mezarliqlari ve ibadet yereri ya dagidildi ya da basqa teyinat uzre istifade edilmeye baslanildi Stalinin hakimiyyeti illerinde hetta Krimda bele bir xalqin movcud olmasini dile getirmek bele qadagan edilmisdi Bu o hedde catdi ki 1959 1970 ve 1979 cu illerde sovet siyahiyaalmalari zamani bir cox sexslere ozlerini Krim tatari elan etmek bele qadagan edildi Onlar yalniz ozlerini tatar elan ede bildiler Bu qadaga 1989 cu ilde sovet siyahiyaalinmasi zamani goturuldu Surgun edilenlerin istiqametleri NeticeOlu sayi NKVD senedlerine gore deportasiya edilmis Krim tatarlarinin olumleri Il Olenlerin sayimay 1944 1 yanvar 1945 13s5921 yanvar 1945 1 yanvar 1946 13 183 Krimdan deportasiya edilenler ilk defe Ozbekistan erazisine 29 may 1944 cu ilde gelib catsalar da ekseriyyeti 8 iyun 1944 cu ilde deportasiya menteqelerine yetisdiler Son olum sayi mubahiselidir cunki NKVD deportasiya olenlerin sayilarinin qeydiyyatini tam olaraq aparmamisdir SSRI de deportasiya edilen diger milletler kimi Krim tatarlari da kocuruldukleri yerlerde xususi rejime tabe sekilde yasamaga mecbur edilirdiler Deportasiya edilenlerin coxu mecburi emekle mesgul olurdu onlarin islemeye mecbur edildikleri islerin siyahisina NKVD nin nezareti altinda komur saxtalarinda ve tikinti batalyonlarinda islemek de daxil idi Deportasiyadan yayinan ferariler edam edildi Xususi meskunlasanlar muntezem olaraq heftenin yeddi gunu gunde on bir on iki saat isleyirdiler Bele bir agir is rejimine baxmayaraq Krim tatarlarina yalniz 200 400 qram arasi gunluk corek payi verilmekde idi Bundan basqa diger levazimatlar da yetersiz idi bezileri qapi penceresi olmayan sadece qamisliq dan ibaret olan palciq daxmalarda yasamaga mecbur oldular Deportasiya edilenlerin neqliyyat meselesi de diger seyler kimi cox cetin idi Nezeri olaraq NKVD bir vaqona 50 nefer ve onlarin yuklerini doldurmagi nezerde tuturdu lakin deportasiya edilenlerden biri onun vaqonunda 133 neferin oldugunu bildirmisdir Vaqonun zemininde yalniz bir desik var idi ve bu desikden tualet kimi istifade edilirdi Deportasiya edilen hamile qadinlar ele bu mohurlenmis vaqonlarin icinde dogmaga mecbur edilirdiler Heddinden artiq insanla yuklenmis bu vaqonlarda gigiyena da pis veziyyetde idi ve buna gore tifus yayilmisdi Qatarlar sefer zamani yalniz nadir hallarda qapilari acmaq ucun dayandigindan xesteler ister istemez vaqonlarda basqalarini da xestelendirirdiler Krim tatarlarini yalniz Ozbekistan SSR e teyinat yerine catanda mohurlenmis vaqonlardan azad etdiler Buna baxmayaraq bezileri buradan basqa istiqametlere yonlendirdiler ve onlar hele oz seyahetlerini davam etdirmeli idiler Bezileri iddia edir ki onlar 24 gun dayanmadan vaqonda seyahet etdirilmisdirler Butun bu vaxt erzinde onlara cox az erzaq ve su verilmisdir Vaqonlarin icinde hava cox agir idi ve bu da deportasiya edilenlere cox pis tesir edirdi Qazaxistan erazisinde vaqonlarin qapisi yalniz olen sexslerin cesedlerini cixarmaq ucun acildi Krim tatarlari bu xusisyyetlerine gore bu vaqonlari tekerli krematoriya adlandiriblar Qeydler gosterir ki bu uzun seyahet zamani en azi 7889 Krim tatari helak olub ki bu da onlarin butun etnik mensubiyyetinin texminen 4 faizini teskil edir Biz ozumuzun cadirlarimizi temir etmeye mecbur edilirdik Biz isleyirdik ve ac idik Coxlari acliqdan o qeder zeiflemisdi ki oz ayaqlari uzerinde bele qala bilmirdiler Bizim kisilerimiz cebhede idi ve olulerimizi defn edecek hec kesimiz yox idi Bezen cesedler bir nece gun aramizda qalirdi Bezi Krim tatar usaqlari kicik qebirler qazib bedbext balacalari basdirirdilar Surgundeki yasami tesvir eden namelum Krim tatari qadin Qidalanma emeyin istismari xestelikler tibbi xidmetin olmamasi ve Ozbekistanin sert sehra iqlimine meruz qalma sebebinden yuksek olum nisbeti bir nece il surgunde davam etdi Surgun edilenler tez tez en agir tikinti sahelerine teyin edilirdiler Ozbekistanin tibb muessiseleri suyun daha temiz oldugu Krim yarimadasinda rast gelinmeyen yerli Asiya xesteliklerine o cumleden sari qizdirma distrofiya malyariya ve bagirsaq xesteliklerine hessas olan Krim tatarlari ile dolu idi Bele sebeblere gore ilk bes ilde olum saylari cox yuksek idi 1949 cu ilde Sovet hakimiyyeti xususi qesebelerde yasayan deportasiya edilmis etnik qruplarin ehalisinin sayini hesabladi Onlarin hesablamasina gore Krim tatarlari arasinda 5 il erzinde 44 887 olum daha cox olmusdu Bu umumi etnik qrupun 19 6 faizi demek idi Diger menbeler bu muddet erzinde 44 125 olum ucuncu menbe ise NKVD nin alternativ arxivlerinden istifade ederek 32 107 olum reqemini verir Bu reqemlere Krimdan kocurulen butun etnik qruplar ermeniler yunanlar ve bolqarlar da daxil idi amma bu qrupun icerisinde mutleq ekseriyyeti tatarlar teskil etmekde idi Kocurulenler arasinda yeni dogulan sayinin olenlerin sayini kece bilmesi ucun 5 il vaxt lazim idi Sovet arxivleri gosterir ki 1944 cu ilin may ve 1945 ci ilin yanvar aylari erzinde 13 592 nefer Krim tatari surgunde heyatini itirmisdir Bu da umumi olaraq onlarin 7 faizi demekdir Olenlerin demek olar ki yarisi 6 096 16 yasindan az olan usaqlar idi 4 525 neferi yetiskin qadin 2 562 neferi ise kisi idi 1945 ci il erzinde daha 13 183 nefer heyatini itirdi Belelikle 1945 ci ilin dekabr ayinin sonuna qeder 27 000 Krim tatari artiq deportasiyaya gore heyatini itirmis oldu Daskend yaxinliginda yasayan bir Krim tatari qadin 1944 cu ilde bas vermis hadiseleri bele xatirlayir Menim valideynlerim 1944 cu ilin may ayinda Krimdan Ozbekistana hereket etdiler Menim valideynlerimin bacilari ve qardaslari var idi lakin Ozbekistana catdiqlari zaman yalniz onlar sag qalmisdilar Menim valideynlerimin bacilari qardaslari ve valideynlerinin hamisi yolda pis soyuqdeyme ve diger xesteliklere gore oldu Menim anam tamamile tek qaldi ve onun ilk tapsirigi agaclari kesmek idi Krim tatarlari terefinden hazirlanan hesablamalar olum reqemlerinin daha yuksek oldugunu ve onlarin surgunde yasayan ehalisinin 46 ni teskil etdiyini gosterir 1968 ci ilde Leonid Brejnev SSRI ye rehberlik edende Krim tatar feallari hemin yuksek olum reqeminden SSRI ye bohtan adi altinda istifade etdiklerine gore teqiblere meruz qalmisdilar Krim tatarlarinin sisirtdiklerini gostermek ucun KQB hemin etnik qrupun cemi 22 faizinin olduyunu gosteren reqemler derc etdi Qaracayli demoqraf Dalcat Ediyev hesab edir ki deportasiya neticesinde 34 300 Krim tatari helak olub ki bu da 18 faiz olum nisbetini teskil edir Hannibal Travis umumilikde 40 000 80 000 Krim tatarinin surgunde olduyunu texmin edir Professor 1944 1951 ci iller araliginda en azi 42 min Krim tatarinin olduyunu yazmaqdadir Ona gore bunlardan 7900 neferi neqliyyatda olmusdur Professor Brian Glyn Uilyams deportasiya neticesinde 40 44 min sexsin olduyunu yazmaqdadir Krim Dovlet Komitesi ise 1944 1948 ci illerde 45 min Krim tatarinin olduyunu yazmaqdadir Resmi NKVD hesabatinda ise butun xalqin 27 faizinin olduyu qeyd edilmekdedir Krim tatarlarinin olum nisbetlerinin muxtelif texminleri 18 82 Surgunde olen Surgunde sag qalan27 73 Surgunde olen Surgunde sag qalan46 54 Surgunde olen Surgunde sag qalanKrimda 1968 ci ilde cekilmis bu fotoda bos Krim tatari evi eks etdirilmisdir Reabilitasiya Stalin hokumeti Krim tatarlarinin oz dillerinde tehsil alma ve yayin heyata kecirme huququnun varligini inkar edirdi Buu qadagaya ve demek olar ki hamisinin rusca ve ozebekce tehsil almasina baxmayaraq medeni kimliklerini qoruyub saglamagi bacardilar 1956 ci ilde Sovet lideri Nikita Xrussov Gizli Nitqini soyledi O nitqi zamani Stalin hakimiyyetinin idareetme prinsiplerini elece de muxtelif xalqlarin deportasiyasini qinadi Bundan sonra deportasiya edilenlerin bir coxuna geri donme huququ verilse de Sovet almanlarina Axisqa turklerine ve Krim tatarlarina bu haq verilmedi 1954 cu ilde Xrussov Krimin Ukrayna Sovet Sosialist Respublikasinin terkibine daxil olmasina icaze verdi cunki Krim Rusiya SFSR ile deyil quru ile Ukrayna ile baglidir 1956 ci il aprelin 28 de Boyuk Veten Muharibesi illerinde kocurulmus Krim tatarlarinin xususi meskunlasmasi ile bagli mehdudiyyetlerin aradan qaldirilmasi haqqinda direktiv cixarilaraq deportasiya edilmis sexslerin qeydiyyatdan cixarilmasi ve inzibati nezaretden azad edilmesi barede gosteris verildi Bununla bele muxtelif diger mehdudiyyetler hele de saxlanildi ve Krim tatarlarinin Krima qayitmasina icaze verilmedi Ustelik ele hemin il Ukrayna Nazirler Soveti surgunde olan Krim tatarlarina yunanlara almanlara ermenilere ve bolqarlara hetta Ukrayna SSR in Xerson Zaporojya Nikolayev ve Odessa vilayetlerine kocmeyi qadagan etdi Krim tatarlari itirilmis emlaklarina gore hec bir kompensasiya almadilar 1950 ci illerden etibarin Krim tatarlari aktiv sekilde geri donme huquqlarinin berpa edilmesi ucun mubarize aparmaga basladilar 1957 ci ilde 6 min sexsin imzalanmasi ile Sovet Ittifaqi Ali Sovetine petisiya unvanlandi Petisiyada Krim tatarlarinin siyasi reabilitasiya edilmeleri ve oz vetenlerine geri donme huquqlarinin berpa edilmesi istenilirdi 1961 ci ilde 25 min imza bu motivde basqa bir petisiya ucun toplandi ve Kremline gonderildi Valideynleri Krimdan surgun edilen zaman 6 ayliq korpe olan Ozbekistanda boyuyen Mustafa Cemilov Krim tatarlarinin huquqlari ugrunda mubarize aparan aktiviste cevrildi 1966 ci ilde o hebs edildi ve umumilikde Sovet hakimiyyeti illerinde 17 il hebsde qaldi Bu xususiyyetlerine gore ona Krim tatari Mandela leqebi de taxildi ve bele meshurlasdi 1984 cu ilde o altinci defe antisovet fealiyyetine gore mehkum edildi lakin 1976 ci ilde Cemilovun dorduncu mehkemesini musahide eden sovet dissidenti Andrey Saxarov ona menevi destek verdi Yasli dissidentler hebs olunan zaman onlari evez edecek yeni genc nesil meydana cixmaqda idi 21 iyul 1967 ci ilde Ayse Seyidmuradova terefinden rehberlik edilen Krim tatarlarinin numayendeleri Yuri Andropovun da daxil oldugu yuksek vezifeli Sovet hakim daireleri ile gorusmek ucun icaze aldilar Gorus zamani Krim tatarlarinin numayendeleri SSRI nin onlara qarsi yol vermis oldugu butun edaletsizliyin ortadan qaldirilmasini teleb etdiler 1967 ci ilin sentyabrinda SSRI Ali Soveti qerar qebul ederek Krim tatarlarinin butunlukle vetene xeyanet etdikleri ittihaminin esassiz oldugunu bildirdi Buna baxmayaraq beraet diger xalqlardan ferqli olaraq Krim tatarlarina tam beraet huququ verilmedi cunki onlara oz vetenleri donme huquqlari yene de taninmadi Diqqetle yazilmis qerarda onlara Krim tatarlari deyil Ozbekistan SSR de kok salmis evveller Krimda yasamis tatar vetendaslari kimi xatirlanir bununla da Krim tatarlarinin movcudlugu minimuma endirilir ve ve hell edilen mesele ile bagli iddialar ucun esas yaratmaqla yanasi onlarin geri qaytarilma huququna olan isteklerini azaldilirdi Krim tatarlari ferqi ve qruplar seklinde Krima ozbasina dovlet icazesi olmadan geri donmeye basladi Lakin dovlet onlari tutaraq geri gonderirdi Bu proses zamani texminen 6 min sexs Krimdan mecburi sekilde geri gonderildi Bele bir mqavimetin en yaxsi orneklerinden biri aktivist Musa Mamutdur O Krimdan 12 yasinda iken deportasiya edilse de oz evlerine done bilmek ucun fealiyyet aparmaqda idi 1975 ci ilin aprelinde Mamut Krima qayitdi Simferopol yaxinliginda Bes Terek kendinde meskunlasdi ve orada ev aldi Amma evin notarial sehadetnamesi ve yasayis icazesi yox idi 23 aprel 1976 ci ilde hebs edildi ve 13 may 1976 ci ilde Poltavanin Kremencuk seherinde serti olaraq iki il muddetine azadliqdan mehrum edildi Onun heyat yoldasi Zekiye Abdullayeva ise 2 il sinaq muddeti olmaqla serti ceza aldi Bir nece aydan sonra cezasinin qalan hissesi yerli neftayirma zavodunda ceza cekmeye deyisdirildi ve 18 iyul 1977 ci ilde mehkeme onu azadliga buraxdi Amma yene de yerli hakimiyyet onun rezidenturasini inkar edib ve onu teqib etmekde davam etmekde idi O tez tez dostlari ile Krim tatarlarinin acinacaqli durumundan danisirdi 20 iyun 1978 ci ilde ailesine qarsi yeni cinayet ittihamlari ireli surulur ve polis onlari deportasiya etmek ucun 23 iyun 1978 ci ilde evine gelende Mamut uzerine benzin tokerek kibrit yandirir O 5 gun sonra 28 iyun 1978 ci ilde yaniqlar neticesinde oldu O olum ayaginda yatarken bunu kimse etmeli idi demisdi Ozu Krimda yasaya bilmese de Bes Terekde defn edilmisdir Bundan sonra 577 aile Krimda yasama huququ ala bilmisdi 4 iyul 1978 ci ilde meshur rusiyali dissdent Andrey Saxarov Leonid Brejneve mektub yazaraq Krim tatarlarinin geri donme huquqlarinin geri qaytarilmasini istemisdi 1968 ci ilde Ozbekistanin Circiq seherinde Krim tatarlari ile yerliler arasinda munaqise meydana cixdi 1973 cu ilin oktyabrinda Azerbaycan yehudisi olan ve Bakida dunyaya gelen Ilya Qabay Moskvada binadan ozunu ataraq intihar etdi O SSRI de fealiyyet gosteren az sayli dissidentlerden biri idi ve zulm edilmis xalqlarin xususen Krim tatarlarinin huquqlarinin berpasi ugrunda mubarize aparirdi O bu fealiyyetine gore hebs edilmis ve mecburi emek dusergelerine gonderilse de bu istiqametde gorduyu isleri sonlandirmirdi Gabay SSRI nin Krim tatarlarina qarsi etdiklerini soyqirim ile eyni anlama geldiyini bildirmekde idi 1973 cu ilde bir diger meshur dissdent Mustafa Cemilov Krim tatarlariin geri donmesi ucun apardigi fealiyyetine gore hebs edildi Repatriasiya Ehmedxan Sultan yuksek medallarla teltif edilmis Krim tatari herbi teyyareci idi O iki defe Sovet Ittifaqi Qehremani adina layiq gorulmusdu O 1956 ci ilden sonra Krim tatarlarinin oz vetenlerine donmelerini teleb eden ilk insanlardan biri idi Qromiko Komissiyasi De stalinizasiya prosesinin aparilmasina baxmayaraq Krim tatarlarina yanasma 1980 ci illerin sonuna qeder deyismedi Yenidenqurma dovrunde Krim tatarlari yeniden Moskvadan telebler etmeye siyasi rehberleri ziyaret etmeye basladilar Bundan elave onlar umid edirdiler ki azaldilmis senzura seraitinde media meselenin hell olundugu barede enenevi xetti davam etdirmek evezine milli meselenin mediada isiqlandirilmasinda oz fikirlerini dinlemeye ve elave etmeye hazir olacaq 1987 ci ilin 20 iyununda ilk Krim tatarlarinin numayendeliyi Moskvaya geldi Onlar uxtelif qezetlerin jurnallarin ve televiziya kanallarini muxtelif yazicilar birliklerini ziyaret edib deportasiya edilmeleri barede danisdilar Bu dairelerden onlarin toplu imzalanmis mektublarini petisiyalarini derc etmek xahis edilse de istekleri redd edildi Kremlin yaxinliginda Krim tatarlarinin etiraz aksiyasi teskil edildi 26 iyunda Krim tatarlari siyasetci ile gorusduler ve Pyotr onlara bu mesele barede Qorbacova melumat vereceyini bildirdi Iyulun evvelinde onlarla Krim tatari Qizil Meydanda ellerinde geri qayitmaq huququ teleb eden lovhelerle piket kecirmeye basladilar Etirazlarin hecmi suretle boyudu Iyulun 23 de Sov IKP Merkezi Komitesinin binasi qarsisinda kecirilen pikete 100 e yaxin etirazci toplasdi ancaq iki gun sonra onlarin sayi 500 e catdi Komissiyanin yaradilmasi 9 iyul 1987 ci ilde hokumet Krim tatarlarinin taleyi barede qerar qebul etmek ucun xususi komissiya yaradilacagini bildirdi Bir gun evvel Krim tatarlarinin bir nece numayendesi SSRI Xalq Yazicisi Yevgeni Yevtusenko ile gorus kecirdi Yevgeni Yevtusenko Sovet rehberlerini Sovet liderleni onlarla gorusmeye en azindan onlari dinlemeye sovq etdi Evvelce onlara Qorbacovla yox Pyotr Demicevle gorus verilmisdi Demicev onlarin petisiyasina regbet beslemedi lakin onlarin mesajini Qorbacova catdirdi Mesele siyasi buroda muzakireye cixarildi ve mesele ile bagli her hansi esasli qerarlar qebul etmek istemeyen Qorbacov meseleni komissiyaya hevale etmek qerarina geldi Sonradan nadir hallarda daxili meseleler ile mesgul olan Qromikonu Krim tatarlari ile gorusmekde hedsiz isteksizliyine ve etnik qrupa qarsi dusmen munasibetine baxmayaraq Qorbacov komissiyaya rehber secdi Qorbacovla sohbetinde o Krim tatarlarina tamamile mehel qoymamaq ve son onilliklerde oldugu kimi onlari surgun yerlerinde saxlamaq isteyini ifade etmisdi Buna baxmayaraq Qromiko komissiyanin rehberi teyin edildi ve o bu meseleni diger sovet siyasetcileri ile konulsuz sekild muzakire etdi Komissiyanin rehberliyine bir nece yuksek vezifeli Sovet dovlet xadimleri daxil edilmisdi Bunlarin sirasinda Viktor Cebrikov Vitali Vorotnikov Vladimir Serbitski Inomcon Usmonxocayev Pyotr Demicev Anatoli Lukyanov daxil idi Lakin komissiyada hec bir Krim tatari daxil edilmemisdi Fealiyyeti Mixail Qorbacovla gorus xahis etdikden sonra 21 Krim tatar numayendesi 27 iyul 1987 ci ilde Kremlde Qromiko ile 2 saat 27 deqiqe erzinde cox semeresiz gorus kecirdi Qromiko gorusde Krim tatarlarindan daha sakit olmagi teleb etdi hemcinin son derece alcaldici davrandi Onlari tehqir etmek ucun icad edilmis etnik qrup adlandirmisdi Numayendeler Qromikonun uslubunu Krim tatarlarina nifretinin neticesi olaraq qiymetlendirmis ve davranislarinin leqebi olan Mr Yox a uygun geldiyini qeyd etmisdiler Novbeti gun TASS da cixan xeber esas qezetlerde cixmaga basladi Bu xeberin mahiyyeti Krim tatarlarinin hevesden dusmesine sebeb oldu Neinki genc Krim tatari aktivistlerin hetta yasli kommunistlerin bele cox meyus etdi cunki komissiyanin onlarin teleblerini ciddi sekilde nezerden kecirmek istemediyi aydin oldu Bu vaxt erzinde Krimdaki yerli hakimiyyet orqanlari Krim tatarlarinin geri donme ideyasina siddetle qarsi cixmaqda idiler Onlar buna gore daha cox Krim tatarinin birbasa yarimadada meskunlasmaq ucun geleceyini texmin ederek pasport rejimini daha da guclendirdiler Nikolay Rijkov hem Krimda hem de Krasnodarda yeni sakinlerin qeydiyyata alinmasini qadagan eden emr verdi Hokumet Krim tatarlarinin Krim MSSR e qaytarilmasi ve berpasi isteyini ifrat movqe kimi seciyyelendirirdi ve bu movqelerin konkret olmadigini iddia edirdi Krim tatarlarinin teskilati olan Merkezi Tesebbus Qrupu MTQ da fealiyyete baslamisdi Qromikonun daha cox etiraz numayislerin yaxsi qarsilanmayacagi ile bagli xeberdarligina baxmayaraq Mustafa Cemilovun rehberlik etdiyi Merkezi Tesebbus Qrupu Moskvada qalmaga ve Izmailovski parkinda davamli mitinqler etmeye davam edirdi Buradaki etirazlara Cemilov fraksiyasindan Sebriyye Seyidova Sefinar Cemilova resad Cemilov ve Fuad Ablyamitov daxil idi Enenevi olaraq Krim tatarlarinin milli herekatcilari esasen Sovet dissidentleri terefinden kommunist olaraq deyerlendirilirdiler Lakin yuxarida adlari qeyd edilen MTQ uzvleri ferqli idiler Onlar Qerbden destek almaga calismaqla birlikde Krim Tatarlarinin Milli Diviziyasindan daha mulayim idiler Merkezi Tesebbus Qrupu qeyri mutenasib olaraq muhaciretde dogulmus ve evveller hec vaxt milli herekatin bir hissesi olmamis genc nesilden ibaret idi ve Sovet hakimiyyeti Krim tatarlarinin huquqlarina menali sekilde toxuna bilmediyi ucun guclerini artirdi Komissiyanin neticesi Krim MSSR in berpasi ve Krim tatarlarinin Krima qaytarilmasi planlari ile bagli muxtelif teklifler gonderilse de Krim tatarlarinin Krima qayitmagi desteklediyini gosteren sorgu melumatlarina elave olaraq Krim tatar icmasinin telebleri redd edildi Qromikonun 1988 ci ilin iyununda verdiyi yekun beyanatda Krimin indiki demoqrafik durumuna gore Krim MSSR in berpasi ucun hec bir esasin olmadigi bildirilir ve Krima gelen Krim tatarlarinin yalniz kicik bir hissesinin mutesekkil ise goturme sxemi ile Krimda islemesi teklif edilirdi Hesabatda guya Krim tatarlarinin kutlevi sekilde geri donmek isteyinde olmamaqlari iddia edilirdi evezinde ise onlarin surgunde olduqlari yerlerde medeni ehtiyaclarini qarsilamaq ucun elave olaraq kicik miqyasli tedbirler gormeyi teklif edirdi Hemcinin komisisyanin yekun qerari Krim tatarlarinin ferqli etnik qrup kimi resmi taninmasinin berpasina raziliq vermedi Komissiyanin yekun qerarinin yayimlanmasi Krim tatarlari arasinda cox pis qarsilandi Hetta kommunist Krim tatarlari bele meyus olmusdular ve komisisyanin isini terefsiz gorduyune subhe etdiklerini bildirirdiler Meselen onlardan biri Rollan Qadiyev idi Rollan Kadiyev o vaxta qeder hakimiyyeti tehrik ede bileceyi qorxusundan Qirmizi Meydandaki mitinqe qarsi cixmis ve diger Krim tatarlarina tez tez hokumetin texribatlarina cavab vermemeyi ve vetenperverliyi qorumagi tovsiye edirdi Lakin o da komissiyanin qerarini aciqlamasindan sonra meyus oldu Qadiyev Krima yalniz bir nece tatarin kocmesine icaze verilmesine qezeblenmisdi ve bunu veten ucun lotereya adlandirirdi O Qromikonun Krim MSSR in demoqrafik sebeblere gore berpa oluna bilmemesi ile bagli geldiyi qenaetleri de tenqid ederek Qazaxistan SSR in qazaxlarin region ehalisinin cemi 13 ni teskil etdiyi vaxt yarandigini qeyd edirdi Yanayev komissiyasi Qromiko komissiyasindan ve sonra hokumet Krim tatarlarinin Krima qayitmasina icaze verilmesi imkanlarina resmen yeniden baxmaga qerar verdi Gennadi Yanayevin rehberlik etdiyi Krim tatarlarinin problemleri uzre komissiya 1989 cu il iyulun 12 de yaradildi Evvelki komissiyada oldugu kimi komissiyanin uzvleri de Merkezi Asiyadaki Krim tatar diaspor icmalari elece de Krim tatarlarinin diaspor icmalari ile sohbet etmek ucun Sovet Ittifaqinin her yerine sefer etdiler Krim ve Orta Asiya respublikalarinin rehberliyi hemcinin NDKT den tutmus OKND ye qeder Krim tatarlarinin huquqlarini mudafie herekatinin muxtelif spektrinden olan feallar ile de gorusler kecirildi Heyete Krim tatarlarinin da numayendeleri daxil idi Yalniz 1989 cu ilde resmi olaraq Krim tatari ifadesinin isledilmesine olan qadaga ortadan qaldirildi 28 noyabr 1989 cu ilde qebul edilmis neticeler Krim tatar xalqinin reabilitasiyasina yol acdi ve onlarin Krima qayitmasina imkan verdi Qromiko komissiyasinin geri qayitma huququnu redd etmek ucun esas kimi istifade etdiyi o dovrde Krimin demoqrafik xususiyyetlerine gore kutlevi qayidisin asan olmayacagini etiraf etse de bu cur behanelerin uzun muddetdir Krimi yeniden gormek umidi ile yasayan tatar xalqina edaleti inkar etmek ucun qebuledilmez esas oldugunu da qeyd etdi Bundan elave ittifaqin diger bolgelerinden olan insanlarin Krimda islemek ve yasamaq ucun celb edilmesinin davam etdirilmesinin ikiuzluluyu qeyd edildi ve qinanildi Eyni zamanda Krim tatarlarina da eyni imkandan mehrum oldugu ve Krimda yasamaq icazesi almaga cehd ederken Krim tatarlarinin genis diskriminasiyaya meruz qaldigini etiraf edildi ve onlarin geri qayitma imkanlarini mehdudlasdirmaq ucun xususi olaraq nezerde tutulan fermanlarin legvine cagirildi Sonradan Vitali Dogujiyevin rehberlik etdiyi ve bes Krim tatarindan Refat Appazov Refat Cubarov Ferit Ziyadinov Axtem Tippa ve Riza Asanov elave olaraq muxtelif sovet siyasetcilerinden ibaret basqa bir komissiya yaradildi Geri donus prosesi Komissiya hemcinin Krim tatarlari ucun muxtariyyetin berpa edilmesini de tovsiye edirdi 1989 cu ilde deportasiya edilmis etnik mensubiyyetlerin geri qaytarilmasina qoyulan qadaga resmi olaraq quvveden dusmus elan edildi ve Sovet Ittifaqinin Ali Soveti daha sonra deportasiyalari cinayet elan ederek Krim tatarlarinin geri qayitmasina yol acdi Cemilov hemin ildece Krima kocdu 1992 ci ilin yanvarina qeder en azi 166 min Krim tatari yarimadaya geri dondu 1991 ci ilde qebul edilmis Repressiyaya meruz qalmis xalqlarin reabilitasiyasi haqqinda Rusiya qanunu butun sovet repressiyalarina meruz qalmis etnik mensubiyyetleri reabilitasiya etdi ve deportasiya ile bagli butun evvelki Rusiya qanunlarini legv etdi repressiyaya meruz qalmis xalqin irsini temsil eden medeni menevi deyerlerin ve arxivlerin berpasi ve qaytarilmasina cagirdi 2001 ci ilde Krim tatarlar Krimin umumi ehalisinin 12 faizini teskil etmekde idi Rus dissidentlerinin reaksiyasi Tatarlarin Krima geri donus prosesi baslayan zaman yarimadanin ehalisinin ekseriyyetini ruslar teskil edirdi Onlar ekseren Krim tatarlarinin geri donmesine qarsi idiler ve bunu isgalci dusmen kimi deyerlendirirdiler Rus dissidentleri yeni gelen Krim tatarlarinin torpaq almasini cetinlesdirmek ucun butun ruslari bos torpaqlari almaga ve ya Krimdan kenarda yasayan qohumlarinin buradan torpaq almalarini teskil etmeye cagirirdilar Krimda hakim daireler bilerekden burokratik engeller yaratmaqdaydi Onlar bununla Krim tatarlarinin ev ve torpaq almalarina engel olmaga calisirdilar Sovet Ittifaqi rehberliyi terefinden Krim tatarlarina ev tikmek ucun verilmek ucun ayrilan torpaqlar yarimadanin Slavyan ehalisine bas ve ya bag evi tikmek ucun paylasdirildi 1989 cu ilde qayidisin baslangicinda muxtelif rus milletcileri Krimda Tatar xainleri Krimdan cixin suari altinda etiraz aksiyalari kecirdiler 1990 ci ilde Yalta yaxinliginda yerli ehali ile Krim tatarlari arasinda bir nece toqqusma oldugu bildirilmis ve bu ordunun mudaxilesi ile neticelenmisdir Hokumetin reaksiyasi Sovet Ittifaqinin dagilmasindan sonra Krim Ukraynanin terkib hissesi oldu Ukrayna Krim tatarlarin yeni gelen numayendelerine yalniz mehdud destek gosterirdi 1991 ci ilde qebul edilmis Ukrayna Vetendasliq Qanunu esasinda yeni gelen 150 min Krim tatarina derhal vetendasliq verildi Olke musteqillesdikden sonra gelen 100 min Krim tatari ise muxtelif problemlerle qarsilasdi Bu problemin esasini suni sekilde yaradilmis burokratik engeller idi 2000 ci ile qeder 46 603 nefer yeni gelen torpaq sahesi ucun muraciet etse de onlarin muracietlerinin ekser hissesi redd edilmisdir Rusiya Federasiyasinin Krimi ilhaq etmesi2014 cu ilin mart ayinda Krimin Rusiya Federasiyasi terefinden ilhaqi bas verdi bu da oz novbesinde Birlesmis Milletler Teskilatinin Bas Assambleyasi terefinden qeyri qanuni elan edildi Birlesmis Milletler Teskilatinin Bas Assambleyasinin 68 262 sayli Qetnamesi ve Krim tatarlarinin huquqlarinin daha da pislesmesine sebeb oldu Rusiya Federasiyasi 21 aprel 2014 cu ilde Ermeni bolqar yunan Krim tatar ve alman xalqlarinin reabilitasiyasi ve onlarin dircelis ve inkisafina dovlet desteyi tedbirleri haqqinda 268 nomreli Ferman verse de praktikada Rusiya teqibleri guclendirdi Krim tatarlarinin ve onlarin insan huquqlarinin veziyyeti ehemiyyetli derecede pislesdi Birlesmis Milletler Teskilatinin Insan Huquqlari uzre Ali Komissarligi 2016 ci ilde Kremle qarsi xeberdarliq etmisdi Xeberdarliq Rusiyanin Krim tatarlarinin numayendelerini qorxutmasina teqib etmesine ve onlari cox vaxt subheli ittihamlarla hebs etmesine ve numayendeli qurum olan Krim Tatar Milli Meclisinin qadagan edilmesine gore edilmisdi BMT nin hesabatina gore Krimin Rusiya terefinden isgal edilmesinden sonra yarimadani 100 minden cox insan terk etmisdir Bu terk edenlerin coxu da Krim tatari olmusdur ve bu onsuzda hessas icmanin daha da zeiflemesine yol acmisdir Krim tatarlari getmelerinin sebebleri kimi Rusiyanin yeni hakimiyyet orqanlarina etibar etmemelerini ozlerini tehlukesizlikde hiss etmemeleri ve ruslarin hede qorxularini qeyd edibler Birlesmis Milletler Teskilatinin Insan Huquqlari uzre Ali Komissarliginin 2015 ci il hesabatinda Krimda muxtelif insan haqlari pozuntularinin o cumleden Krim tatarlarinin deportasiyalarinin 71 ci ildonumunu qeyd etmelerinin qarsisinin alinmasi ile bagli Rusiyaya xeberdarliq edib Krim tatarlarinin deportasiyasi qurbanlarinin xatiresine hesr olunmus ve 2016 ci ilde Kiyevde teskil edilmis tedbir Muasir gorusler ve mirasKQB emekdaslari bizim surgunde helak olmus Krim tatarlari ile bagli statistik subutlar toplamagimiza ve Stalin illerinde xalqi ele salan Nurnberq mehkemelerinin gosterislerine gore insanliga qarsi cinayetlerde muhakime edilmeli olan sadist komendantlara qarsi materiallar toplamagimiza qezeblidirler 1944 cu ilin cinayeti neticesinde minlerle baci qardasimi itirdim Ve bunu xatirlamaq lazimdir Mustafa Cemilov ve ya diger adi ile Mustafa Ebdulcemil Qirimoglu 1966 Tarixci Edvard Allvorth qeyd edir ki Krim tatarlarinn marginallasdirilmasinin genisliyi SSRI nin milli siyasetinde ferqli bir numune idi O bunu esaslandirmaq ucun SSRI de Kommunist Partiyasinin Krim tatarlarini ferqli bir etnik kimlik kimi taninmamasi siyasetinde qeti olaraq geri addim atmamasini onlari assimiliyasiya etmeye ve surgunde kok salmaga mecbur etmeye calismasini esas getirir O Krim tatarlarina qarsi izlenilen bu siyasetin cecenler inquslar qaracaylar ve kalmiklar kimi deportasiya edilmis etnik qruplarin hamisinin Xrussov dovrunde tam reabilitasiya edilmesinden ferqli oldugunu bildirir Mustafa Cemilov Sovet Ittifaqi dovrunde xalqinin huquqlarini mudafie etdiyi ucun 17 il hebs yatmisdir 1989 1994 cu iller erzinde texminen 250 min Krim tatari Merkezi Asiyadan Krim yarimadasina geri dondu Bu proses onlarin oz vetenlerine geri donmek ugrunda apardiqlari mubarizede qelebe simvolu hesab edilirdi Onlar buna surgun edilmelerinden kecen 45 ilde nail olmusdular Stalin dovrunde deportasiya edilen hec bir etnik qrup sonradan buna gore kompensasiya almadi Buna baxmayaraq bezi Krim tatari qruplari ve ya ferdleri beynelxalq ictimaiyyeti bu meselede Sovet Ittifaqinin varisi Rusiya Federasiyasina tezyiqler etmeye cagirirdilar Onlar bununla Rusiyanin deportasiya edilmis sexslere ve ya onlarin ailesine mecburi kocurulme ucun mueyyen maddi kompensasiya vereceklerine umid edirdiler Lakin bu olmadi Ikinci Dunya muharibesi zamani Qizil Ordu Berline hucum ederken terkibinde xeyli sayda Krim tatarinin olmasina baxmayaraq deportasiyadan sonraki on iller erzinde onlara veten xaini ve besinci kolon kimi munasibet gosterildi Bezi tarixciler yazirlar ki Krim tatarlarinin deportasiyasi Stalinin Krimi tamamile nezarete alma planinin bir hissesi idi Sovetler Istanbul bogazlarina cixis ve Turkiyede bu bolgenin nezaretini ele kecirmek isteyirdiler ve Krim tatarlari turkiyeliler ile qohum idi Belelikle Krim tatarlarini xeyanetkar kimi teqdim etmekle bu munasibeti onlarin qohumlarina yeni Turkiyeye de genislendirmek olardi Tedqiqatci Valter Kolarz iddia edir ki 1944 cu ilde Krim tatarlarinin deportasiyasi ve etnik mensubiyyet kimi legv edilmesi cehdi 1783 cu ilde baslayan Rusiyanin Krimin esrlerle davam eden mustemlekeciliyi prosesinin son akti idi Tarixci Qreqori Dyufo Sovet Ittifaqinin Krim tatarlarina qarsi ittihamlarini onlarin zorla kocurulmesi ucun elverisli behane kimi qiymetlendirir Ona gore bu yolla Moskva bir terefden geostrateji Cenubi Qara denize misilsiz cixisi temin edir eyni zamanda hipotetik usyankar xalqlari mehv edirdi Rus ve sovet tarixinin professoru Rebekka Manli de oxsar neticeye gelib ki Sovet hokumetinin esl meqsedi serhedyani rayonlari etibarsiz elementlerden temizlemek idi Professor Brayan Qlin Uilyams bildirir ki Axisqa turklerinin deportasiyasi hec vaxt doyus meydanina yaxin olmamasina ve hec bir cinayetde ittiham olunmamasina baxmayaraq her hansisa real umumbeseri kutlevi cinayetlerden daha cox krimlilarin ve qafqazlilarin deportasiyasinin daha cox sovet xarici siyaseti ile bagli olduguna en guclu inam verir Alim ve tarixcilerin muasir serhleri bezen mulki sexslerin bu kutlevi deportasiyasini beseriyyete qarsi cinayet etnik temizleme ehalinin azaldilmasi Stalinist repressiya akti ve ya etnosid bir milletin kimliyini ve medeniyyetini qesden silmek kimi deyerlendirirler Krim tatarlari bu hadiseleri surgunlik adlandirmaqdadirlar Krim tatarlarinin medeniyyetsiz ve deportasiyaya layiq millet kimi gorulmesi Krima kocen rus ve ukraynalilar arasinda hele de qalmaqdadir Soyqirim meselesi ve taninma Krim tatarlarinin soyqirimi xatiresine buraxilmis Ukrayna sikkesi 2015 ci ilde buraxilib source source source source source track track track Krim tatar soyqirimi qurbanlarinin anim gunu ucun 2020 ci ilde Kiyevde proyeksiya xeritesi Bezi feallar siyasetciler alimler olkeler ve tarixciler daha da derine gederek deportasiyani soyqirim ve ya medeni soyqirim akti kimi teqdim edirler Norman Naimark yazir Cecenler ve inquslar Krim tatarlari ve muharibe dovrunun diger cezalandirilmis xalqlari heqiqeten de fiziki olaraq olmasa da ozlerini taniyan milletler kimi mehv edilmeli idiler Professor Lyman H Legters iddia edir ki Sovet ceza sistemi onun kocurme siyaseti ile birlikde soyqirim hesab edilmelidir cunki hokmler daha cox konkret olaraq mueyyen etnik qruplara aid edilmisdir ve onlarin xilas olub yasamasi xususi veteni ile bagli olan bu etnik qruplarin kocurulmesi yalniz qrupun oz vetenine berpasi ile aradan qaldirila bilen soyqirim effektine malik idi Siyasi elmler uzre mutexesis Stefan Blank deportasiya hem de soyqirimi kimi teqdim edir O deportasiyani ruslarin etnik azliqlari yox etmek ucun inkisaf etdirmis oldugu musteleke texnikasinin bir hissesi hesab edir Sovet dissidentleri Ilqabay ve Pyotr Qriqorenko de hadiseleri soyqirim kimi siniflendirmisdirler Tarixci Timoti Snyder deportasiyani soyqirim standartlarina cavab veren Sovet siyasetleri siyahisina daxil etmisdir Tarixciler Alexandre Bennigsen ve Marie Bennigsen Broxup Krim tatarlarinin ve Axisqa turklerinin deportasiyalarini Sovet hokumeti terefinden ugurlu sekilde heyata kecirilmis soyqirimlar kimi teqdim etmekdedir Onlar bunu bele yekunlasdiriblar ki Krim tatarlari bes esrden cox Serqi Avropanin tarixinde muhum rol oynamis bir xalq sadece olaraq movcudlugunu dayandirib Polyak alim Tomas Kamusella musahide etmisdir ki Moskva deportasiyadan sonra onlari Krim tatarlari kimi qeydiyyata alinmasina bele icaze vermeyerek Krim tatarlarini ve onlarin dilini yox etmeye cehd etdi cunki onlar yalniz ozlerini tatar elan ede bildiler Bu 1989 cu ile qeder davam etdi ve yalniz bu ilde Krim tatarlarina ozlerini siyahiyaalinmada Krim tatari kimi teqdim etmeye icaze verildi Belelikle onlar ayri etnik qrup kimi tanindilar Krim tatar dilinin sovet mekteblerinde yeniden tedrisine ancaq 1980 ci illerden icaze verildi 12 dekabr 2015 ci ilde Ukrayna parlamenti qerar qebul ederek deportasiyani soyqirim kimi tanidigini elan etdi ve 18 may tarixini Krim tatarlari soyqiriminin qurbanlari ucun xatire gunu elan etdi Latviya parlamenti 9 may 2019 cu ilde hadiseleri soyqirim akti kimi tanidigini elan etdi 6 iyun 2019 cu ilde Litva parlamenti de eyni addimi atdi Kanada Parlamenti 2019 cu il iyunun 10 da Krim tatarlarinin 1944 cu ilde deportasiyasini Surgunluk sovet diktatoru Stalinin toretdiyi soyqirim kimi taniyan ve 18 may tarixini anim gunu kimi taniyan qerar qebul etdi 26 aprel 1991 ci ilde onun sedri Boris Yeltsinin rehberliyi altinda butun kutlevi deportasiyalari Stalinin bohtan ve soyqirim siyaseti kimi pisleyen 2 ci madde ile Repressiyaya meruz qalmis xalqlarin reabilitasiyasi haqqinda qanun qebul etdi Ad Taninma Tarixi Qaynaq1 12 dekabr 20152 9 may 20193 6 iyun 20194 10 iyun 2019 Azliq meselesi uzerinde olan mubahiseler hadiseni soyqirim kimi terif edilmesine yol acirdi Aleksandr Statiyeve gore Sovet deportasiyalari soyqirim heddinde olum gostericileri ile neticelenmisdi lakin Stalinin bu xalqlari yox etmek niyyeti yox idi O bu deportasiyalari genis bir sekilde Sovetin istenilmeyen milletleri assimiliyasiya etme cehdinin bir numunesi hesab edir Amir Veynere gore sovet rejimi yalniz onlarin erazi kimliyini aradan qaldirmaga calisirdi Bu cur fikirler Con Canq terefinden qeydiyyatci irqcilik ve tarixi revizionizm kimi tenqid edilib O qeyd edib ki deportasiyalar eslinde qurbanlarin etnik mensubiyyetine esaslanib Populyar medeniyyetde 2016 ci il Avroviziya qalibi olan Camala 1944 mahnisini deportasiya olunmus Krim tatarlarina hesr edib 2008 ci ilde Ukraynada yasayan britaiyali jurnalist Lili Hyde Dreamland adli eser yazdi Eserde hadiseler 1990 ci illerde Krima geri donmus Krim tatari ailesi etrafinda cereyan edir Eser 12 yasli Krim tatari qizin dilinden seslendirilir Qiz Ozbekistandan oz qardasi babasi ve valideynleri ile birlikde dagidilmis bir kende gelmisdir Babasi ona Krim tatarlarinin qehremanlari ve qurban olmalari barede hekayeler danismaqdadir 2013 cu ilde Ukrayna Krim tatar dilinde cekilmis Haytarma filmi Krim tatarlarinin meshur doyus pilotu ve iki defe Sovet Ittifaqi Qehremani Ehmedxan Sultanin 1944 cu il deportasiyalari zamani yasadiqlarini tesvir edir 2015 ci ilde Kristina Passin Ev ugrunda mubarize Krim tatarlari adli senedli film hazirladi Senedli film Ukrayna Qeter emekdasligi ile hazirlanmisdi O Krim tatarlarinin 1783 cu ilden 2014 cu ile qeder tarixini tesvir edir 1944 cu ildeki kutlevi deportasiyaya xususi diqqet yetirirdi Krim tatari mugenni Camala 2016 Avroviziya Mahni Musabiqesine 1944 mahnisi ile daxil oldu Mahni Krim tatarlarinin eyni ilde deportasiya edilmelerine hesr edilmisdi Camala ozu etnik Krim tatari idi ve surgunde iken Qirgizistanda dunyaya gelmisdi O mahnini surgun edilmis ulu nenesine hesr etdiyini bildirmisdir O Eurovision da cixis eden ilk Krim tatari ve hemcinin sozleri Krim tatar dilinde olan mahni ile cixis eden ilk sexs oldu O musabiqede qalib gelerek tedbirde qalib gelen ikinci ukraynali mugenni olmagi bacardi Krim tatarlarinin deportasiyasinin ildonumunun simvoluHemcinin baxKrim tatarlari SSRI de mecburi kocurulmelerQeydler60 ve 70 ci illerde oz siyahi alinmasini aparan Krim Tatarlari Milli Herekatinin verdiyi reqemlre esasen 423 100 Krim tatari 89 2 i qadin usaq ve ahil qocalar Krim yarimadasindan deportasiya edilmisdi Bu Sovet idaresi terefinden aparilan siyahi alinmalarin tamamile sehv oldugu menasina gelir Rusiya SFSR resmi sekilde Stalin hokumetinin oz erazilerindem xalqlari deportasiya etme aktini soyqirim akti kimi tanimisdir Buna baxmayaraq bezi arasdirmacilar hele de bu hadiseni soyqirim akti kimi qebul etmirler Bunlara Krim tatarlarindan basqa cecenler inquslar ahiska turkleri balkarlar qaracaylar kalmiklar ve kurdler de daxildir 1962 1966 ci illerde Krim tatarlari iki istiqametde seylerini genislendirdiler Birincisi her bir Tatar qesebesinde komiteler teskil edildi Bu komitelerin meqsedi tatarlara oz heqiqi kecmislerini Alman isgali altindaki yasayis barede faktlari ve deportasiyanin elece de hal hazirki veziyyetin edaletsizliyini oyredirdiler Bu komitelerden olan Krim tatar numayende heyetleri tatar icmalarinin uzvleri terefinden imzalanmis petisiyalari catdirmaq ve oz islerini sovet hakimiyyetine teqdim etmek ucun Moskvaya gonderildi bu hem sovet qanunlarina gore hem de 1956 ci il qerarinin xususi muddealarina gore tamamile qanuni idi Krim tatarlarinin milli herekati cox az seye nail oldu 5 sentyabr 1967 ci ilde siyasi reabilitasiya bir nece Krim tatar kitabinin nesri ve Ozbekistan Yazicilar Ittifaqinda Krim Tatar bolmesinin yaradilmasi kimi kicik medeni linqvistik guzestler Heqiqi meqsedlerine catmadilar Sovetler Krim MSSR i berpa etmediler ve 1968 ci ilden 1980 ci illerin ortalarina qeder cemi 5000 Krim tatarinin Krim yarimadasina qayitmasina icaze verdiler kak nam skazal Gromyko na prieme krymskie tatary narod izobrytatelnyj Qromiko bize qebulda dedi ki Krim tatarlari icad edilmis insanlardir Moshnym podsporem Komissii A A Gromyko yavilos podpisannoe N I Ryzhkovym Postanovlenie Soveta Ministrov SSSR ot 24 dekabrya 1987 g Ob ogranichenij propiski grazhdan nekotoryh naselennyh punktah Krymskoj oblasti i Krasnodarskogo kraya zatrudnyayushee vozvrashenie krymskih tatar na rodinu A powerful support for the A A Gromyko Commission was the Decree of the Council of Ministers of the USSR dated December 24 1987 signed by N I Ryzhkov On restrictions on the registration of citizens in some settlements of the Crimean region and the Krasnodar Territory which complicates the return of the Crimean Tatars to their homeland Meselen Krim tatarlari herekatinin rehberlerinden biri olan Yuri Osmanov qati Marksist idi no OKND postepenno perehvatyvala inicia tivu u NDKT i eto so vsej ochevidnostyu stalo yasno pri podgotovke i v hode sostoyavshegosya kurultaya sezda krymskih tatar Plany po ego provedeniyu razrabatyva lis eshe s sentyabrya 1990 g Lakin OKND tedricen NDKT nin tesebbusunu ele kecirdi ve bu Krim tatarlarinin qurultayina hazirliq ve qurultay zamani aydin oldu Onun kecirilmesi planlari 1990 ci ilin sentyabrindan hazirlanmisdi Qromiko Komissiyasi esas cerciveni Krim tatarlarinin esas teleblerini ehate edecek sekilde genislendirmedi O hemcinin 1944 cu il deportasiyasini birmenali sekilde pislemedi ve Krim tatari adinin berpasindan behs etmedi IstinadlarNaimark 2010 seh 2 14 126 135 Buckley Ruble ve Hofmann 2008 seh 207 Williams 2015 seh 109 Rywkin 1994 seh 67 Ukrainian Congress Committee of America 2004 seh 43 44 Hall 2014 seh 53 Allworth 1998 seh 6 Osmanov 2013 seh 85 Allworth 1988 seh 6 Arxivlenmis suret 2022 03 09 tarixinde Istifade tarixi 2019 02 09 Zakon RSFSR ot 26 aprelya 1991 g N 1107 I O reabilitacii repressirovannyh narodov s izmeneniyami i dopolneniyami 2019 03 27 at the Wayback Machine Article 2 Repressirovannymi priznayutsya narody nacii narodnosti ili etnicheskie gruppy i inye istoricheski slozhivshiesya kulturno etnicheskie obshnosti lyudej naprimer kazachestvo v otnoshenii kotoryh po priznakam nacionalnoj ili inoj prinadlezhnosti provodilas na gosudarstvennom urovne politika klevety i genocida soprovozhdavshayasya ih nasilstvennym pereseleniem uprazdneniem nacionalno gosudarstvennyh obrazovanij perekraivaniem nacionalno territorialnyh granic ustanovleniem rezhima terrora i nasiliya v mestah specposeleniya Zakon O reabilitacii repressirovannyh narodov 1991 RIA 26 aprel 2016 RIA 26 04 2016 2019 03 28 tarixinde Istifade tarixi 21 fevral 2024 Bezverkha 2017 seh 127 Spring 2015 seh 228 Fisher 2014 seh 27 Potichnyj 1975 seh 302 319 Fisher 1987 seh 356 371 Vardys 1971 seh 101 Smele 2015 seh 302 Rosefielde 1997 seh 321 331 Parrish 1996 seh 104 Williams 2015 p 92 Williams 2001 p 377 Fisher 2014 seh 157 Drohobycky 1995 seh 73 Tanner 2004 seh 22 Fisher 2014 seh 155 Motadel 2014 seh 235 Fisher 2014 seh 160 Buckley Ruble ve Hoffman 2008 seh 209 Williams 2001 pp 382 384 Skutsch 2013 seh 1188 Fisher 2014 seh 156 Williams 2001a seh 381 Fisher 2014 seh 151 152 Allworth 1998 seh 177 Ogonyok 1944 Uzeir Abduramanov Geroj slavnyj syn krymskotatarskogo naroda www qirimbirligi ru 2014 2020 06 20 tarixinde Istifade tarixi 13 fevral 2024 Nikita Kasyanenko K synu ot otca zakalyat serdca Gazeta Den 14 aprel 2001 2021 05 11 tarixinde Istifade tarixi 13 fevral 2024 Nebolsina 2015 Colborne 2016 Human Rights Watch 1991 seh 3 Banerji 2012 Williams 2001 seh 374 375 Sakwa 2014 seh 13 Uehling 2004 seh 74 Knight 1995 seh 127 Buckley Ruble ve Hoffman 2008 seh 231 Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights 2016 Weiner 2003 seh 224 Tweddell ve Kimball 1985 seh 190 Kurtiev ve basqalari 2004 seh 233 Levene 2013 seh 317 Magocsi 2010 seh 690 Merridale 2007 seh 261 Garrard ve Healicon 1993 seh 167 Smoly 2004 seh 8 Williams 2015 seh 106 Shearer Khaustov 2015 seh 267 Uehling 2004 seh 100 Sandole ve basqalari 2008 seh 94 Shearer ve Khaustov 2015 seh 267 Bugay 1996 seh 46 Syed ve Akhtar 2011 seh 298 Stronski 2010 seh 132 133 Williams 2001 seh 401 Amnesty International 1973 seh 160 161 Kamenetsky 1977 seh 244 Uehling 2004 seh 38 Viola 2007 seh 99 Kucherenko 2016 seh 85 Reid 2015 seh 204 Lillis 2014 Reid 2015 Uehling 2004 seh 3 Human Rights Watch 1991 seh 33 Allworth 1998 seh 155 Garrard ve Healicon 1993 seh 168 Human Rights Watch 1991 seh 37 Human Rights Watch 1991 seh 9 Moss 2008 seh 17 Dadabaev 2015 seh 56 Human Rights Watch 1991 seh 34 Travis 2010 seh 334 Tanner 2004 seh 31 Requejo ve Nagel 2016 seh 179 Bazhan 2015 seh 182 Vardy Tooley ve Vardy 2003 seh 554 Shabad 1984 Williams 2015 seh 165 Williams 2001 seh 425 Allworth 1998 seh 167 169 Babenyshev 1982 janpalach 2014 Tanner 2004 seh 32 Chalupa Irene Crimean Tatars Mark 30th Anniversary Of Hero s Self Immolation RFE RL Radio Free Europe Radio Liberty 28 iyun 2008 2024 02 14 tarixinde Istifade tarixi 14 fevral 2024 Williams 2015 seh 127 Fisher 2014 seh 150 Williams 2015 seh 129 95 yu godovshinu dvazhdy Geroya Sovetskogo soyuza Amet Hana Sultana otmetyat v Krymu i v Dagestane Informacionnyj portal RIA Dagestan 24 April 2015 2021 01 13 tarixinde Istifade tarixi 2021 01 11 TSGAOOU F 1 Op 24 D 4248 L 287 294 Zaverennaya kopiya CGAOOU F 1 Op 24 D 4248 L 287 294 Zaverennaya kopiya TsGAOOU F 1 Op 24 D 4248 L 287 294 Certified copy rus Fisher 2014 seh 254 Simon 2019 seh 309 Yaremchuk 2020 seh 147 148 Bekirova 2015 Human Rights Watch 1991 seh 37 38 Guboglo ve Chervonnaya 1992 seh 302 303 Krimski tatari shlyah do povernennya krimskotatarskij nacionalnij ruh druga polovina 1940 h pochatok 1990 h rokiv ochima radyanskih specsluzhb zbirnik dokumentiv ta materialiv ukrayna In t istoriyi Ukrayini 2004 120 ISBN 978 966 02 3287 7 2023 12 12 tarixinde Istifade tarixi 2024 02 23 9 iyulya 1987 goda byla sozdana Gosudarstvennaya komissiya vo glave s A A Gromyko s celyu izucheniya krymskotatarskogo nacionalnogo voprosa Gubernsky Bogdan Moskovskie akcii krymskih tatar letom 1987 go krymr com rus 9 July 2015 11 May 2019 tarixinde Istifade tarixi 15 February 2024 Na sleduyushij den 8 iyulya gruppa krymskotatarskih delegatov vstretilas s sekretarem pravleniya Soyuza pisatelej SSSR laureatom Gosudarstvennoj premii SSSR poetom Evgeniem Evtushenko On vyrazil solidarnost s borboj krymskih tatar i napisal obrashenie v Prezidium Verhovnogo Soveta SSSR Vruchaya kopiyu etogo obrasheniya delegatam krymskih tatar Evtushenko okazal Moe obrashenie mozhete sdavat vo vse instancii Budu rad esli ono pomozhet resheniyu nacionalnogo voprosa krymskih tatar Ertesi gun iyulun 8 de Krim tatarlarinin bir qrup numayendesi SSRI Yazicilar Ittifaqinin idare heyetinin katibi SSRI Dovlet Mukafati laureati sair Yevgeni Yevtusenko ile gorusduler O Krim tatarlarinin mubarizesi ile hemrey oldugunu bildirib ve SSRI Ali Sovetinin Reyaset Heyetine muraciet yazdi Bu muracietin bir nusxesini Krim tatar numayendelerine veren Yevtusenko dedi Siz menim muracietimi butun orqanlara teqdim ede bilersiniz Bu Krim tatarlarinin milli meselesinin helline komek etse sad olaram Beissinger 2002 seh 61 Bekirova 2004 seh 226 Gorbachev Mikhail My Country and the World Columbia University Press 2019 seh 109 A commission is created consisting of Gromyko Shcherbitsky Vorotnikov Us mankhodzhaev Demichev Chebrikov Lukyanov Razumovsky and Yakovlev Leskova 2001 Fouse 2000 seh 240 Dash 1994 Islamic Foundation 1987 seh 4 5 Ocherki istorii i kultury krymskih tatar 2005 seh 88 Aydin 2021 seh 114 116 Postanovlenie Soveta Ministrov SSSR ot 24 dekabrya 1987 goda 1476 Ob ogranichenii propiski grazhdan v nekotoryh naselennyh punktah Krymskoj oblasti i Krasnodarskogo kraya Guboglo ve Chervonnaya 1992 seh 141 Sovetskaya etnografiya rus Nauka 1989 19 2024 02 23 tarixinde Istifade tarixi 2024 02 23 Sredi samih krymskih tatar sushestvuyut krajnie pozicii ot trebovaniya vozvrasheniya avtonomii Krymu do neveriya v vozmozhnost polozhitelnogo resheniya voprosa Lozungi a ili nemedlennogo vozvrasheniya vseh krymskih tatar v Krym skoree yu ne soderzhat nikakih konkretnyh predlozhenij Kratkovremennaya ejforiya letom 1987 g kogda dlya resheniya voprosa byla sozdana pravitelstvennaya Komissiya pod predsedatelstvom A A Gromyko bystro okonchilas Krim tatarlarinin ozleri arasinda da ifrat movqeler var Krima muxtariyyetin qaytarilmasi telebinden tutmus meselenin musbet hellinin mumkunluyune inamsizliga qeder A ve ya butun Krim tatarlarinin derhal Krima qayitmasi suarlarinda cox guman ki hec bir konkret teklif yoxdur 1987 ci ilin yayinda problemi hell etmek ucun A A Qromikonun sedrliyi ile hokumet komissiyasi yaradilan qisamuddetli eyforiya tez bir zamanda sona catdi Bekirova 2004 seh 229 Intercontinental Press Combined with Inprecor 1976 seh 443 Arbatov 1997 seh 95 Kratkaya hronika deyatelnosti Medzhlisa krymskotatarskogo naroda 1996 seh 229 Bahrov 1995 seh 124 125 Vibrati ne mozhna tilki batkivshinu Zbirnik statej i doslidzhen z istoriyi krimskotatarskogo narodu ta jogo borotbi za povernennya na istorichnu Batkivshinu ukrayna Kiyv Centr informacii ta dokumentacii krimskih tatar 2003 ISBN 978 966 8136 12 2 Polyakov 1998 seh 66 68 Bekirova 2005 seh 189 Paksoy 2016 seh 239 The American University Journal of International Law and Policy ingilis The College 1989 2023 12 15 tarixinde Istifade tarixi 2024 02 26 Qromiko komissiyasi iyun ayinda beyanat yayaraq tatarlarin Krim muxtar vilayetinin berpasi teleblerini esassiz sayaraq redd etdi ve Krima qayitmaq ucun yalniz mehdud imkanlari tesdiqledi Williams 2021 seh 437 Mastny 2019 seh 129 130 Aydin 2021 seh 116 Osmanov 2011 seh 74 Kadyev Rollan III Nacionalnyj vopros patriotizm i internacionalizm Nashi bolezni kriticheskie zametki po nashemu nacionalnomu voprosu Our illnesses critical notes on our national issue Sektor arhivnyh i rukopisnyh materialov KRU Krymskotatarskaya biblioteka im I Gasprinskogo 15 February 1988 1987 ci ilin sentyabrinda kecirilen mitinqlerin birinde yayda Qirmizi Meydanda Krim tatarlarinin istiraki ile bas veren hadiselerle bagli qizgin muzakirelerden sonra iclasin genc istirakcilarindan onlarin vetenperverlik anlayisini ve ekstremal veziyyetlerde insanlarin butun surgun illerinde meruz qaldiqlari alcaldilmalari tehqirleri nezere alaraq onlarin dogma torpaqlari hemcinin TASS in 24 iyul xeberinden sonra butun olkeni burumus konulluluk dalgasini nezere alaraq meselen muharibede davranislarinin nece olacagini sorusdum Semerqend vilayetinin Krim tatarlari 26 iyul tarixli qetnamesinde TASS in bu hesabatina ve soydaslarin Qizil Meydandaki numayislerine yekdillikle oz munasibetini bildirdiler lakin bu gorusde bildiyim kimi Yengiyul radikallarina munasibetde 4 5 genc var idi baxmayaraq ki onlar hele istirak edenlerin ekseriyyeti ile aciq sekilde uz uze gelmeye cesaret etmirdiler Kadyev 1988 Human Rights Watch 1991 seh 38 Red M N Guboglo S M Chervonnaya Krymskotatarskoe nacionalnoe dvizhenie Tom II Dokumenty Materialy Hronika Seriya Nacionalnye dvizheniya v SSSR Moskva CIMO 1992 Bekirova 2004 seh 260 262 Guboglo ve Chervonnaya 1992 seh 83 Buckley Ruble ve Hofmann 2008 seh 238 Red M N Guboglo S M Chervonnaya Krymskotatarskoe nacionalnoe dvizhenie Tom II Dokumenty Materialy Hronika Seriya Nacionalnye dvizheniya v SSSR Moskva CIMO 1992 NDKT 20 July 2021 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Sandole ve Byrne Sandole Staroste ve basqalari 2008 seh 94 Kamm 1992 Bugay 1996 seh 213 Uehling 2004 Prokopchuk 2005 Buckley Ruble ve Hofmann 2008 seh 237 Garrard ve Healicon 1993 seh 173 Allworth 1998 seh 214 Allworth 1988 seh 173 191 193 Williams 2002a seh 323 347 Williams 2001 seh 439 Allworth 1998 seh 356 Williams 2001 seh 384 Dufaud 2007 seh 151 162 Manley 2012 seh 40 Williams 2002a seh 386 Wezel 2016 seh 225 Requejo ve Nagel 2016 seh 180 Polian 2004 seh 318 Lee 2006 seh 27 Williams 2002a seh 357 373 Zeghidour 2014 seh 83 91 Crimea s sad Tatars ingilis Economist Newspaper Limited 2000 Google Books vasitesile Radio Free Europe 21 January 2016 Foreign Affairs Committee adopts a statement on the 75th anniversary of deportation of Crimean Tatars recognising the event as genocide 24 April 2019 27 January 2022 tarixinde Istifade tarixi 11 May 2019 Latvian Lawmakers Label 1944 Deportation Of Crimean Tatars As Act Of Genocide Radio Free Europe Radio Liberty 2019 05 09 2021 12 19 tarixinde Istifade tarixi 2019 05 10 Lithuanian parliament recognizes Soviet crimes against Crimean Tatars as genocide 6 June 2019 7 June 2019 tarixinde Istifade tarixi 6 June 2019 Borys Wrzesnewskyj Facebook 2019 08 11 tarixinde Istifade tarixi 2024 02 18 Foreign Affairs Committee passes motion by Wrzesnewskyj on Crimean Tatar genocide 21 June 2019 19 April 2020 tarixinde Istifade tarixi 18 February 2024 O Neil 2014 Grytsenko 2013 International Documentary Film Festival Amsterdam International Documentary Film Festival Amsterdam 4 avqust 2017 20 may 2023 tarixinde Istifade tarixi 18 fevral 2024 John 2016MenbeZhurnal Ogonyok 45 46 1944 Margarita Nebolsina Bulat Khamidullin Vojna Sudby Pamyat Pesni Muharibe Tale Yaddas Mahnilar Kazan Idel Press 2015 ISBN 9785852477965 Williams Brian Glyn The Crimean Tatars From Soviet Genocide to Putin s Conquest London New York Oxford University Press 2015 ISBN 978 0 19 049472 8 Williams Brian Glyn The Crimean Tatars The Diaspora Experience and the Forging of a Nation Boston BRILL 2001 ISBN 9789004121225 Tanner Arno The Forgotten Minorities of Eastern Europe The History and Today of Selected Ethnic Groups in Five Countries Helsinki East West Books 2004 ISBN 9789529168088 Allworth Edward ed The Tatars of Crimea Return to the Homeland Studies and Documents Durham NC Duke University Press 1998 ISBN 978 0 8223 1985 6 Category link Category Musa Mamut www janpalach cz Babenyshev A On Sakharov 1982 Simon Gerhard Nationalism And Policy Toward The Nationalities In The Soviet Union From Totalitarian Dictatorship To Post stalinist Society Routledge 2019 ISBN 978 0 429 71311 8 Fisher Alan The Crimean Tatars Hoover Press 2014 ISBN 978 0 8179 6663 8 Yaremchuk Olesya Our Others Books on Demand ISBN 978 3 8382 1475 7 Bekirova Gulnara Moskovskie akcii krymskih tatar letom 1987 go Krym Realii 2015 Guboglo Mikhail Chervonnaya Svetlana Krymskotatarskoe nacionalnoe dvizhenie Dokumenty materialy hronika Russian Academy of Sciences 1992 Allworth Edward Tatars of the Crimea Their Struggle for Survival Original Studies from North America Unofficial and Official Documents from Czarist and Soviet Sources Michigan Columbia University Center for the Study of Central Asia 1988 ISBN 0 8223 0758 8 Williams Brian Glyn Hidden ethnocide in the Soviet Muslim borderlands The ethnic cleansing of the Crimean Tatars Journal of Genocide Research 4 3 2002a Human Rights Watch Punished Peoples of the Soviet Union The Continuing Legacy of Stalin s Deportations PDF New York City 1991 Allworth Edward The Tatars of Crimea Return to the Homeland Studies and Documents Durham Duke University Press 1998 ISBN 978 0 8223 1994 8 Dufaud Gregory La deportation des Tatars de Crimee et leur vie en exil 1944 1956 Un ethnocide The deportation of the Crimean Tatars and their life in exile 1944 1956 An ethnocide Vingtieme Siecle Revue d Histoire in French 2007 151 162 Skutsch Carl Encyclopedia of the World s Minorities New York Routledge 2013 ISBN 978 1 135 19388 1 Potichnyj Peter J The Struggle of the Crimean Tatars Canadian Slavonic Papers 17 2 3 1975 302 319 Manley Rebecca To The Tashkent Station Evacuation and Survival in the Soviet Union at War Ithaca New York Cornell University Press 2012 ISBN 978 0 8014 5776 0 Williams Brian Glyn Hidden ethnocide in the Soviet Muslim borderlands The ethnic cleansing of the Crimean Tatars Journal of Genocide Research 4 3 2002a 357 373 Wezel Katja Geschichte als Politikum Lettland und die Aufarbeitung nach der Diktatur History as a political issue Latvia and coming to terms with it after the dictatorship Berlin BWV Verlag 2016 ISBN 978 3 8305 3425 9 Requejo Ferran Nagel Klaus Jurgen Federalism Beyond Federations Asymmetry and Processes of Resymmetrisation in Europe repeated ed Surrey England Routledge 2016 ISBN 978 1 317 13612 5 Magocsi Paul R A History of Ukraine The Land and Its Peoples Toronto University of Toronto Press 2010 ISBN 978 1 4426 1021 7 Polian Pavel Against Their Will The History and Geography of Forced Migrations in the USSR Budapest New York City Central European University Press 2004 ISBN 9789639241688 Lee Jongsoo James The Partition of Korea After World War II A Global History New York City Springer 2006 ISBN 978 1 4039 8301 5 Zeghidour Sliman Le desert des Tatars The Tatar desert Medium 40 3 2014 O Neil Lorena 1 August 2014 NPR Retrieved 4 August 2017 Telling Crimea s Story Through Children s Books NPR 2014 Grytsenko Oksana Haytarma the first Crimean Tatar movie is a must see for history enthusiasts Kyiv Post 2013 John Tara The Dark History Behind Eurovision s Ukraine Entry Time 2016 Bugay Nikolay The Deportation of Peoples in the Soviet Union New York City Nova Publishers 1996 ISBN 978 1 56072 371 4 Human Rights Watch Punished Peoples of the Soviet Union The Continuing Legacy of Stalin s Deportations PDF 1991 Sandole Dennis J D Byrne Sean Sandole Staroste Ingrid Senehi Jessica Handbook of Conflict Analysis and Resolution London Routledge 2008 ISBN 978 1 134 07963 6 Kamm Henry Chatal Khaya Journal Crimean Tatars Exiled by Stalin Return Home The New York Times 1992 Pavlenko Aneta Multilingualism in Post Soviet Countries Multilingual Matters 2008 ISBN 978 1 84769 087 6 Uehling Greta Beyond Memory The Crimean Tatars Deportation and Return Springer 2004 ISBN 978 1 4039 8127 1 Buckley Cynthia Ruble Blair Hofmann Erin Migration Homeland and Belonging in Eurasia 2008 ISBN 978 0 8018 9075 8 Bekirova Gulnara Krymskotatarskaya problema v SSSR 1944 1991 Odzhak 2004 ISBN 978 966 8535 06 2 Naimark Norman Stalin s Genocides Princeton N J Princeton University Press 2010 ISBN 978 0 691 15238 7 Rywkin Michael Moscow s Lost Empire Armonk N Y M E Sharpe 1994 ISBN 978 1 315 28771 3 Ukrainian Congress Committee of America The Ukrainian Quarterly Volumes 60 61 2004 https books google com tr books id ux4jAQAAIAAJ amp q crimean tatars property estimated amp redir esc y bare url missing title Hall M Clement The Crimea A very short history 2014 ISBN 978 1 304 97576 8 Bezverkha Anastasia Reinstating Social Borders between the Slavic Majority and the Tatar Population of Crimea Media Representation of the Contested Memory of the Crimean Tatars Deportation Journal of Borderlands Studies 32 2 2017 127 139 Spring Peter Great Walls and Linear Barriers Barnsley South Yorkshire Pen and Sword Books 2015 ISBN 978 1 4738 5384 3 Potichnyj Peter J The Struggle of the Crimean Tatars Canadian Slavonic Papers 17 2 3 1975 302 319 Fisher Alan W Emigration of Muslims from the Russian Empire in the Years After the Crimean War Jahrbucher fur Geschichte Osteuropas 35 3 1987 356 371 Vardys V Stanley The Case of the Crimean Tatars The Russian Review 30 2 1971 101 110 Smele Jonathan D 2015 Lanham ISBN 978 1 4422 5281 3 OCLC 985529980 Historical Dictionary of the Russian Civil Wars 1916 1926 Lanham Rowman amp Littlefield 2015 ISBN 978 1 4422 5281 3 Olson James Stuart Pappas Lee Brigance Pappas Nicholas Charles An Ethnohistorical Dictionary of the Russian and Soviet Empires Westport Conn Greenwood Publishing Group 1994 ISBN 978 0 313 27497 8 Rosefielde Steven Documented homicides and excess deaths New insights into the scale of killing in the USSR during the 1930s Communist and Post Communist Studies 30 3 1997 Parrish Michael The Lesser Terror Soviet State Security 1939 1953 Westport Conn Greenwood Publishing Group 1996 ISBN 978 0 275 95113 9 Burleigh Michael The Third Reich A New History Macmillan 2001 ISBN 978 0 8090 9326 7 Fisher Alan W Crimean Tatars Stanford California Hoover Press 2014 ISBN 978 0 8179 6663 8 Drohobycky Maria Crimea Dynamics Challenges and Prospects Lanham Rowman amp Littlefield 1995 ISBN 978 0 8476 8067 2 Uehling Greta Beyond Memory The Crimean Tatars Deportation and Return Palgrave 2004 ISBN 978 1 4039 8127 1 Banerji Robin Crimea s Tatars A fragile revival BBC News 2012 Sakwa Richard Frontline Ukraine crisis in the borderlands London Bloomsbury Publishing 2014 ISBN 978 0 85772 437 3 Knight Amy Beria Stalin s First Lieutenant Princeton N J Princeton University Press 1995 ISBN 978 0 691 01093 9 Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights 2016 Rupert Colville ed Press briefing notes on Crimean Tatars Geneva 2016 Weiner Amir Landscaping the Human Garden Twentieth century Population Management in a Comparative Framework Stanford California Stanford University Press 2003 ISBN 978 0 8047 4630 4 Tweddell Colin E Kimball Linda Amy Introduction to the Peoples and Cultures of Asia Englewood Cliffs N J Prentice Hall 1985 ISBN 978 0 13 491572 2 Kurtiev Refat Kandim Yunus Muslimova Edie Suleymanov Seyran Deportatsiya krymskikh tatar 18 maya 1944 goda Kak eto bylo vospominaniya deportirovannykh Deportaciya krymskih tatar 18 maya 1944 goda Kak eto bylo vospominaniya deportirovannyh Deportation of the Crimean Tatars on May 18 1944 How it was memories of the deportees in Russian Simferopol Odzhak 2004 ISBN 9789668535147 Levene Mark The crisis of genocide Annihilation Volume II The European Rimlands 1939 1953 New York City Oxford University Press 2013 ISBN 978 0 19 150555 3 Garrard John Healicon Alison World War 2 and the Soviet People Selected Papers from the Fourth World Congress for Soviet and East European Studies New York City Springer 1993 ISBN 978 1 349 22796 9 Merridale Catherine Ivan s War Life and Death in the Red Army 1939 1945 New York City Henry Holt and Company 2007 ISBN 978 0 571 26590 9 Smoly Valery Krimski tatari shlyah do povernennya krimskotatarskij nacionalnij ruh druga polovina 1940 h pochatok 1990 h rokiv ochima Radyanskih specsluzhb zbirnik dokumentiv ta materialiv in Ukrainian Kyiv In t istoriyi Ukrayini 2004 ISBN 978 966 02 3286 0 Shearer David R Khaustov Vladimir Stalin and the Lubianka A Documentary History of the Political Police and Security Organs in the Soviet Union 1922 1953 Yale University Press 2015 ISBN 978 0 300 17189 1 Syed Muzaffar Husain Akhtar Saud Usmani B D A Concise History of Islam New Delhi Vij Books India 2011 ISBN 9789382573470 Stronski Paul Tashkent Forging a Soviet City 1930 1966 Pittsburgh University of Pittsburgh Press 2010 ISBN 978082297389 Kamenetsky Ihor Nationalism and Human Rights Processes of Modernization in the USSR Littleton Colorado Association for the Study of the Nationalities USSR and East Europe Incorporated 1977 Viola Lynne The Unknown Gulag The Lost World of Stalin s Special Settlements Oxford Oxford University Press 2007 ISBN 978 0 19 518769 4 Kucherenko Olga Soviet Street Children and the Second World War Welfare and Social Control under Stalin London Bloomsbury Publishing 2016 ISBN 978 1 4742 1344 8 Reid Anna Borderland A Journey Through the History of Ukraine New York City Hachette UK 2015 ISBN 978 1 78022 928 7 Lillis Joanna Uzbekistan Long Road to Exile for the Crimean Tatars EurasiaNet 2014 Moss Walter G An Age of Progress Clashing Twentieth Century Global Forces London Anthem Press 2008 ISBN 978 0 85728 622 2 Dadabaev Timur Identity and Memory in Post Soviet Central Asia Uzbekistan s Soviet Past Milton Park Routledge 2015 ISBN 978 1 317 56735 6 Travis Hannibal Genocide in the Middle East The Ottoman Empire Iraq and Sudan Durham N C Carolina Academic Press 2010 ISBN 978 1 59460 436 2 Bazhan Oleg The Rehabilitation of Stalin s Victims in Ukraine 1953 1964 A Socio Legal Perspective De Stalinising Eastern Europe The Rehabilitation of Stalin s Victims after 1953 Basingstoke Palgrave Macmillan In McDermott Kevin Stibbe Matthew eds 2015 ISBN 978 1 137 36892 8 Vardy Steven Bela Tooley T Hunt Vardy Agnes Huszar Ethnic Cleansing in Twentieth century Europe New York City Social Science Monographs 2003 ISBN 978 0 88033 995 7 Shabad Theodore Crimean Tatar Sentenced to 6th Term of Detention The New York Times 1984 BBC News Crimean Tatars recall mass exile 2004 Prokopchuk Natasha Helping Crimean Tatars feel at home again Tan Vivian ed 2005 Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights Report of the Special Rapporteur on minority issues Rita Izsak Addendum Mission to Ukraine PDF 2014 Human Rights Watch Crimea Persecution of Crimean Tatars Intensifies 2017 Nechepurenko Ivan Tatar Legislature Is Banned in Crimea The New York Times 2016 UN News Centre Some 10 000 people in Ukraine now affected by displacement UN agency says 2014 Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights Report of the Special Rapporteur on minority issues Rita Izsak Addendum Mission to Ukraine PDF 2015 Tatz Colin Higgins Winton The Magnitude of Genocide Santa Barbara CA ABC CLIO 2016 ISBN 978 1 4408 3161 4 Uehling Greta Genocide s Aftermath Neostalinism in Contemporary Crimea Genocide Studies and Prevention 9 1 2015 Legters Lyman H The American Genocide Native Americans and Public Policy Pittsburgh University of Pittsburgh Press In Lyden Fremont J ed 1992 ISBN 978 0 8229 7682 0 Besemeres John A Difficult Neighbourhood Essays on Russia and East Central Europe since World War II Canberra ANU Press 2016 ISBN 978 1 76046 061 7 Ozcelik Sezai 2020 TroyAcademy 5 1 29 44 doi 10 31454 usb 721939 The Russian Occupation of Crimea in 2014 The Second Surgun The Soviet Genocide of the Crimean Tatars TroyAcademy 5 1 2020 29 44 Blank Stephen A Double Dispossession The Crimean Tatars After Russia s Ukrainian War Genocide Studies and Prevention 9 1 2015 18 32 Snyder Timothy The fatal fact of the Nazi Soviet pact The Guardian 2010 Bennigsen Alexandre Broxup Marie The Islamic threat to the Soviet State London Taylor amp Francis 1983 ISBN 978 1 317 83171 6 Kamusella Tomasz The Politics of Language and Nationalism in Modern Central Europe Basingstoke Palgrave Macmillan 2008 ISBN 978 0 230 58347 4 Radio Free Europe Ukraine s Parliament Recognizes 1944 Genocide Of Crimean Tatars 2016 Saeima Foreign Affairs Committee adopts a statement on the 75th anniversary of deportation of Crimean Tatars recognising the event as genocide 2019 Radio Free Europe Radio Liberty Latvian Lawmakers Label 1944 Deportation Of Crimean Tatars As Act Of Genocide 2019 Lithuanian parliament recognizes Soviet crimes against Crimean Tatars as genocide 2019 Borys Wrzesnewskyj https www facebook com BorysWrz posts earlier today delivering the good news to iconic crimean tatar leader mustafa dz 10156820037778558 2019 Foreign Affairs Committee passes motion by Wrzesnewskyj on Crimean Tatar genocide 2019 Perovic Jeronim From Conquest to Deportation The North Caucasus under Russian Rule Oxford University Press 2018 ISBN 978 0 19 093467 5 Statiev Alexandar Soviet ethnic deportations intent versus outcome Journal of Genocide Research 11 2 3 2010 Weiner Amir Nothing but Certainty Slavic Review 61 1 2002 44 53 Chang Jon K Ethnic Cleansing and Revisionist Russian and Soviet History Academic Questions 32 2 2019 Intercontinental Press Combined with Inprecor Intercontinental Press 1976 N Bagrov Krym vremya nadezhd i trevog 1995 Kratkaya hronika deyatelnosti Medzhlisa krymskotatarskogo naroda iyul 1991 g iyun 1996 g Tim plus 1996 Alekseĭ Georgievich Arbatov Managing Conflict in the Former Soviet Union Russian and American Perspectives 1997 Filiz Tutku Aydin Emigre Exile Diaspora and Transnational Movements of the Crimean Tatars Preserving the Eternal Flame of Crimea Springer Nature 2021 Ocherki istorii i kultury krymskih tatar Krymuchpedgiz 2005 Padma Lochan Dash Arya Prakashan Russian Dilemma the Ethnic Aftermath 1994 Leskova Tatyana My mozhem zhit tolko na svoej zemle istoriya vozvrasheniya krymskih tatar na Rodinu Vostochnyj ekspress 2001 Mark R Beissinger Nationalist Mobilization and the Collapse of the Soviet State Cambridge University Press 200 503 Soviet Muslims Brief Islamic Foundation 1987 Polyakov Vladimir Krym sudby narodov i lyudej Crimea the fate of peoples and people 1998 ISBN 978 966 7283 11 7 Paksoy Hasan Central Asia Reader The Rediscovery of History The Rediscovery of History Routledge 2016 ISBN 978 1 315 48503 4 Mastny Vojtech Soviet East European Survey 1987 1988 Routledge 2019 ISBN 978 1 00 031275 1 Colborne Michael For Crimean Tatars it is about much more than 1944 Al Jazeera 2016 Osmanov Yuri Belaya kniga Nacionalnogo dvizheniya krymskih tatar White Book of the National Movement of Crimean Tatars in Russian Simferopol Biznes Inform 2011 ISBN 978 966 648 279 5 Kadyev Rollan Nashi bolezni kriticheskie zametki po nashemu nacionalnomu voprosu Our illnesses critical notes on our national issue 1988 Fouse Gary C 2000 The Languages of the Former Soviet Republics Their History and Development University Press of America p 240 ISBN 978 0 7618 1607 2 The Tatars were put off by what they considered Gromyko s condescending attitude Fouse Gary C The Languages of the Former Soviet Republics Their History and Development University Press of America 2000 ISBN 978 0 7618 1607 2 Xarici kecidlerVikianbarda Krim tatarlarinin deportasiyasi ile elaqeli mediafayllar var