Bu məqalənin şübhə doğurur.(yanvar 2024) |
Məlumatı yoxla. Bu məqalədə verilən dəqiqliyini və məlumatların yoxlamaq lazımdır. aydınlaşdırılmalıdır. |
Ermənilərin tarixi miqrasiyası yerləşdirilməsi — ermənilərin İrandan, Türkiyədən və digər ərazilərdən planlı sürətdə Cənubi Qafqaza köçürülməsi prosesi.
Rusiyanın himayəsi altında erməni dövlətinin yaradılması, həmçinin ermənilərin İran və Türkiyədən Rusiyanın işğal etdiyi torpaqlara köçürülməsi təsadüfi hadisə olmayıb, erməni-rus münasibətlərinin qanunauyğun nəticəsi idi ki, bu münasibətlərin əsasını rus və erməni tarixi ədəbiyyatında təbliğ edildiyi kimi, yalnız ticarət əlaqələri deyil, başlıca olaraq Şərqin müsəlman dövlətlərinə, xüsusilə Türkiyəyə, XVIII əsrdən etibarən isə həm də Azərbaycana qarşı düşmənçilik münasibəti təşkil edirdi.
Köçürülmə planının məqsədi
Səfəvilər dövlətinin zəifləməsindən istifadə edən I Pyotrun 1724-cü ilin noyabrın 10-da ermənilərin Azərbaycanın Xəzər dənizi sahillərində, Dərbənd və Bakı, həmçinin Gilan, Mazandaran və Gürgan ərazilərində məskunlaşmasını rəsmiləşdirən fərmanından sonra başladı. Bu fərmana görə ermənilər Rusiya İmperiyasının Cənubi Qafqazdan İran körfəzinə kimi geniş əraziləri ələ keçirmək planının həyata keçirilməsində "beşinci qüvvə" rolunu oynayacaqdılar. Bu planın bir hissəsi kimi Rusiya generalları Azərbaycan əhalisini hansı yolla olursa olsun yaşadığı yerlərdən didərgin salmaq əmri almışdılar. Lakin Rusiyanını Qafqazdakı hərbi uğursuzluqları onun ermənilərin planlı məskunlaşdırılması siyasətini bir müddətə dondurdu.
Türkmənçay müqaviləsinin nəticəsi
Türkmənçay müqaviləsinin nəticəsi olaraq 40000 erməni Azərbaycanın müxtəlif ərazilərində məskunlaşdırıldı. 1829-cu ilin Ədirnə sülhünün nəticələrinə görə isə, Osmanlı İmperiyası ərazilərində yaşayan 90000 erməni də Azərbaycanda yerləşdirildi. Onlar əsasən Naxçıvan, İrəvan və Qarabağ xanlıqlarında məskunlaşdırıldılar.
![image](https://www.wikimedia.az-az.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraW1lZGlhLmF6LWF6Lm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTgxTHpVNUwwZHlhV0p2ZVdWa2IzWXVhbkJuTHpFMU1IQjRMVWR5YVdKdmVXVmtiM1l1YW5Cbi5qcGc=.jpg)
Məşhur rus diplomatı və yazıçısı A. S. Qriboyedov yazırdı: "Erməni əhalisi əsasən müsəlman torpaq sahiblərinin ərazilərində yerləşdirilirdilər … onlar yavaş-yavaş müsəlman əhalisini ərazilərdən sıxışdırıb çıxarmağa başlamışdılar. Biz həmiçinin müsəlman əhalisini düşdükləri çətin vəziyyətlə barışdırmağa və onları inandırmağa çalışmalıyıq ki, bu çətinliklər uzun sürməyəcək və ermənilər müvəqqəti onlara yaşamağa icazə verilən ərazilərdə daimi olaraq qalamayacaqlar".
Rus imperiyasının hakim dairələri Cənubi Qafqazda yeritdikləri müstəmləkə siyasətində ermənilərə çox bel bağlayırdılar.
Amerikalı alim Castin Makkartinin yazılarında Cənubi Qafqazda, daha doğrusu Azərbaycanda erməni koloniyalarının yaradılması haqqında bunları demişdir: "1828 və 1920-ci illər arasında yerlərdə əhalinin demoqrafik tərkibini ermənilərin xeyirinə dəyişmək siyasəti nəticəsində iki milyondan çox müsəlman məcburi olaraq yaşadıqları ərazilərdən sürgün edilmiş, və dəqiq məlum olmayan sayda insan isə qətlə yetirişmişdir….Ruslar iki dəfə 1828 və 1854-cü illərdə Şərqi Anadoluya hücum etmiş, lakin hər iki halda geri çəkilməyə məcbur olmuşlar. Geri çəkilərkən onlar özləri ilə 100 000 ermənini də Qafqaza gətirmiş və yurdlarından qovulmuş və məhv edilmiş türklərin yerlərində yerləşdirmişdilər".
1877–1878-ci illər müharibəsində, ruslar Qars–Ərdəhan vilayətini zəbt etmiş, müsəlmanları qovaraq onların yerində 70 000 erməni məskunlaşdırmışdılar…….1895–1896-cı illərin hadisələrində isə təxminən 60 000 erməni Qafqazda məskun edilmişdir…..birinci dünya müharibəsi illərində miqrasiya balanslı şəkildə davam etmiş, Şərqi Anadoludan olan 400 000 erməni Qafqazın 400 000 müsəlman əhalisinə dəyişdirilmişdir.
Amerika akademikinin göstərdiyi rəqəmlərə görə, 1828 və 1920-ci illər arasında Azərbaycana 560 000 erməni köçürülmüşdür. Bununla da Şərqi Qafqazın ruslar tərəfindən işğalı nəticəsində Azərbaycan torpaqlarında – Araks çayının şimalında erməni əhalisi sürətlə artmağa başladı. Bununla bağlı diqqətə layiq bir fakt da Z. Balayanın özü etiraf etmişdir: "Onun (İrəvanın) əhalisi başqa yerlərdən gəlmələrdir. Əslində həqiqi İrəvanlı yoxdur". Akademik A. İ. İonisian yazır ki, "İrəvan şəhərinin əhalisinin yalnız dörddə biri ermənilərdir, azərbaycanlılar burada mütləq üstünlüq təşkil edir".
Rus imperatoru I Nikolayın 21 mart 1828-ci ildə verdiyi fərmanına görə Azərbaycanın Naxçıvan və İrəvan xanlığı ləğv olunmuş, onların yerində rus hakimləri tərəfindən idarə olunan "Erməni vilayəti" adlanan yeni inzibati qurum yaradılmışdır. 1849-cu ildə bu mahalın adı dəyişdirilərək İrəvan quberniyası qoyulmuşdur.
Ərazilərinin gunişləndirilməsi məqsədini güdən ermənilər 1836-cı ildə Rusların köməyi ilə Azərbaycanda o zaman fəaliyyət göstərən Alban Patriarxat kilsəsinin ləğv olunmasına və onun mülklərinin erməni kilsəsinə verilməsinə nail oldular. Bir qədər sonra keçmiş Alban dövlətinin qərb əraziləri (daha dəqiq desək Qarabağ regionu) ermənilərin XIX əsrdə davam edən sıx məskunlaşması nəticəsində dövlətçiliyini və dini müstəqilliyini itirdi və həmin yerlərin əhalisinin Qriqoryanlaşdırılması, bununla belə də erməniləşdirilməsi prosesi başlandı.
Bu açıq həqiqət hələ XIX əsdrə bəlli idi. Məşhur rus tarixçisi V.L.Veliçko yazırdı: "Səhvən erməni adlandırılan, əslində isə erməni-qreqorian təriqətini qəbul edən və yalnız üç-dörd əsr əvvəl erməniləşmə prosesinə qədəm qoyan əhali müstəsnalıq təşkil edirdi". Bunu erməni müəllifi B. İşxanyan da təsdiq edərək yazırdı: "Dağlıq Qarabağda məskunlaşmış ermənilərin bir qismi yerli olub qədim Alban xalqının nəsilləri, bir qismi isə Türkiyə və İrandan qaçmış və Azərbaycan torpaqlarında təqib və təzyiqlərdən sığınacaq tapmış erməni əhalisidir".
Cənubi Qafqazda etnik tərkibin süni surətdə dəyişdirilməsi
![image](https://www.wikimedia.az-az.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraW1lZGlhLmF6LWF6Lm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTgxTHpWaEwwRnliV1Z1YVdGdVgzZHZiV0Z1WDJGdVpGOW9aWEpmWTJocGJHUnlaVzVmWm5KdmJWOUhaV2RvYVNVeVExOHhPRGs1TG1wd1p5OHlNREJ3ZUMxQmNtMWxibWxoYmw5M2IyMWhibDloYm1SZmFHVnlYMk5vYVd4a2NtVnVYMlp5YjIxZlIyVm5hR2tsTWtOZk1UZzVPUzVxY0djPS5qcGc=.jpg)
![image](https://www.wikimedia.az-az.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraW1lZGlhLmF6LWF6Lm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTgxTHpWakwwRnliV1Z1YVdGdVgzSmxablZuWldWelh6RTVNVFV1YW5Cbkx6STFNSEI0TFVGeWJXVnVhV0Z1WDNKbFpuVm5aV1Z6WHpFNU1UVXVhbkJuLmpwZw==.jpg)
![image](https://www.wikimedia.az-az.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraW1lZGlhLmF6LWF6Lm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTlqTDJNMkwwVjBhRzV2WjNKaGNHaHBZMTl0WVhCZmIyWmZkR2hsWDBWeWFYWmhibDlIYjNabGNtNXZjbUYwWlMweE9UQXlMbkJ1Wnk4eU5UQndlQzFGZEdodWIyZHlZWEJvYVdOZmJXRndYMjltWDNSb1pWOUZjbWwyWVc1ZlIyOTJaWEp1YjNKaGRHVXRNVGt3TWk1d2JtYz0ucG5n.png)
Ermənilər Zaqafqaziyaya köçürülərkən onların harada yerləşdirilməsinə xüsüsi diqqət verilirdi.
A.S.Qriboyedov yazırdı: rus ordusunun tutduğu rayonlardan – Təbriz, Xoy, Salmas, Marağadan bütün erməniləri Naxçıvan, İrəvan və Qarabağ vilayətlərinə köçürmək lazımdır. Qriboyedovun bu tövsiyəsi layiqincə yerinə yetirildi.
Şavrov yazırdı: "Ermənilər erməni əhalisinin cüzi miqdarda olduğu Yelizavetpol (Gəncə) və İrəvan quberniyalarının ən yaxşı xəzinə torpaqlarında yerləşdirildi… Yelizavetpol quberniyasının dağlıq hissəsi (Dağlıq Qarabağ) və Göyçə gölünün sahilləri bu ermənilərlə məskunlaşmışdır".
Beləliklə, ermənilərin köçürülməsi ilə adları çəkilən ərazilərin etnik tərkibi dəyişdirilməyə başladı.
1823-cü il məlumatına görə Qarabağ vilayətinin (keçmiş Qarabağ xanlığının ərazisi) 20 minə yaxın ailəsindən cəmi 1, 5 minini erməni ailəsi təşkil edirdi. Köçürmədən sonra əhalinin etnik tərkibi kəskin şəkildə dəyişir.
1832-ci ildə azərbaycanlılar Qarabağ əhalisinin 64,8 %, ermənilər isə 34,8% təşkil etdi. Bu siyasət məqsədyönlü şəkildə davam etdirilməyə başladı. XIX əsrin 80-ci illərində Şuşa qəzasında əhalinin milli tərkibində azərbaycanlılar 41,5% ermənilər isə 58,2% oldu. Rusiyada əhalinin 1897-ci il siyahıya alınmasına görə bu rəqəmlər 45 və 53%, 1917-ci ildə isə 40,2 və 52,3% olmuşdu. 1918–1920-ci illərdə Ermənistan Respublikasının törətdikləri azərbaycanlı qırğınları Qarabağı da əhatə etmişdi.
1923-cü ildə Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətini təşkil edərkən tarixi ədalətsizliyə yol verildi, Qarabağın dağlıq və aran hissəsi süni şəkildə bir-birindən ayrıldı, erməni əhalisinin konsolidasiyası üçün əlverişli şərait yaradıldı, azərbaycanlıların demoqrafik mövgeyinə ciddi zərbə vuruldu.
1926, 1959, 1970, 1979-cu illərdə keçirilmiş siyahıya almalara görə DQMV-nin azərbaycanlı və erməni əhalisi müvafiq olaraq 10,1 və 89,1%; 13,8 və 84,4%; 18,1 və 80,5%; 23,0 və 75,9% olmuşdur.
Dağlıq Qarabağ erməniləri 1978-ci ildə köçürülmələrinin 150 illiyini qeyd etmiş, bu münasibətlə keşmiş Mardakert / Ağdərə rayonunun (indiki Tərtər rayonunda) Marağaşen / Leninavan (indiki Şıxarx) kəndində xüsusi abidə qoymuşdular.
Ermənilərin köçürüldüyü qeyd edildiyi kimi həm Rusiyanın, həm də Ermənistanın siyasi mənafeləri ilə bağlı olmuşdur. Minlərlə erməni hər iki dövlətin bu fitnəkar siyasətinin düşünülmüş qurbanı olmuşdur. İqtisadi mənafe ilə bağlı olan məsələlərdə çox pərgar olan ermənilər bu siyasi oyunların acınacaqlı nəticələrindən dərs ala bilməmiş, Rusiya və Ermənistan liderlərinin onlar üçün müəyyən etdiyi fitnə və xəyanət rolunu həmişə canla-başla və amansızlıqla yerinə yetirmiş, hər dəfə də bu əməllərin qanunauyğun nəticəsi kimi milli məğlubiyyət və faciəyə düçar olmuşlar.
Bu fitnəkarlığın başlıca obyekti olan Türkiyə və Azərbaycan müəyyən çətinliklərə baxmayaraq həmişə bu imtahandan uğurla çıxmışdır.
Ermənilərin Naxçıvana köçürülməsi siyasəti
Çar Rusiyasının Şimali Azərbaycana ermənilərin köçürülmə siyasətində Naxçıvan bölgəsinə də xüsusi yer ayrılmışdı. Rusiyada bu siyasətə haqq qazandırmaq üçün İrəvan və Naxçıvan kimi tarixi Azərbaycan ərazilərini erməni torpağı kimi qələmə verməkdə davam edirdi. Çar I Nikolay (1825–1855) İrəvan və Naxçıvan xanlıqları əsasında qondarma "Erməni vilayəti" yaradılması haqqında 1828-ci ilin martında fərman vermişdi.
Lakin qısa bir müddət sonra, 1840-cı ildə bu vilayəti ləğv etmiş; beləliklə, həmin ideyanın doğru olmadığı təsdiq olunmuşdu. Buna baxmayaraq 1828–1831-ci illərdə Naxçıvan bölgəsinə xeyli miqdarda erməni köçürülmüşdü.
Naxçıvan vilayəti və Ordubad dairəsinə İrandan 2387 ailə, yaxud 11 992 nəfər (6339 kişi, 5653 qadın), Türkiyədən 8 ailə, yaxud 27 nəfər (17 kişi, 10 qadın) köçürülür.
Qriqoryevin ermənilərin İrandan Naxçıvana köçürülməsinə dair faktları Şopendən müəyyən qədər fərqlənir. Şopen İrandan Naxçıvana köçürülənlərin ümumi sayının 2387 ailə (Naxçıvan əyaləti üzrə 2137, Ordubad dairəsi üzrə 250 ailə) olduğunu göstərirsə, Qriqoryevdə bu rəqəmlər müvafiq olaraq 2551 (+164), 2285 (+148) və 266 (+16) təşkil edirdi. Qriqoryevin təqdim etdiyi cədvəl ermənilərin haradan haraya köçürülməsini də aydınlaşdırır. Cədvəldən aydın olur ki, Naxçıvan əyalətinə köçürülən 2285 ailədən 416-sı (18,2 %) Naxçıvan şəhərində məskunlaşmışdı. Qalan ailələr Naxçıvan əyalətinin 43, Ordubad dairəsinin 5 kəndində yerləşmişdi.
Qriqoryevin təqdim etdiyi cədvəlin mühüm cəhətlərindən biri də ondan ibarətdir ki, o Naxçıvana köçürülən ermənilərin yaş və cins kimi vacib demoqrafik göstəriciləri haqqında təsəvvür yaradır. Köçürülən ermənilərin (13 160 nəfər) 6954 nəfərini (52,8 %) kişilər təşkil edirdi. Kişilərə dair məlumat iki yerə bölünmüş, burada böyüklər və kiçik yaşlılar ayrılmışdır. Bu rəqəmlər də əslində ciddi informasiya mənbəyidir. Köçürülən ermənilərin 4459 nəfəri (64,12 %) böyüklər, 2495 nəfəri (35,88 %) kiçik yaşlılar idi. Bu fakt köçürülən ermənilər içərisində demoqrafik artım potensialını göstərir. Köçürülən ermənilərin 6206 nəfərini (42,2 %) qadınlar təşkil edirdi.
Ermənilərin millətçi partiyaları
Ermənilərin cənubi Qafqazda ərazi iddialarıının ideoloji əsası 1885-ci il Fransada (Marsel) yaranmış "Armenakan", 1887-ci ildə İsveçrənin Cenevrə şəhərində yaradılan "Hnçaq" və 1890-cı ildə Tiflisdə əsası qoyulan "Daşnaksütyun" millətçi partiyalarınin fəaliyyəti ilə bağlı olmuşdur. Bu partiyalar Osmanlı İmperiyası və İrandan qaçmış ermənilərin yaşadığı əraziləri birləşdirmək üçün bütün vasitələrdən, ən əsası isə qiyam və terror aktlarından geniş istifadə etməyi qarşılarına məqsəd qoymuşdular. "Qnçaq" partiyasının proqrammı xüsusilə bu fikri ifadə edirdi: "Bütün şəraitlərdə turkləri və kürdəlri məhv etmək, və öz xalqının rifahına xəyanət etmiş ermənilərə aman verməyərək onlardan qisas almaq".
"Daşnaksütyun" nasist tipli partiya olub, Almaniya Milli Sosialist Partiyasının ideologiyasını onlardan hələ 30 il əvvəl formalaşdırmış və proqramları bu sözlərdən ibarət idi:
"Daşnaksütyun partiyasının məqsədi bunlardır:
1) silahlı qiyam,
2) yalnız ermənilər arasında yox, bütün xalqlar arasında inqilabi fikrin formalaşması üçün intensiv iş görmək,
3) ermənilərin silahlanması və təşkilatlanması,
4) hökumət adamlarına və idarələrinə qarşı terror və onların məhv edilməsi.
Bu məqsədə nail olmaq üçün hər şeyə icazə verilir; propaqanda, terror, azğın partizan müharibələri".
Daşnaksütyun patiyasının fəaliyyətini ardıcıllıqla izləyən gürcü yazıçısı Karibi 1919-cu ildə ağrı hissilə yazırdı: "Daşnaklar gələrkən özləri ilə Milli nifrət toxumu gətirdilər. Və deməliyəm ki, belə bir toxumlar səpilmiş torpaq üzərində erməni – müsəlman qan davası, və erməni və gürcü müharibəsindən başqa bir şey bitə bilməzdi".
"Bu elə bir təşkilat idi ki, Rusiya imperiyasının hakim dairələri ilə birlikdə Qafqazda inqilabi və milli azadlıq hərəkatını boğmağa çalışmışdı. Bunun nəticəsi olaraq 1905-ci ildə ilk Erməni – Azərbaycan qarşıdurması baş vermişdir. 1907 və 1912-ci illər ərzində Osmanlı İmperiyası ərazilərindən və İrandan təqribən yarım milyon erməni Qars, İrəvan və Yelizavetpol qəzalarına köçürüldü. Bölgədə etnik qarşıdurmaları alovlandıraraq hegemonluğu əlinə almaq məqsədi güdən Rusiya hökuməti əhalinin bu axınına susaraq dəstək verdi".
Ermənilərin Cənubi Qafqaza köçürülməsi barədə məşhur şəxslərin fikirləri
- Ermənilərin əcdadlarının Qərbdən Şərqə: Balkanlardan, yəni Avropadan Asiyaya və Qafqaza, o cümlədən Azərbaycana miqrasiya prosesi mərhələ-mərhələ əsrlər boyu davam etmişdir. XX əsrin əvvəllərində ermənişünaslığın korifeyi N.Adens yazırdı: "в VIII веке до н.э. во Фракии, на Балканах, объявились киммерийцы, одни из "народов моря", по определению древнеегиптских письменных памятников. Здесь они вступали в контракт с предками армян, которых увели с собой на восток в Малую Азию."
- Rus qafqazşünası İ.Şopen XIX əsrdə həmçinin belə hesab edirdi, "армяне суть прищелцы. Это Колено Фригийцев и полийцев, пришедшее в северные долины Анатолийских гор."
- Bu etnosun bir diyaradn başqa bir məmləkətə gəlməsi heç də həmin etnosun vahid ittifaqda birləşməsi demək deyildi. Əksinə, bu barədə N.Dubrovin bununla əlaqədar olaraq yazır: "Находясь в подданстве различных государств и разбросанное, можно сказать, по всему земному шару, армянское племя, подвергаясь вселдествие того различному климату, образу жизни и занятий, утратило свою общую типичность."
Bu deyilənlərin fikrimizcə şərhə ehtiyacı yoxdur. 387-ci ildə Sasani və Bizans imperiyaları tərəfindən bölüşdürülərək öz dövlətçiliyini itirən ermənilərin Cənub Qafqaza miqrasiya meylləri möhkəmləndi. Ərəb xilafətinin dəstəyi ilə 704-cü ildə Erməni qriqoryan kilsəsi götürüb Alban kilsəsini özünə tabe etdi.
- Erməni müəllifi V.İşxanyan XX yüzilliyin əvvəllərində yazdığı da onların Cənub Qafqaza son əsrlərdə gəlməsini bir daha təsdiq edir: "Ermənilərin həqiqi vətəni…Kiçik Asiyadır, yəni Rusiya hüquqlarından kənardadır, və Zaqafqaziyada bir neçə sırf erməni əyalətlərindən başqa (başlıca olaraq İrəvan quberniyasında) Qafqaz ərazisinin müxtəlif hissələrinə ermənilər yalnız son yüzilliklər ərzində səpələniblər."
- Albaniyanın vilayəti olan Arsakın əhalisi erməni kilsəsinin təsirinə çox məruz qalmışdı. Rus tarixçisi İ.P.Petruşevskiyə görə, "Qarabağ heç bir zaman erməni mədəni mərkəzlərinə mənsub olmamışdır." O, yazır ki, erməni kilsəsi Albaniyada "Ölkəni erməniləşdirmək aləti olmuşdur."
- Mütəxəssislərin fikrincə (prof.S.Onullahi, prof.V.Piriyev və b.), Qarabağ sözünə ilk dəfə Rəşidəddinin (1247–1318) "Cami-əttəvarix" əsərində rast gəlinir. Qarabağ əhalisinin mütləq əksəriyyətini təşkil edən azərbaycanlıların el arasında adlandıqları Qarabağ adı heç bir fərmansız-nəsiz əyalətin hamı tərəfindən işlədilən adıdır. Yəni istər Arsax, istər Uti, istərsə də Qarabağ toponimlərinin yaranması sırf azərbaycanlılara məxsus ifadə olub, onu yabaniləşdirmək, "özününküləşdirmək" qeyri-mümkündür. Təsadüfi deyil ki, XVII əsr səyyahı Övliya Çələbi Qarabağı "Kiçik Azərbaycan" adlandırmşıdı.
I Şah Abbas dövründə Qarabağda yaratdığı kiçik inzibati idarə sistemi olan məlikliklər (Xəmsə məliklikləri) Şimali Azərbaycan torpaqlarının, o cümlədən Qarabağın ruslar tərəfindən tutulmasında dəridən-qabıqdan çıxırdılar. Belə ki, 1729-cu ilin fevralında məliklər II Pyotra yazırdılar: "Sizin ayaqlarınızın altına yıxılırıq…əl tutun."
Yalan uydurmaqda ermənilərin mahir olması söz yoxdur ki, onların genlərindən irəli gələn hal idi. Məsələn, 1790-cı ildə onlar "Yekaterinaya yazmışdılar ki, təkcə Şamaxı ətrafında 17 min silahlı erməni var. Halbuki 1811-ci ildə Şamaxı xanlığında olan 24 000 ailənin yalnız 1500-ü erməni ailəsi idi.
XX əsrdə 2 milyon azərbaycanlını terror, deportasiyalar, soyqırımları vasiətsilə məhv etmişlər.
Ümumiyyətlə, ermənilərin qismən Rusiya imperiyasına ilk gəlişləri XIII əsrə, rus çarları Qalitsinin və Uolinski Danilin dövrlərinə təsadüf edir. Rus-erməni münasibətləri çar Aleksey Mixayloviç (1645–1676) və xüsusən də I Pyotrun zamanında daha da istiləşir.
Erməni Minas 1714-cü ildə I Pyotrun yanında olarkən ona çox yaxşı tanış olduğu Qafqazın təbiəti və iqtisadiyyatı barədə müfəssəl məlumat verməklə, Xəzər sahilində kilsə tikməyi, sonra isə hərbi əməliyyatlar zamanı ondan qala kimi istifadə etmək barədə təkliflər verir.
- Yalnız P.D.Sisiyanov 1804-cü ildə Şimali Azərbaycana 16 min aysoriləri dəvət edir. (Х.Вердиева. Р Гусейнзаде. "Родословная" армян и из миграция на Кавказ с Балкан. Баку, "Элм", 2003, с.31).
- Digər bir fakta müraciət edək — 1806-cı ilin sentybarda Qafqaz ordusunun rus komandanlığına məlumat çatdırılır ki, 10 min nəfər Bəyazit ermənisi Azərbaycanın İrəvan xanlığına köçmək istəyir. Eyni zamanda buraya köçən ermənilər ruslara bu torpaqları işğal etməkdə yaxından kömək edirlər.
- Azərbaycan türklərinin ərazisinin ikiyə bölünməsinin XIX yüzilliyin əvvəllərində buraya kütləvi surətdə köçürülən və bir qədər qabaq gəlmə olan ermənilər vasitəçi amil rolunu oynayırdılar. Belə ki, 1822-ci ildə osmanlı Kars və Ərzurum vilayətinin erməniləri general A.P.Yermolovdan "bizim xilaskarlarımız rusların yaxınlaşması"("приближении русских – наших спасителей") barədə xahiş edirdilər.
- 1804–1813-cü ildə və 1826–1829-cu illərdə rus-İran və rus-türk müharibələrində erməni katolikosu Nerses, erməni əsilli general Mədətov, ordu bölməsinin rəhbərləri M.Vereiyan, Q.Manuçaryan, babası XVIII əsrdə Culfadan Rusiyaya köçmüş rus ordusunun polkovniki X.E.Lazaryev xüsusilə Azərbaycan torpaqlarının işğalında böyük fəallıq nümayiş etdirmişlər. Manuçaryan 4-cü dərəcəli Georgi, Vladimir və Anna ordenləri ilə təltif edilmişdi. X.E.Lazaryev soydaşlarının (erməni) Şimali Azərbaycana köçürülməsində Türkmənçay müqaviləsinin XV maddəsinin yerinə yetirilməsində A.S.Qriboyedovun demək olar köməkçisi rolunu ifadə etmişdi.
- 1805-ci il mayın 14-də Sisianovla İbrahimxəlil xan arasında bağlanan Kürəkçay müqaviləsində əsas etnik üstünlük yalnız azərbaycanlılara aid olduğu üçün də onlarla imzalandı. Yəni bu vaxt Qarabağda erməni icması barədə söhbət olmamışdı. Onlar yalnız və yalnız bu diyara yenicə köçürülürdü. 1828-ci ildə İrəvan və Naxçıvan xanlıqları ərazisində yeni inzibati bölgü – "Erməni vilayəti" təşkil edilərkən bu ərazidə 1110 yaşayış məntəqəsindən yalnız 62-si erməni kəndi idi.
- Beləliklə, son rus-iran və rus-türk müharibələri nəticəsində Şimali Azərbaycanın İrəvan, Gəncə, Qarabağ xanlıqlarına kütləvi surətdə Türkiyədən 84 000, İrandan isə 40 000-dən çox erməni köçürülərək, onlara 200 000 desyatindən çox xəzinə torpağı ayrıldı. (Azərbaycan tarixi. IV c, Bakı, 2000, s.49)
- Əgər 1832-ci ildə Qarabağ əhalisinin 91%-ni azərbaycanlılar, 8,4%-ni isə ermənilər təşkil edirdisə, çarizmin XIX əsrin birinci yarısında kütləvi köçürmə siyasəti nəticəsində azərbaycanlıların faizi 64,8%-ə endi, ermənilərin faizi isə 34,8%-ə qalxdı.
- Rus müəllifi N.N.Şavrova 1911-ci ildə nəşr etdirdiyi əsərində göstərir ki, bu gün Cənubi Qafqazda, xüsusilə Şimali Azərbaycanda yaşayan 1.300.000 erməninin 1 milyonu yerli əhali olmayıb, onlar Rusiyanın müstəmləkə siyasəti nəticəsində xaricdən buraya köçürüləndilər
Beləcə, 2 əsr ərzində Şimali Azərbaycan torpaqlarında mərhələ-mərhələ yerləşdirilən ermənilər 387-ci ildən düz minbeşyüzotuzbir il keçdikdən sonra, 1918-ci ildə, Qərbi Azərbaycanın etnik-tarixi torpaqlarında özlərinə dövlət qurmuş, hətta sonralar Sovet rejiminin əli ilə Qarabağ ermənilərinə muxtariyyət də yarada bilmişlər. 1988-ci ildən başlayaraq indiki Ermənistan və Dağlıq Qarabağın erməni terrorçu, separatçı qüvvələri Azərbaycanın 20 % ərazisini işğal etmiş, 30 min insanı məhv və 50 min adamı şikəst edərək 1 milyon azərbaycanlını ata-baba yurdundan qaçqın etmişdi.
I Pyotrun vəsiyyətlərinə dinmədən əməl edən onun xələfləri Ön Asiyaya və ümumən rusların Yaxın Şərqə gələcəkdə çıxması məqsədi daşıyan ermənilərdən Şimali Azərbaycan ərazilərində etnik sədd kimi istifadə etmək idi.
- Qasım bəy Zakirin İrana, "Mehdiqulu xanın yanına gedərək bir gecə onun yanında" olmuş və "onunla söhbətdən sonra Araz çayının o tayında on iki ağaclıq məsafədə olan Soraqlı camaatından 500-ə yaxın evi Arazın bu tayına köçüb Tuğ kəndində yerləşdirmişdi." (Qasım bəy Zakir. Seçilmiş əsərləri. Bakı, 1984, s.3–4)
- Şuşa şəhərinin əsasını Qarabağ xanı Pənahəli xan qoymuşdu. Şuşa Azərbaycan türkcəsində uca yer, yüksəklik mənası kəsb edir. Bunu erməniləşdirmək cəhdi olsa-olsa cəfəngiyatdır. Şuşa şəhərindən əvvəl burada Novruz adlı şəhərin olduğunu və onu Azərbaycanın Təbriz şəhəri ilə müqayisə etməkdə A.Bakıxanov tamamilə haqlıdır.
Beləliklə, gəlmə ermənilərin XIX əsrin birinci yarısında Şimali Azərbaycan torpaqlarında, o cümlədən Qarabağda kütləvi şəkildə yerləşdirilməsi Azərbaycan xalqının gələcək faciələrinin baş verəcəyinə əlverişli şərait yaratmaq məqsədi daşımışdır.
Ermənilərin Naxçıvana köçürülməsi
Başlama
Naxçıvan bölgəsi Rusiya tərəfindən işğal edildikdən (1828) sonra əraziyə ermənilərin kütləvi şəkildə köçürülməsi prosesi başladı. Maraqları və mənafeləri naminə dövlətləri bir-birinə qarşı qoymaq, şərqə irəliləmək, isti dənizlərə çıxmaq, Asiyadan Avropaya gedən ticarət yollarını ələ keçirmək, dini münaqişələrdən yararlanaraq müsəlman dövlətləri arasına nifaq salmaq əsrlər boyu Rusiyanın xarici siyasətinin əsasını təşkil etmişdir. Belə bir müstəmləkəçi siyasət hələ I Pyotrun Qafqaza səfəri və Azərbaycana yürüşü zamanı daha da reallaşmışdır. I Pyotrdan sonrakı dövrlərdə rus çarları imperialist siyasətlərini davam etdirərək ermənilərlə birlikdə Azərbaycana yürüşlər etmişlər. Çarizmin Azərbaycanda və onun ayrılmaz tərkib hissəsi olan Naxçıvan bölgəsində siyasətini artıran amillərdən biri də ermənilərin Rusiyanın hakim dairələri ilə əlbir olması idi. Ermənilər arasında millətçiliyin yayılmasında erməni din adamlarının və erməni qriqoryan kilsəsinin xüsusi rol oynadığını qeyd edən rus məmuru V.Mayevski belə yazırdı: “...Onların dinlə bağlı fəaliyyəti çox məhduddur. Ancaq bunun əvəzində onlar hər zaman millətçilik ideyalarını himayə etmək uğrunda əllərindən gələni edərək səylə çalışırlar. Ermənilər arasında millətçilik ideyaları yüzillər boyunca bir-birindən uzaq, saysız monastırların himayəsi altında olmuşdur...” XIX əsrin əvvəllərindən başlayaraq Rusiya imperiyası Şimali Azərbaycanın, o cümlədən Naxçıvan bölgəsinin işğal edilməsində ermənilərə daha çox ümidlər bəsləyirdi. Baş verən proseslər və hadisələrin sonrakı gedişi rusların həqiqətən də haqlı olduğunu təsdiq etdi. XIX yüzilliyin əvvəllərindən-1803-cü ilin oktyabrından başlayaraq həyata keçirilən erməni köçürülmələrinin əsas təşkilatçı və rəhbərləri general P.D.Sisianov, diplomat A.S.Qriboyedov, rus ordusunun polkovniki X.E.Lazarev, general N.F.Rtişev, knyaz Q.S.Qolitsın, erməni arxiyepiskopu Nerses və b. olmuşlar. Tarixi sənədlər köçürülmə prosesində polkovnik X.E.Lazarevin, onun sərəncamında olan erməni mənşəli və erməni dilini bilən rus zabitlərinin daha çox fəallıq göstərdiyini təsdiq edirlər. Qafqazdakı rus qoşunlarının baş komandanı general P.D.Sisianov əsas dayağı ermənilərdə görürdü. Rusiyanın işğalçı və müstəmləkəçi siyasətinin həyata keçirilməsində onlar başqalarına nisbətən daha gərəkli və lazımlı idilər. Əvvələn, ermənilərin sayı digər şərq xristianlarının bütövlükdə sayından bir neçə dəfə çox idi. İkincisi, onlar Rusiya imperiyasının Qafqaz uğrunda apardığı mübarizəsində əsas rəqibləri olan İran və Osmanlı dövlətində də say cəhətdən xeyli çox idilər. Üçüncüsü, ermənilər gələcəkdə də Rusiya ilə müttəfiq olmaqla ona xeyir verə bilərdilər. Nəhayət, dördüncüsü, ermənilər İran və Türkiyə dövlətlərinin daxili zəif və güclü tərəflərini çox yaxşı bilirdilər.
Türkmənçay müqaviləsindən sonra
![image](https://www.wikimedia.az-az.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraW1lZGlhLmF6LWF6Lm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTlqTDJNMkwwVjBhRzV2WjNKaGNHaHBZMTl0WVhCZmIyWmZkR2hsWDBWeWFYWmhibDlIYjNabGNtNXZjbUYwWlMweE9UQXlMbkJ1Wnk4eU1qQndlQzFGZEdodWIyZHlZWEJvYVdOZmJXRndYMjltWDNSb1pWOUZjbWwyWVc1ZlIyOTJaWEp1YjNKaGRHVXRNVGt3TWk1d2JtYz0ucG5n.png)
1826-1828-ci illər Rusiya-İran müharibəsi zamanı Şimali Azərbaycanda yerləşdirilən ermənilər rus ordusuna daha fəal kömək göstərərək İrəvan qalasının mühasirəsində və Naxçıvanın işğal edilməsində xeyli yardım etmişlər. Rusiya-İran (1826-1828) və Rusiya-Türkiyə (1828-1829) müharibələrinin Rusiya üçün uğurla başa çatması ermənilərin Şimali Azərbaycana, onun ayrılmaz tərkib hissəsi olan Naxçıvana köçürülmələrinə əlverişli şərait yaratdı. 10 fevral 1828-ci ildə Rusiya imperiyası ilə İran dövləti arasında imzalanmış Türkmənçay sülh müqaviləs ilə Azərbaycan iki hissəyə bölündü. Ermənişünaslardan biri yazırdı ki, bu müqavilə Rusiyaya bir sıra çətin və mürəkkəb dövlət məsələlərini həll etməyə kömək etdi. Həmin müqavilənin 15-ci maddəsinə əsasən heç bir sədd olmadan ermənilərin əzəli və əbədi Azərbaycan torpaqları olan İrəvana, Naxçıvana, Qarabağa və digər bölgələrə köçürülməsinə rəvac verildi. 1828-ci il fevralın 29-da general Paskeviç göstəriş verdi ki, ermənilər başlıca olaraq Naxçıvan və İrəvan vilayətlərində, qismən Qarabağda yerləşdirilsin, bir sıra müsəlman kəndləri dindaşlarının ən çox məskunlaşdığı yerlərə köçürülsün və həmin yerlər ermənilərə verilsin. Qafqazda etnik məsələlərin tədqiqatçısı, rus məmuru Veliçkonun yazdığı kimi, bu göstəriş Zaqafqaziyanın bəzi hissələrinin ermənilər tərəfindən müstəmləkələşdirilməsinin başlanması idi. Rus müəllifi İ.Şopen öz əsərinin 539-cu səhifəsində yazırdı ki, 1828-1829-cu illərdə İrandan Şimali Azərbaycana 6.946 erməni ailəsi (35.560) köçürülmüşdür. Mənbələrin verdiyi məlumatlara görə Türkmənçay müqaviləsi imzalandıqdan sonra Şərur, Sürməli, Əlincəçay və Məvazixatun kimi kiçik mahalların hər birinə 1000-2000 erməni köçürüldü. Nəticədə 1828-1829-cu illərdə “Erməni vilayəti”nin etnik tərkibi dəyişdi. Əgər Türkmənçay müqaviləsinə qədər burada 21.151 erməni yaşayırdısa, son iki ildə onların sayı qördqat da artdı və 81.610 nəfərə çatdı. Rus məmuru İ.Şopenin məlumatlarına əsasən İrəvan əyalətində yaşayan 2.984 azərbaycanlı ailəsindən cəmi 847 ailə və ya 28% qaldı, qalanların sayı isə 3 dəfə yarım azaldı. Onların əksəriyyəti İrana və Osmanlı dövlətinə mühacirət etdilər (19, s.541). Bu faktlar XIX əsrdə guya Naxçıvan əhalisinin əksəriyyətini ermənilərin təşkil etdiyi barədə uydurmaları bir daha təkzib edir və bölgənin əzəli türk torpağı olduğunu təsdiqləyir. Erməniləri Azərbaycan torpaqlarında kompakt şəkildə yerləşdirməklə, Rusiya özünün işğalçı və imperialist siyasətinin başlıca məqsədini-işğal edilmiş, din, dil, etnik-mədəni cəhətdən ona yad olan bu ərazidə öz gələcək hökmranlığını təmin etmək üçün etnik dayaq yaratmaq məqsədini reallaşdırmağa çalışırdı (21, s.114). Rusiya qarşıya qoyulmuş məqsədi köçürmə üzrə Xüsusi Komitə yaratmaqla reallaşdırdı. Bu Komitənin yaradılması, işi və fəaliyyəti barədə diplomat A.S.Qriboyedovun , O.İ.Popovanın və b. rus müəlliflərinin əsərlərində maraqlı məlumatlar verilmişdir. Ermənilərin İrandan köçürülməsi haqqında hazırlanan müqavilənin müəlliflərindən biri olan A.S.Qriboyedov yazırdı: “Ermənilərin ilk dəfə buraxıldıqları torpaqlara əbədi sahib duracaqlarından müsəlmanlar içərisində yaranan qorxunu aradan qaldırmaq və onların düşdükləri ağır vəziyyətin uzun sürməyəcəyini bildirməklə onları (müsəlmanları-Y.R.) sakitləşdirmək məsələsini biz dəfələrlə götür-qoy etmişik” .
Statistika
Rus müəlliflərindən İ.Şopenin əsərindəki 1828-ci il kameral təsvirindən çıxarılmış cədvəldə ermənilərin köçürülməsi haqqında ətraflı məlumat verilmişdir. İ.Şopen Naxçıvan dairəsinin mahallarına köçürülən erməni ailələrinin sayını aşağıdakı kimi göstərmişdir: Naxçıvan şəhərinə-126 ailə-cəmi1110 nəfər, Əlincə mahalına-208 ailə-cəmi 1051 nəfər, Məvazixatun mahalına-216 ailə-cəmi-1146 nəfər, Dərələyəz mahalına İrandan-507 ailə-cəmi-2746 nəfər, Türkiyədən 8 ailə-cəmi-27 nəfər. Ordubad dairəsi üzrə köçürülən erməni ailələrinin sayı cədvəldə belə göstərilmişdir: Ordubad dairəsi üzrə eyniadlı şəhərə 36 ailə-cəmi 182 nəfər, Ordubad mahalına-14 ailə-cəmi 76 nəfər, Əylis mahalına-29 ailə-cəmi 183 nəfər, Biləv mahalına-171 ailə-cəmi-899 nəfər. İ.Şopen XIX əsrin 30-cu illərində (son səkkiz ildə) köçürülən erməni ailələrinin sayını belə göstərir: ailə sayı-10.628, əhalinin ümumi sayı-57.226 nəfər, kişilər-30.254, qadınlar-26.972 nəfər. Həmin mənbədə XIX əsrin 20-ci illərinin sonunda İrandan köçürülən erməni ailələrinin sayı da göstərilmişdir. Şopen yazırdı ki, 1828-1829-cu illərdə İrandan köçürülən 6.946 erməni ailəsinin tərkibində 35.560 nəfər-18.836 nəfər kişi, 16.723 nəfər qadın olmuşdur. Onun məlumatına görə Rusiya işğalınadək Naxçıvanda olan ermənilər 930 ailə və ya 5114 nəfər (2.644 kişi, 2.470 qadın) olmuşdur. XIX yüzilliyin əvvəllərində Rusiya erməniləri Qacarlar hökumətinin cəzasından qurtarmaq və ələ keçirdiyi müsəlman Azərbaycanında özünə xristian dayağı yaratmaq üçün İran ermənilərinin heç bir maneə olmadan köçürülməsinə razılıq verdi. Ermənilərin yaşadıqları əraziyə sonradan gəlmələri barədə Rusiyanın Tehrandakı səfiri və rus alimi, əslən Sankt-Peterburqdan olan N.Şavrov yazdığı əsərində öz fikirlərini açıq şəkildə belə ifadə etmişdir: “... Biz köçürməyə Zaqafqaziyaya rusları deyil, digərlərini yerləşdirərək başladıq. 1826-1828-ci il müharibəsindən sonra, 1828-1830-cu illər arasında iki ildə 40.000-dən artıq İran ermənisi və 84.000 Türkiyə ermənisini erməni nüfuzunun az olduğu Gəncə və İrəvan vilayətləri ilə Tiflis vilayətinin Borçalı, Axalçiki və Axalkələk bölgələrində ən yaxşı münbit torpaqların olduğu ərazilərdə yerləşdirdik. Qəbul edilməlidir ki, rəsmi olaraq yerləşdirilən 124.000 erməni, qeyri-rəsmi olaraq yerləşdirilənlərlə bərabər sayları 200.000-ni keçməkdədir. Bu yüzilliyin sonunda Zaqafqaziyada 1, 3 milyon olan ermənilərin 1 milyondan çoxu bu bölgənin yerli xalqı olmayıb, bizim tərəfimizdən yerləşdirilənlərdir...”. Erməni köçkünləri daha çox İrəvan, Naxçıvan və Qarabağ bölgələrində yerləşdirilmişlər. Hesablamalara görə, təkcə 1828-1829-cu illərdə Cənubi Azərbaycandan Naxçıvan şəhərinə 416 erməni ailəsi (1900 nəfər), cəmisi 43 Naxçıvan kəndinə 1875 erməni ailəsi və ya 7000 nəfər erməni köçürülmüşdür. Bir rus mənbəsinin verdiyi məlumata görə, bütün Naxçıvan əyalətində bu illərdə yerləşdirilmiş erməni ailələrinin sayı 2557-ə çatmışdır. Buraya Naxçıvan əyalətinin Ordubad dairəsinin 4 kəndinə yerləşdirilmiş 966 erməni ailəsi də daxil idi. Çoxsaylı rus mənbələri sübut edir ki, təkcə 1828-1829-cu illərdə Naxçıvana ancaq Cənubi Azərbaycandan köçürülən ermənilərin sayı 11 min nəfərdən çox olmuşdur. Ermənilərin bir qisminin yerləşdirildikləri İrəvan və Naxçıvan xanlıqları 1828-ci ildə “Erməni vilayəti” deyilən yeni bir dövlət qurumuna həvalə edilmişdi. Belə bir qondarma idarə sistemi rus çarı II Nikolayın 21 mart 1828-ci il tarixli əmri əsasında yaradıldı. Beləliklə, general Paskeviçin yazdığı raport əsasında Rusiya senatı 1828 saylı qərarı ilə keçmiş İrəvan və Naxçıvan xanlıqlarının ərazisi hesabına “Erməni vilayəti” yaratdı. Belə bir inzibati-ərazi vahidinin yaradılması ilk növbədə güdülən çoxbaşlı rus niyyətlərindən xəbər verirdi. Cənubi Qafqaz valisi İ.İ.Vorontsov-Daşkov çar Nikolay Romanova yazdığı 10 oktyabr 1912-ci il tarixli məktubunda I Pyotr dövründə təməli qoyulmuş siyasətə bir daha geri dönməyin gərəkliyini xatırladaraq “əvvəlki rus siyasətinə geri dönərək Türkiyə ermənilərinə hamilik etmənin zamanı gəlmişdir”.
İki hissədən ibarət olan “Naxçıvan diyarının tarixinə və etnoqrafiyasına dair materiallar” kitabında rus şərqşünası K.N.Smirnov IV əlavədə 1831-ci il kameral təsvirindən çıxarış vermişdir. Müəllif köçürülən ermənilərin bölgəyə yerləşdiyi əraziləri aşağıdakı kimi göstərir: Əliabad kəndinə Xoydan 136 nəfər, Şıxmahmud kəndinə Xoy və Salmasdan 430 nəfər, Qaraxanbəyli kəndinə Salmasdan 440 nəfər, yerli əhalisi 47 nəfər azərbaycanlı olan Hacıvar kəndinə Salmasdan 102 nəfər, Aşağı Uzunobaya Xoydan 65 nəfər, Badamlı kəndinə Salmasdan 101 nəfər erməni erməni köçürülmüşdür. Həmin müəllifin verdiyi məlumatlardan aydın olur ki, Qulu-Dizə kəndinə Urmiya və Salmasdan 136 nəfər, Kültəpə kəndinə Salmasdan 330 nəfər, Didivara Salmasdan 15 nəfər, yerli əhalisi azərbaycanlılar olan Nəzərabada Xoy və Salmasdan 198 nəfər erməni köçürülmüşdür. XIX yüzilliyin 30-cu illərinə aid olan bir mənbədə yazılırdı ki, bu dövrdə Naxçıvan mahalının 59 kəndində 1.884 azərbaycanlı ailəsi, 1.606 köçürülmüş erməni ailəsi yaşayırdı. Şəhərin özündə yaşayan 1.330 ailədən 905-i azərbaycanlı, 425-i isə köçürülmüş erməni ailələri idi. Bu illərdə Naxçıvan bölgəsini diqqətlə tədqiq etmiş rus müəllifi V.Qriqoryevin və bölgədə olmuş İ.Şopenin məlumatlarına görə 1827-1829-cu illərdə Naxçıvanda azərbaycanlılar əhalinin 90%-ni (4600 ailədən 4170-ni) təşkil etdiyi halda , sonrakı illərdə bu rəqəm xeyli aşağı düşmüşdür. Köçürmə siyasəti nəticəsində 1832-ci ildə onların sayı 2791-ə düşmüş, təqribən 60% azalmışdı. Çar hakimiyyəti orqanlarının bilavasitə havadarlığı ilə köçmə ermənilər yerli azərbaycanlıları sıxışdırmağa başladılar. Bu ərazilərdə yaşayan köklü türk əhalisinin bir hissəsi məcburi olaraq öz doğma torpaqlarını tərk edərək Türkiyə və İrana köçməli olurdular. İ.Şopenin məlumatına görə, Rusiya-İran, Rusiya-Türkiyə müharibələri nəticəsində İrəvan və Naxçıvan ərazilərindən xeyli müsəlman əhalisi qaçqın düşmüş, orada yalnız 81.749 nəfər (17078 ailə) müsəlman qalmışdı. XIX əsrin 20-ci illərinin sonunda keçirilən siyahıyaalmada iştirak edən rus məmuru İ.Şopenin əsərinin təhlilindən aydın olur ki, 1828-1829-cu illər ərzində köçürülən ermənilərdən 23.568 nəfər (8599 ailə) İrəvan vilayətinin 119 kəndində, 10.562 nəfər (2137 ailə) Naxçıvan vilayətinin 61 kəndində, 1340 nəfər isə (250 ailə) Ordubad dairəsinin 12 kəndində yerləşdirildi. V.Qriqoryevin məlumatına görə, çox qısa bir vaxt ərzində Naxçıvan əyalətinə köçürülmüş 2551 erməni ailəsindən 2285 ailə bölgənin Naxçıvan mahalında, 266 ailə isə Ordubad mahalında yerləşdirilmişdir. Təbriz, Marağa, Xoy, Urmiya və Salmas ərazilərindən köçürülmüş ermənilər Naxçıvan şəhərində, əyalətin Naxçıvan mahalının 43 azərbaycanlı kəndində, Ordubad mahalının isə 4 kəndində yerləşdirilmişdir. Müxtəlif çirkin üsul və vasitələrlə Naxçıvan iddiasında olan erməni işğalçıları bu rus müəlliflərinin kitablarının cəmi 3-4 səhifəsini vərəqləsələr Naxçıvan bölgəsini erməni torpağı elan etməklə nə qədər yanıldıqlarını yaxşı başa düşərlər.
XIX əsrin II yarısında
XIX əsrin II yarısından başlayaraq ermənilərin Şimali Azərbaycana, o cümlədən İrəvan quberniyasına və Naxçıvan bölgələrinə köçürülməsi daha kütləvi hal almağa başlamışdı. 1853-1856-cı illər Krım müharibəsi və 1877-1878-ci illər Rusiya-Osmanlı müharibələri və onların törətdikləri hadisələr bu kütləviliyi daha artırdı. N.Şavrovun məlumatına görə general Ter-Quqasovun əmri ilə 1864-1876 və 1877-1879-cu illərdə köçürülən ermənilər əsasən Sürməlidə və digər bölgələrimizdə yerləşdirildi. Minlərlə müsəlmanın İrəvan xanlığını tərk etməsindən sonra (1828-ci ildən) burada yerləşdirilən 45.000-dən çox erməni xanlığın xristian əhalisinin sayının artmasına böyük təsir göstərdi. Hesablamalar göstərir ki, 1873-cü ildə 221.191. erməninin, 1886-cı ildə isə 375.700 erməninin yerləşdirildiyi İrəvan quberniyasında bu rəqəmlər 1897-ci ildə 439.926 nəfərə çatmışdır. Göründüyü kimi 20 ildən artıq bir müddət ərzində ermənilərin sayı bir neçə (təqribən 34,3%) artmışdır. Rus müəllifi N.Şavrov yazırdı ki, 1893-1894-cü illərdə Türkiyədəki qarışıqlıq dövründə köçürülən ermənilərin sayı 100 mini ötüb keçmişdir. O yazırdı ki, “1897-ci ildə knyaz Q.S.Qolitsının yenidən baş komandan təyin edilməsindən sonra köçürülən ermənilərin sayı 900 minə yaxın olmuşdur”. Köçürülmə siyasəti ilə bağlı məlumatlara “İstoriçeskaya qeoqrafiya Zapadnoqo Azerbaycana” adlı kitabda, A.S. Qriboyedovun , O.İ.Popovanın, K.A.Nikitinin, K.N.Smirnovun, Qurko-Kryajinin əsərlərində rast gəlirik. Beləliklə, XIX yüzilliyin əvvəllərində Azərbaycanın iki hissəyə parçalanmasını təsdiq edən Türkmənçay müqaviləsinin imzalanması ilə bizim bugünkü bəlalarımızın əsası qoyuldu. İddia edilən “Böyük Ermənistan” “dövləti”ni gerçəkləşdimək üçün ermənilər başlanğıc olaraq Naxçıvanı hədəf seçmişlər. Bunun üçün onlar saxta tarix yaratmış, bu ərazinin erməni torpağı olduğunu, əhalinin milli tərkibində ermənilərin “üstünlük” təşkil etdiyini sübuta yetirməyə çalışmışlar. Qonşu olmağa məhkum edildiyimiz bədnam ermənilər Naxçıvanın həsrətindədirlər. Ermənistan 1921-ci ildə Rusiya ilə Türkiyə arasında imzalanmış müqavilələrin ləğv edilməsini tələb edir.
İstinadlar
- . 2011-10-11 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-06-26.
- http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=570883
- "ABŞ konqresi kitabxanası". 2022-03-31 tarixində . İstifadə tarixi: 2016-06-26.
- О именовании присоединенных к России ханств Эриванского и Нахичеванского Областию Армянского // Полное собрание законов Российской империи.Собр. вт. т.III. СПб., 1830, ст.1888.
- (PDF). 2012-07-25 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-06-26.
- Аденц Н. Армения – Новый енциклопедический словарь. СПб, 1912, том.3
- Шопен И. Новые заметки на древнюю историю Кавказа и его обитателей. СПб, 1896, с.26
- Дубровин Н. История войны и владичества русских на Кавказе. Том 1, кн.2, СПб, 1871, с.406
- Кавказский Календар на 1853 год. Тифлис, 1852, с.483.
- В.Ишханйан. Народности Кавказа. СПб, 1916, с.18
- И.Петрушевский. О дохистианских верованиях крестьян Нагорного Карабаха. Б., 1930, с.8.
- П.Г.Бутков. Материалы для новой истории Кавказа с 1722 по 1803, том 1, СПб, 1869, с.47–48
- F.Q.Köçərli. Qarabağ. Bakı, 2002, s.128
- Нерсесян М. Из истоии русско-армянских отношений, т.1., Ереван, 1956, с.232
- Эзов Г.А. Сношения Петра Великого с армянским народом. Докементы. СПб, 1898, ХII, ХХIII
- Azərbaycan tarixi. IV c., Bakı, 2000, s.49
- Н.Н.Шавров. Новая угроза русскому дьлу в Закавказье; предстоящая распродажа Мугани Инородцамь. С.Петербург, 1911, с.63–64.
- "Əli Məmmədov, Ermənilərin kütləvi surətdə osmanlıdan və İrandan Şimali Azərbaycana köçürülməsi". 2022-03-31 tarixində . İstifadə tarixi: 2016-06-26.
- Rusiyanın Van və Ərzurumdakı baş konsulu Mayevskinin xatirələri.Bakı, 1994, 35 s., s.8
- Вердиева Х., Гусейнзаде Р. «Родославная» армян и их миграция на Кавказ с Балкан. Баку-«Элм»-2003, 167 с., c. 31
- Йениколопов И.К. Грибоедов и Восток. Ереван, 1954, 183 с., c. 110
- Глинка С. Описание армянь азербайджанских в переделы России. Баку: Элм, 1990, 144 с., c. 103
- Величко В.Л. Кавказь. Русское дело и межплеменные вопросы. Баку: Элм, 1990, 224 с., c. 123
- Григорьев В. Статистическое описание Нахичеванской провинции. СПб., 1833, 263 с., c.29
- Шопен И. Исторический памятник состояния Армянской облаcти в эпохи ее присоединения к Российской империи. СПб., 1852, 1231 с.
- Mustafayev A. XIX əsrdə və XX əsrin əvvəllərində Naxçıvanda etno-siyasi proseslər // Naxçıvan: tarixi gerçəklik, müasir durum, inkişaf perspektivləri. Naxçıvan, 2006, s.113-123.
- Грибоедов А.С. Сочинение, том 3.-изд.во «Правда», М., 1971, с.268.
- Попова О.И. Грибоедов-дипломат. М., 1964, 132 с.
- Грибоедов А.С. “Yol qeydləri”. Bakı, 1989, 314 c.
- Шопен И. Исторический памятник состояния Армянской области в эпохи ее присоединения к Российской империи. СПб., 1852, 1231 с., c.599-619
- Шопен И. Исторический памятник состояния Армянской области в эпохи ее присоединения к Российской империи. СПб., 1852, 1231 с., c.630
- Шопен И. Исторический памятник состояния Армянской области в эпохи ее присоединения к Российской империи. СПб., 1852, 1231 с., c.540
- Шавров Н. Новая угроза русскому делу в Закавказье. Предстояшая распродажа мугани инородцам. История Азербайджана по документам и публикациям. Баку: Элм, 1990, с.60-61.
- Həsənov H. XIX əsrin ortalarında Naxçıvana erməni köçürülmələri və onların demoqrafik duruma təsiri // Naxçıvan bu gün: islahatlar, perspektivlər. Naxçıvan-2008, s.132-138.
- Шопен И. Исторический памятник состояния Армянской области в эпохи ее присоединения к Российской империи. СПб., 1852, 1231 с., c. 539
- Из писем Воронтсова-Дашкова Николаю Романовичу. История Азербайджана по документам и публикациям. Баку: Элм, 1990, с.118-120., c. 119
- Смирнов К.Н. Материалы по истории и этнографии Нахичеванского края. Баку, «Озан»-1999, 156 с., c. 123-137
- Смирнов К.Н. Материалы по истории и этнографии Нахичеванского края. Баку, «Озан»-1999, 156 с., c. 129, 131-132
- Обозрение Российских владений за Кавказом в статистическом, этногрфическом, топографическом и финансовом отношениях. Часть IV, СПб., 1836, 338 с., c. 332
- Григорьев В. Статистическое описание Нахичеванской провинции. СПб., 1833, 263 с., c. 31
- Шопен И. Исторический памятник состояния Армянской области в эпохи ее присоединения к Российской империи. СПб., 1852, 1231 с., c. 540-541
- Mustafayev A. XIX əsrdə və XX əsrin əvvəllərində Naxçıvanda etno-siyasi proseslər // Naxçıvan: tarixi gerçəklik, müasir durum, inkişaf perspektivləri. Naxçıvan, 2006, s.113-123., s. 115
- Шопен И. Исторический памятник состояния Армянской области в эпохи ее присоединения к Российской империи. СПб., 1852, 1231 с., c. 642
- Шопен И. Исторический памятник состояния Армянской области в эпохи ее присоединения к Российской империи. СПб., 1852, 1231 с. , c. 636-642
- Григорьев В. Статистическое описание Нахичеванской провинции. СПб., 1833, 263 с.
- Ирс. Международный Азербайджанский журнал. №6 (42), М., 2009, 62 с., c. 45
- История география Западного Азербайджана. Баку, 1998, 560 с., c.9, 22
- Грибоедов А.С. Записка переселения армян из Персии в наши области. История Азербайджана по документам и публикациям. Баку: Элм, 1990, с.339-341.
- Никитин К. Город Нахичеван и Начичевансий уьездь. Вып.2, Тифлис, 1882, 142 с., c. 125
- Смирнов К.Н. Материалы по истории и этнографии Нахичеванского края. Баку, «Озан»-1999, 156 с., c. 29-30
- Гурко-Кряжин. Армянский вопрос. Большая Советская Энцик-лопедия 1926 год издания. М., 1926, 1-32 с.
- Hacıyev İ. Tarixi həqiqətlər və erməni məkri. “Azərbaycan” qəzeti, 15 mart 2006-cı il.
Xarici keçidlər
- Ermənilərin Azərbaycan ərazilərinə yerləşdirilməsi 2008-12-25 at the Wayback Machine
- Mənbələr azərbaycanlıların 1905–1906-cı illər soyqırımı haqqında[ölü keçid]
- http://karabakh-doc.azerall.info/ru/azerpeople/ap020.htm 2012-04-02 at the Wayback Machine
- Ermənilərin Şimali Azərbaycana köçrülməsi
- Ermənilərin Azərbaycana qarşı Ərazi iddiaları və silahlı təcavüzü 2016-03-07 at the Wayback Machine
- Qarabağ[ölü keçid]
- HADISƏLƏR
- Dağlıq Qarabağ münaqişəsi və Xocalı faciəsi 2010-03-21 at the Wayback Machine
- Qarabağ ən qədim zamanlardan xanlıqlar dövrünədək 2012-02-08 at the Wayback Machine
- http://www.ermenisorunu.gen.tr/turkce/katliamlar/azerbaycan.html
- Dağlıq Qarabağ münaqişəsi 2013-10-30 at the Wayback Machine
Həmçinin bax
wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, tarixi, endir, indir, yukle, izlə, izle, mobil, telefon ucun, azeri, azəri, azerbaycanca, azərbaycanca, sayt, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, haqqında, haqqinda, məlumat, melumat, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar, android, ios, apple, samsung, iphone, pc, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, web, computer, komputer
Bu meqalenin neytralligi subhe dogurur Meqalede teref tutma ve ya pislemek meqsedi dasiyan ve dogrulugu subut edilmeyen fikirlerin oldugu iddia edilir Xahis olunur bu mesele ile elaqedar istirak edesiniz yanvar 2024 Melumati yoxla Bu meqalede verilen faktlarin deqiqliyini ve melumatlarin etibarliligini yoxlamaq lazimdir aydinlasdirilmalidir Ermenilerin tarixi miqrasiyasi yerlesdirilmesi ermenilerin Irandan Turkiyeden ve diger erazilerden planli suretde Cenubi Qafqaza kocurulmesi prosesi Rusiyanin himayesi altinda ermeni dovletinin yaradilmasi hemcinin ermenilerin Iran ve Turkiyeden Rusiyanin isgal etdiyi torpaqlara kocurulmesi tesadufi hadise olmayib ermeni rus munasibetlerinin qanunauygun neticesi idi ki bu munasibetlerin esasini rus ve ermeni tarixi edebiyyatinda teblig edildiyi kimi yalniz ticaret elaqeleri deyil baslica olaraq Serqin muselman dovletlerine xususile Turkiyeye XVIII esrden etibaren ise hem de Azerbaycana qarsi dusmencilik munasibeti teskil edirdi Kocurulme planinin meqsediSefeviler dovletinin zeiflemesinden istifade eden I Pyotrun 1724 cu ilin noyabrin 10 da ermenilerin Azerbaycanin Xezer denizi sahillerinde Derbend ve Baki hemcinin Gilan Mazandaran ve Gurgan erazilerinde meskunlasmasini resmilesdiren fermanindan sonra basladi Bu fermana gore ermeniler Rusiya Imperiyasinin Cenubi Qafqazdan Iran korfezine kimi genis erazileri ele kecirmek planinin heyata kecirilmesinde besinci quvve rolunu oynayacaqdilar Bu planin bir hissesi kimi Rusiya generallari Azerbaycan ehalisini hansi yolla olursa olsun yasadigi yerlerden didergin salmaq emri almisdilar Lakin Rusiyanini Qafqazdaki herbi ugursuzluqlari onun ermenilerin planli meskunlasdirilmasi siyasetini bir muddete dondurdu Turkmencay muqavilesinin neticesiTurkmencay muqavilesinin neticesi olaraq 40000 ermeni Azerbaycanin muxtelif erazilerinde meskunlasdirildi 1829 cu ilin Edirne sulhunun neticelerine gore ise Osmanli Imperiyasi erazilerinde yasayan 90000 ermeni de Azerbaycanda yerlesdirildi Onlar esasen Naxcivan Irevan ve Qarabag xanliqlarinda meskunlasdirildilar Meshur rus diplomati Aleksandr Qriboyedov Rusiya imperiyasinin Irandaki sefiri ermenilerin cenubi Qafqaza kocurulmesinde aktiv istirak etmisdir Meshur rus diplomati ve yazicisi A S Qriboyedov yazirdi Ermeni ehalisi esasen muselman torpaq sahiblerinin erazilerinde yerlesdirilirdiler onlar yavas yavas muselman ehalisini erazilerden sixisdirib cixarmaga baslamisdilar Biz hemicinin muselman ehalisini dusdukleri cetin veziyyetle barisdirmaga ve onlari inandirmaga calismaliyiq ki bu cetinlikler uzun surmeyecek ve ermeniler muveqqeti onlara yasamaga icaze verilen erazilerde daimi olaraq qalamayacaqlar Rus imperiyasinin hakim daireleri Cenubi Qafqazda yeritdikleri mustemleke siyasetinde ermenilere cox bel baglayirdilar Amerikali alim Castin Makkartinin yazilarinda Cenubi Qafqazda daha dogrusu Azerbaycanda ermeni koloniyalarinin yaradilmasi haqqinda bunlari demisdir 1828 ve 1920 ci iller arasinda yerlerde ehalinin demoqrafik terkibini ermenilerin xeyirine deyismek siyaseti neticesinde iki milyondan cox muselman mecburi olaraq yasadiqlari erazilerden surgun edilmis ve deqiq melum olmayan sayda insan ise qetle yetirismisdir Ruslar iki defe 1828 ve 1854 cu illerde Serqi Anadoluya hucum etmis lakin her iki halda geri cekilmeye mecbur olmuslar Geri cekilerken onlar ozleri ile 100 000 ermenini de Qafqaza getirmis ve yurdlarindan qovulmus ve mehv edilmis turklerin yerlerinde yerlesdirmisdiler 1877 1878 ci iller muharibesinde ruslar Qars Erdehan vilayetini zebt etmis muselmanlari qovaraq onlarin yerinde 70 000 ermeni meskunlasdirmisdilar 1895 1896 ci illerin hadiselerinde ise texminen 60 000 ermeni Qafqazda meskun edilmisdir birinci dunya muharibesi illerinde miqrasiya balansli sekilde davam etmis Serqi Anadoludan olan 400 000 ermeni Qafqazin 400 000 muselman ehalisine deyisdirilmisdir Amerika akademikinin gosterdiyi reqemlere gore 1828 ve 1920 ci iller arasinda Azerbaycana 560 000 ermeni kocurulmusdur Bununla da Serqi Qafqazin ruslar terefinden isgali neticesinde Azerbaycan torpaqlarinda Araks cayinin simalinda ermeni ehalisi suretle artmaga basladi Bununla bagli diqqete layiq bir fakt da Z Balayanin ozu etiraf etmisdir Onun Irevanin ehalisi basqa yerlerden gelmelerdir Eslinde heqiqi Irevanli yoxdur Akademik A I Ionisian yazir ki Irevan seherinin ehalisinin yalniz dordde biri ermenilerdir azerbaycanlilar burada mutleq ustunluq teskil edir Rus imperatoru I Nikolayin 21 mart 1828 ci ilde verdiyi fermanina gore Azerbaycanin Naxcivan ve Irevan xanligi legv olunmus onlarin yerinde rus hakimleri terefinden idare olunan Ermeni vilayeti adlanan yeni inzibati qurum yaradilmisdir 1849 cu ilde bu mahalin adi deyisdirilerek Irevan quberniyasi qoyulmusdur Erazilerinin gunislendirilmesi meqsedini guden ermeniler 1836 ci ilde Ruslarin komeyi ile Azerbaycanda o zaman fealiyyet gosteren Alban Patriarxat kilsesinin legv olunmasina ve onun mulklerinin ermeni kilsesine verilmesine nail oldular Bir qeder sonra kecmis Alban dovletinin qerb erazileri daha deqiq desek Qarabag regionu ermenilerin XIX esrde davam eden six meskunlasmasi neticesinde dovletciliyini ve dini musteqilliyini itirdi ve hemin yerlerin ehalisinin Qriqoryanlasdirilmasi bununla bele de ermenilesdirilmesi prosesi baslandi Bu aciq heqiqet hele XIX esdre belli idi Meshur rus tarixcisi V L Velicko yazirdi Sehven ermeni adlandirilan eslinde ise ermeni qreqorian teriqetini qebul eden ve yalniz uc dord esr evvel ermenilesme prosesine qedem qoyan ehali mustesnaliq teskil edirdi Bunu ermeni muellifi B Isxanyan da tesdiq ederek yazirdi Dagliq Qarabagda meskunlasmis ermenilerin bir qismi yerli olub qedim Alban xalqinin nesilleri bir qismi ise Turkiye ve Irandan qacmis ve Azerbaycan torpaqlarinda teqib ve tezyiqlerden siginacaq tapmis ermeni ehalisidir Cenubi Qafqazda etnik terkibin suni suretde deyisdirilmesiCenubi Qafqaza kocen ermeni ailesiErmenilerin Turkiyeden Cenubi Qafqaza koc etmesi Irevan quberniyasinin etnik xeritesi xerite 1902 ci ilde 1886 ci ile aid kameral sayiminin neticeleri esasinda tertib edilib Ermeniler Zaqafqaziyaya kocurulerken onlarin harada yerlesdirilmesine xususi diqqet verilirdi A S Qriboyedov yazirdi rus ordusunun tutdugu rayonlardan Tebriz Xoy Salmas Maragadan butun ermenileri Naxcivan Irevan ve Qarabag vilayetlerine kocurmek lazimdir Qriboyedovun bu tovsiyesi layiqince yerine yetirildi Savrov yazirdi Ermeniler ermeni ehalisinin cuzi miqdarda oldugu Yelizavetpol Gence ve Irevan quberniyalarinin en yaxsi xezine torpaqlarinda yerlesdirildi Yelizavetpol quberniyasinin dagliq hissesi Dagliq Qarabag ve Goyce golunun sahilleri bu ermenilerle meskunlasmisdir Belelikle ermenilerin kocurulmesi ile adlari cekilen erazilerin etnik terkibi deyisdirilmeye basladi 1823 cu il melumatina gore Qarabag vilayetinin kecmis Qarabag xanliginin erazisi 20 mine yaxin ailesinden cemi 1 5 minini ermeni ailesi teskil edirdi Kocurmeden sonra ehalinin etnik terkibi keskin sekilde deyisir 1832 ci ilde azerbaycanlilar Qarabag ehalisinin 64 8 ermeniler ise 34 8 teskil etdi Bu siyaset meqsedyonlu sekilde davam etdirilmeye basladi XIX esrin 80 ci illerinde Susa qezasinda ehalinin milli terkibinde azerbaycanlilar 41 5 ermeniler ise 58 2 oldu Rusiyada ehalinin 1897 ci il siyahiya alinmasina gore bu reqemler 45 ve 53 1917 ci ilde ise 40 2 ve 52 3 olmusdu 1918 1920 ci illerde Ermenistan Respublikasinin toretdikleri azerbaycanli qirginlari Qarabagi da ehate etmisdi 1923 cu ilde Dagliq Qarabag Muxtar Vilayetini teskil ederken tarixi edaletsizliye yol verildi Qarabagin dagliq ve aran hissesi suni sekilde bir birinden ayrildi ermeni ehalisinin konsolidasiyasi ucun elverisli serait yaradildi azerbaycanlilarin demoqrafik movgeyine ciddi zerbe vuruldu 1926 1959 1970 1979 cu illerde kecirilmis siyahiya almalara gore DQMV nin azerbaycanli ve ermeni ehalisi muvafiq olaraq 10 1 ve 89 1 13 8 ve 84 4 18 1 ve 80 5 23 0 ve 75 9 olmusdur Dagliq Qarabag ermenileri 1978 ci ilde kocurulmelerinin 150 illiyini qeyd etmis bu munasibetle kesmis Mardakert Agdere rayonunun indiki Terter rayonunda Maragasen Leninavan indiki Sixarx kendinde xususi abide qoymusdular Ermenilerin kocurulduyu qeyd edildiyi kimi hem Rusiyanin hem de Ermenistanin siyasi menafeleri ile bagli olmusdur Minlerle ermeni her iki dovletin bu fitnekar siyasetinin dusunulmus qurbani olmusdur Iqtisadi menafe ile bagli olan meselelerde cox pergar olan ermeniler bu siyasi oyunlarin acinacaqli neticelerinden ders ala bilmemis Rusiya ve Ermenistan liderlerinin onlar ucun mueyyen etdiyi fitne ve xeyanet rolunu hemise canla basla ve amansizliqla yerine yetirmis her defe de bu emellerin qanunauygun neticesi kimi milli meglubiyyet ve facieye ducar olmuslar Bu fitnekarligin baslica obyekti olan Turkiye ve Azerbaycan mueyyen cetinliklere baxmayaraq hemise bu imtahandan ugurla cixmisdir Ermenilerin Naxcivana kocurulmesi siyasetiCar Rusiyasinin Simali Azerbaycana ermenilerin kocurulme siyasetinde Naxcivan bolgesine de xususi yer ayrilmisdi Rusiyada bu siyasete haqq qazandirmaq ucun Irevan ve Naxcivan kimi tarixi Azerbaycan erazilerini ermeni torpagi kimi qeleme vermekde davam edirdi Car I Nikolay 1825 1855 Irevan ve Naxcivan xanliqlari esasinda qondarma Ermeni vilayeti yaradilmasi haqqinda 1828 ci ilin martinda ferman vermisdi Lakin qisa bir muddet sonra 1840 ci ilde bu vilayeti legv etmis belelikle hemin ideyanin dogru olmadigi tesdiq olunmusdu Buna baxmayaraq 1828 1831 ci illerde Naxcivan bolgesine xeyli miqdarda ermeni kocurulmusdu Naxcivan vilayeti ve Ordubad dairesine Irandan 2387 aile yaxud 11 992 nefer 6339 kisi 5653 qadin Turkiyeden 8 aile yaxud 27 nefer 17 kisi 10 qadin kocurulur Qriqoryevin ermenilerin Irandan Naxcivana kocurulmesine dair faktlari Sopenden mueyyen qeder ferqlenir Sopen Irandan Naxcivana kocurulenlerin umumi sayinin 2387 aile Naxcivan eyaleti uzre 2137 Ordubad dairesi uzre 250 aile oldugunu gosterirse Qriqoryevde bu reqemler muvafiq olaraq 2551 164 2285 148 ve 266 16 teskil edirdi Qriqoryevin teqdim etdiyi cedvel ermenilerin haradan haraya kocurulmesini de aydinlasdirir Cedvelden aydin olur ki Naxcivan eyaletine kocurulen 2285 aileden 416 si 18 2 Naxcivan seherinde meskunlasmisdi Qalan aileler Naxcivan eyaletinin 43 Ordubad dairesinin 5 kendinde yerlesmisdi Qriqoryevin teqdim etdiyi cedvelin muhum cehetlerinden biri de ondan ibaretdir ki o Naxcivana kocurulen ermenilerin yas ve cins kimi vacib demoqrafik gostericileri haqqinda tesevvur yaradir Kocurulen ermenilerin 13 160 nefer 6954 neferini 52 8 kisiler teskil edirdi Kisilere dair melumat iki yere bolunmus burada boyukler ve kicik yaslilar ayrilmisdir Bu reqemler de eslinde ciddi informasiya menbeyidir Kocurulen ermenilerin 4459 neferi 64 12 boyukler 2495 neferi 35 88 kicik yaslilar idi Bu fakt kocurulen ermeniler icerisinde demoqrafik artim potensialini gosterir Kocurulen ermenilerin 6206 neferini 42 2 qadinlar teskil edirdi Ermenilerin milletci partiyalariErmenilerin cenubi Qafqazda erazi iddialariinin ideoloji esasi 1885 ci il Fransada Marsel yaranmis Armenakan 1887 ci ilde Isvecrenin Cenevre seherinde yaradilan Hncaq ve 1890 ci ilde Tiflisde esasi qoyulan Dasnaksutyun milletci partiyalarinin fealiyyeti ile bagli olmusdur Bu partiyalar Osmanli Imperiyasi ve Irandan qacmis ermenilerin yasadigi erazileri birlesdirmek ucun butun vasitelerden en esasi ise qiyam ve terror aktlarindan genis istifade etmeyi qarsilarina meqsed qoymusdular Qncaq partiyasinin proqrammi xususile bu fikri ifade edirdi Butun seraitlerde turkleri ve kurdelri mehv etmek ve oz xalqinin rifahina xeyanet etmis ermenilere aman vermeyerek onlardan qisas almaq Dasnaksutyun nasist tipli partiya olub Almaniya Milli Sosialist Partiyasinin ideologiyasini onlardan hele 30 il evvel formalasdirmis ve proqramlari bu sozlerden ibaret idi Dasnaksutyun partiyasinin meqsedi bunlardir 1 silahli qiyam 2 yalniz ermeniler arasinda yox butun xalqlar arasinda inqilabi fikrin formalasmasi ucun intensiv is gormek 3 ermenilerin silahlanmasi ve teskilatlanmasi 4 hokumet adamlarina ve idarelerine qarsi terror ve onlarin mehv edilmesi Bu meqsede nail olmaq ucun her seye icaze verilir propaqanda terror azgin partizan muharibeleri Dasnaksutyun patiyasinin fealiyyetini ardicilliqla izleyen gurcu yazicisi Karibi 1919 cu ilde agri hissile yazirdi Dasnaklar gelerken ozleri ile Milli nifret toxumu getirdiler Ve demeliyem ki bele bir toxumlar sepilmis torpaq uzerinde ermeni muselman qan davasi ve ermeni ve gurcu muharibesinden basqa bir sey bite bilmezdi Bu ele bir teskilat idi ki Rusiya imperiyasinin hakim daireleri ile birlikde Qafqazda inqilabi ve milli azadliq herekatini bogmaga calismisdi Bunun neticesi olaraq 1905 ci ilde ilk Ermeni Azerbaycan qarsidurmasi bas vermisdir 1907 ve 1912 ci iller erzinde Osmanli Imperiyasi erazilerinden ve Irandan teqriben yarim milyon ermeni Qars Irevan ve Yelizavetpol qezalarina kocuruldu Bolgede etnik qarsidurmalari alovlandiraraq hegemonlugu eline almaq meqsedi guden Rusiya hokumeti ehalinin bu axinina susaraq destek verdi Ermenilerin Cenubi Qafqaza kocurulmesi barede meshur sexslerin fikirleriErmenilerin ecdadlarinin Qerbden Serqe Balkanlardan yeni Avropadan Asiyaya ve Qafqaza o cumleden Azerbaycana miqrasiya prosesi merhele merhele esrler boyu davam etmisdir XX esrin evvellerinde ermenisunasligin korifeyi N Adens yazirdi v VIII veke do n e vo Frakii na Balkanah obyavilis kimmerijcy odni iz narodov morya po opredeleniyu drevneegiptskih pismennyh pamyatnikov Zdes oni vstupali v kontrakt s predkami armyan kotoryh uveli s soboj na vostok v Maluyu Aziyu Rus qafqazsunasi I Sopen XIX esrde hemcinin bele hesab edirdi armyane sut prishelcy Eto Koleno Frigijcev i polijcev prishedshee v severnye doliny Anatolijskih gor Bu etnosun bir diyaradn basqa bir memlekete gelmesi hec de hemin etnosun vahid ittifaqda birlesmesi demek deyildi Eksine bu barede N Dubrovin bununla elaqedar olaraq yazir Nahodyas v poddanstve razlichnyh gosudarstv i razbrosannoe mozhno skazat po vsemu zemnomu sharu armyanskoe plemya podvergayas vseldestvie togo razlichnomu klimatu obrazu zhizni i zanyatij utratilo svoyu obshuyu tipichnost Bu deyilenlerin fikrimizce serhe ehtiyaci yoxdur 387 ci ilde Sasani ve Bizans imperiyalari terefinden bolusdurulerek oz dovletciliyini itiren ermenilerin Cenub Qafqaza miqrasiya meylleri mohkemlendi Ereb xilafetinin desteyi ile 704 cu ilde Ermeni qriqoryan kilsesi goturub Alban kilsesini ozune tabe etdi Ermeni muellifi V Isxanyan XX yuzilliyin evvellerinde yazdigi da onlarin Cenub Qafqaza son esrlerde gelmesini bir daha tesdiq edir Ermenilerin heqiqi veteni Kicik Asiyadir yeni Rusiya huquqlarindan kenardadir ve Zaqafqaziyada bir nece sirf ermeni eyaletlerinden basqa baslica olaraq Irevan quberniyasinda Qafqaz erazisinin muxtelif hisselerine ermeniler yalniz son yuzillikler erzinde sepelenibler Albaniyanin vilayeti olan Arsakin ehalisi ermeni kilsesinin tesirine cox meruz qalmisdi Rus tarixcisi I P Petrusevskiye gore Qarabag hec bir zaman ermeni medeni merkezlerine mensub olmamisdir O yazir ki ermeni kilsesi Albaniyada Olkeni ermenilesdirmek aleti olmusdur Mutexessislerin fikrince prof S Onullahi prof V Piriyev ve b Qarabag sozune ilk defe Resideddinin 1247 1318 Cami ettevarix eserinde rast gelinir Qarabag ehalisinin mutleq ekseriyyetini teskil eden azerbaycanlilarin el arasinda adlandiqlari Qarabag adi hec bir fermansiz nesiz eyaletin hami terefinden isledilen adidir Yeni ister Arsax ister Uti isterse de Qarabag toponimlerinin yaranmasi sirf azerbaycanlilara mexsus ifade olub onu yabanilesdirmek ozununkulesdirmek qeyri mumkundur Tesadufi deyil ki XVII esr seyyahi Ovliya Celebi Qarabagi Kicik Azerbaycan adlandirmsidi I Sah Abbas dovrunde Qarabagda yaratdigi kicik inzibati idare sistemi olan meliklikler Xemse meliklikleri Simali Azerbaycan torpaqlarinin o cumleden Qarabagin ruslar terefinden tutulmasinda deriden qabiqdan cixirdilar Bele ki 1729 cu ilin fevralinda melikler II Pyotra yazirdilar Sizin ayaqlarinizin altina yixiliriq el tutun Yalan uydurmaqda ermenilerin mahir olmasi soz yoxdur ki onlarin genlerinden ireli gelen hal idi Meselen 1790 ci ilde onlar Yekaterinaya yazmisdilar ki tekce Samaxi etrafinda 17 min silahli ermeni var Halbuki 1811 ci ilde Samaxi xanliginda olan 24 000 ailenin yalniz 1500 u ermeni ailesi idi XX esrde 2 milyon azerbaycanlini terror deportasiyalar soyqirimlari vasietsile mehv etmisler Umumiyyetle ermenilerin qismen Rusiya imperiyasina ilk gelisleri XIII esre rus carlari Qalitsinin ve Uolinski Danilin dovrlerine tesaduf edir Rus ermeni munasibetleri car Aleksey Mixaylovic 1645 1676 ve xususen de I Pyotrun zamaninda daha da istilesir Ermeni Minas 1714 cu ilde I Pyotrun yaninda olarken ona cox yaxsi tanis oldugu Qafqazin tebieti ve iqtisadiyyati barede mufessel melumat vermekle Xezer sahilinde kilse tikmeyi sonra ise herbi emeliyyatlar zamani ondan qala kimi istifade etmek barede teklifler verir Yalniz P D Sisiyanov 1804 cu ilde Simali Azerbaycana 16 min aysorileri devet edir H Verdieva R Gusejnzade Rodoslovnaya armyan i iz migraciya na Kavkaz s Balkan Baku Elm 2003 s 31 Diger bir fakta muraciet edek 1806 ci ilin sentybarda Qafqaz ordusunun rus komandanligina melumat catdirilir ki 10 min nefer Beyazit ermenisi Azerbaycanin Irevan xanligina kocmek isteyir Eyni zamanda buraya kocen ermeniler ruslara bu torpaqlari isgal etmekde yaxindan komek edirler Azerbaycan turklerinin erazisinin ikiye bolunmesinin XIX yuzilliyin evvellerinde buraya kutlevi suretde kocurulen ve bir qeder qabaq gelme olan ermeniler vasiteci amil rolunu oynayirdilar Bele ki 1822 ci ilde osmanli Kars ve Erzurum vilayetinin ermenileri general A P Yermolovdan bizim xilaskarlarimiz ruslarin yaxinlasmasi priblizhenii russkih nashih spasitelej barede xahis edirdiler 1804 1813 cu ilde ve 1826 1829 cu illerde rus Iran ve rus turk muharibelerinde ermeni katolikosu Nerses ermeni esilli general Medetov ordu bolmesinin rehberleri M Vereiyan Q Manucaryan babasi XVIII esrde Culfadan Rusiyaya kocmus rus ordusunun polkovniki X E Lazaryev xususile Azerbaycan torpaqlarinin isgalinda boyuk fealliq numayis etdirmisler Manucaryan 4 cu dereceli Georgi Vladimir ve Anna ordenleri ile teltif edilmisdi X E Lazaryev soydaslarinin ermeni Simali Azerbaycana kocurulmesinde Turkmencay muqavilesinin XV maddesinin yerine yetirilmesinde A S Qriboyedovun demek olar komekcisi rolunu ifade etmisdi 1805 ci il mayin 14 de Sisianovla Ibrahimxelil xan arasinda baglanan Kurekcay muqavilesinde esas etnik ustunluk yalniz azerbaycanlilara aid oldugu ucun de onlarla imzalandi Yeni bu vaxt Qarabagda ermeni icmasi barede sohbet olmamisdi Onlar yalniz ve yalniz bu diyara yenice kocurulurdu 1828 ci ilde Irevan ve Naxcivan xanliqlari erazisinde yeni inzibati bolgu Ermeni vilayeti teskil edilerken bu erazide 1110 yasayis menteqesinden yalniz 62 si ermeni kendi idi Belelikle son rus iran ve rus turk muharibeleri neticesinde Simali Azerbaycanin Irevan Gence Qarabag xanliqlarina kutlevi suretde Turkiyeden 84 000 Irandan ise 40 000 den cox ermeni kocurulerek onlara 200 000 desyatinden cox xezine torpagi ayrildi Azerbaycan tarixi IV c Baki 2000 s 49 Eger 1832 ci ilde Qarabag ehalisinin 91 ni azerbaycanlilar 8 4 ni ise ermeniler teskil edirdise carizmin XIX esrin birinci yarisinda kutlevi kocurme siyaseti neticesinde azerbaycanlilarin faizi 64 8 e endi ermenilerin faizi ise 34 8 e qalxdi Rus muellifi N N Savrova 1911 ci ilde nesr etdirdiyi eserinde gosterir ki bu gun Cenubi Qafqazda xususile Simali Azerbaycanda yasayan 1 300 000 ermeninin 1 milyonu yerli ehali olmayib onlar Rusiyanin mustemleke siyaseti neticesinde xaricden buraya kocurulendiler Belece 2 esr erzinde Simali Azerbaycan torpaqlarinda merhele merhele yerlesdirilen ermeniler 387 ci ilden duz minbesyuzotuzbir il kecdikden sonra 1918 ci ilde Qerbi Azerbaycanin etnik tarixi torpaqlarinda ozlerine dovlet qurmus hetta sonralar Sovet rejiminin eli ile Qarabag ermenilerine muxtariyyet de yarada bilmisler 1988 ci ilden baslayaraq indiki Ermenistan ve Dagliq Qarabagin ermeni terrorcu separatci quvveleri Azerbaycanin 20 erazisini isgal etmis 30 min insani mehv ve 50 min adami sikest ederek 1 milyon azerbaycanlini ata baba yurdundan qacqin etmisdi I Pyotrun vesiyyetlerine dinmeden emel eden onun xelefleri On Asiyaya ve umumen ruslarin Yaxin Serqe gelecekde cixmasi meqsedi dasiyan ermenilerden Simali Azerbaycan erazilerinde etnik sedd kimi istifade etmek idi Qasim bey Zakirin Irana Mehdiqulu xanin yanina gederek bir gece onun yaninda olmus ve onunla sohbetden sonra Araz cayinin o tayinda on iki agacliq mesafede olan Soraqli camaatindan 500 e yaxin evi Arazin bu tayina kocub Tug kendinde yerlesdirmisdi Qasim bey Zakir Secilmis eserleri Baki 1984 s 3 4 Susa seherinin esasini Qarabag xani Penaheli xan qoymusdu Susa Azerbaycan turkcesinde uca yer yukseklik menasi kesb edir Bunu ermenilesdirmek cehdi olsa olsa cefengiyatdir Susa seherinden evvel burada Novruz adli seherin oldugunu ve onu Azerbaycanin Tebriz seheri ile muqayise etmekde A Bakixanov tamamile haqlidir Belelikle gelme ermenilerin XIX esrin birinci yarisinda Simali Azerbaycan torpaqlarinda o cumleden Qarabagda kutlevi sekilde yerlesdirilmesi Azerbaycan xalqinin gelecek facielerinin bas vereceyine elverisli serait yaratmaq meqsedi dasimisdir Ermenilerin Naxcivana kocurulmesiBaslama Naxcivan bolgesi Rusiya terefinden isgal edildikden 1828 sonra eraziye ermenilerin kutlevi sekilde kocurulmesi prosesi basladi Maraqlari ve menafeleri namine dovletleri bir birine qarsi qoymaq serqe irelilemek isti denizlere cixmaq Asiyadan Avropaya geden ticaret yollarini ele kecirmek dini munaqiselerden yararlanaraq muselman dovletleri arasina nifaq salmaq esrler boyu Rusiyanin xarici siyasetinin esasini teskil etmisdir Bele bir mustemlekeci siyaset hele I Pyotrun Qafqaza seferi ve Azerbaycana yurusu zamani daha da reallasmisdir I Pyotrdan sonraki dovrlerde rus carlari imperialist siyasetlerini davam etdirerek ermenilerle birlikde Azerbaycana yurusler etmisler Carizmin Azerbaycanda ve onun ayrilmaz terkib hissesi olan Naxcivan bolgesinde siyasetini artiran amillerden biri de ermenilerin Rusiyanin hakim daireleri ile elbir olmasi idi Ermeniler arasinda milletciliyin yayilmasinda ermeni din adamlarinin ve ermeni qriqoryan kilsesinin xususi rol oynadigini qeyd eden rus memuru V Mayevski bele yazirdi Onlarin dinle bagli fealiyyeti cox mehduddur Ancaq bunun evezinde onlar her zaman milletcilik ideyalarini himaye etmek ugrunda ellerinden geleni ederek seyle calisirlar Ermeniler arasinda milletcilik ideyalari yuziller boyunca bir birinden uzaq saysiz monastirlarin himayesi altinda olmusdur XIX esrin evvellerinden baslayaraq Rusiya imperiyasi Simali Azerbaycanin o cumleden Naxcivan bolgesinin isgal edilmesinde ermenilere daha cox umidler besleyirdi Bas veren prosesler ve hadiselerin sonraki gedisi ruslarin heqiqeten de haqli oldugunu tesdiq etdi XIX yuzilliyin evvellerinden 1803 cu ilin oktyabrindan baslayaraq heyata kecirilen ermeni kocurulmelerinin esas teskilatci ve rehberleri general P D Sisianov diplomat A S Qriboyedov rus ordusunun polkovniki X E Lazarev general N F Rtisev knyaz Q S Qolitsin ermeni arxiyepiskopu Nerses ve b olmuslar Tarixi senedler kocurulme prosesinde polkovnik X E Lazarevin onun serencaminda olan ermeni menseli ve ermeni dilini bilen rus zabitlerinin daha cox fealliq gosterdiyini tesdiq edirler Qafqazdaki rus qosunlarinin bas komandani general P D Sisianov esas dayagi ermenilerde gorurdu Rusiyanin isgalci ve mustemlekeci siyasetinin heyata kecirilmesinde onlar basqalarina nisbeten daha gerekli ve lazimli idiler Evvelen ermenilerin sayi diger serq xristianlarinin butovlukde sayindan bir nece defe cox idi Ikincisi onlar Rusiya imperiyasinin Qafqaz ugrunda apardigi mubarizesinde esas reqibleri olan Iran ve Osmanli dovletinde de say cehetden xeyli cox idiler Ucuncusu ermeniler gelecekde de Rusiya ile muttefiq olmaqla ona xeyir vere bilerdiler Nehayet dorduncusu ermeniler Iran ve Turkiye dovletlerinin daxili zeif ve guclu tereflerini cox yaxsi bilirdiler Turkmencay muqavilesinden sonra Ethnographic map of the Erivan Governorate 1902 1826 1828 ci iller Rusiya Iran muharibesi zamani Simali Azerbaycanda yerlesdirilen ermeniler rus ordusuna daha feal komek gostererek Irevan qalasinin muhasiresinde ve Naxcivanin isgal edilmesinde xeyli yardim etmisler Rusiya Iran 1826 1828 ve Rusiya Turkiye 1828 1829 muharibelerinin Rusiya ucun ugurla basa catmasi ermenilerin Simali Azerbaycana onun ayrilmaz terkib hissesi olan Naxcivana kocurulmelerine elverisli serait yaratdi 10 fevral 1828 ci ilde Rusiya imperiyasi ile Iran dovleti arasinda imzalanmis Turkmencay sulh muqaviles ile Azerbaycan iki hisseye bolundu Ermenisunaslardan biri yazirdi ki bu muqavile Rusiyaya bir sira cetin ve murekkeb dovlet meselelerini hell etmeye komek etdi Hemin muqavilenin 15 ci maddesine esasen hec bir sedd olmadan ermenilerin ezeli ve ebedi Azerbaycan torpaqlari olan Irevana Naxcivana Qarabaga ve diger bolgelere kocurulmesine revac verildi 1828 ci il fevralin 29 da general Paskevic gosteris verdi ki ermeniler baslica olaraq Naxcivan ve Irevan vilayetlerinde qismen Qarabagda yerlesdirilsin bir sira muselman kendleri dindaslarinin en cox meskunlasdigi yerlere kocurulsun ve hemin yerler ermenilere verilsin Qafqazda etnik meselelerin tedqiqatcisi rus memuru Velickonun yazdigi kimi bu gosteris Zaqafqaziyanin bezi hisselerinin ermeniler terefinden mustemlekelesdirilmesinin baslanmasi idi Rus muellifi I Sopen oz eserinin 539 cu sehifesinde yazirdi ki 1828 1829 cu illerde Irandan Simali Azerbaycana 6 946 ermeni ailesi 35 560 kocurulmusdur Menbelerin verdiyi melumatlara gore Turkmencay muqavilesi imzalandiqdan sonra Serur Surmeli Elincecay ve Mevazixatun kimi kicik mahallarin her birine 1000 2000 ermeni kocuruldu Neticede 1828 1829 cu illerde Ermeni vilayeti nin etnik terkibi deyisdi Eger Turkmencay muqavilesine qeder burada 21 151 ermeni yasayirdisa son iki ilde onlarin sayi qordqat da artdi ve 81 610 nefere catdi Rus memuru I Sopenin melumatlarina esasen Irevan eyaletinde yasayan 2 984 azerbaycanli ailesinden cemi 847 aile ve ya 28 qaldi qalanlarin sayi ise 3 defe yarim azaldi Onlarin ekseriyyeti Irana ve Osmanli dovletine muhaciret etdiler 19 s 541 Bu faktlar XIX esrde guya Naxcivan ehalisinin ekseriyyetini ermenilerin teskil etdiyi barede uydurmalari bir daha tekzib edir ve bolgenin ezeli turk torpagi oldugunu tesdiqleyir Ermenileri Azerbaycan torpaqlarinda kompakt sekilde yerlesdirmekle Rusiya ozunun isgalci ve imperialist siyasetinin baslica meqsedini isgal edilmis din dil etnik medeni cehetden ona yad olan bu erazide oz gelecek hokmranligini temin etmek ucun etnik dayaq yaratmaq meqsedini reallasdirmaga calisirdi 21 s 114 Rusiya qarsiya qoyulmus meqsedi kocurme uzre Xususi Komite yaratmaqla reallasdirdi Bu Komitenin yaradilmasi isi ve fealiyyeti barede diplomat A S Qriboyedovun O I Popovanin ve b rus muelliflerinin eserlerinde maraqli melumatlar verilmisdir Ermenilerin Irandan kocurulmesi haqqinda hazirlanan muqavilenin muelliflerinden biri olan A S Qriboyedov yazirdi Ermenilerin ilk defe buraxildiqlari torpaqlara ebedi sahib duracaqlarindan muselmanlar icerisinde yaranan qorxunu aradan qaldirmaq ve onlarin dusdukleri agir veziyyetin uzun surmeyeceyini bildirmekle onlari muselmanlari Y R sakitlesdirmek meselesini biz defelerle gotur qoy etmisik Statistika Rus muelliflerinden I Sopenin eserindeki 1828 ci il kameral tesvirinden cixarilmis cedvelde ermenilerin kocurulmesi haqqinda etrafli melumat verilmisdir I Sopen Naxcivan dairesinin mahallarina kocurulen ermeni ailelerinin sayini asagidaki kimi gostermisdir Naxcivan seherine 126 aile cemi1110 nefer Elince mahalina 208 aile cemi 1051 nefer Mevazixatun mahalina 216 aile cemi 1146 nefer Dereleyez mahalina Irandan 507 aile cemi 2746 nefer Turkiyeden 8 aile cemi 27 nefer Ordubad dairesi uzre kocurulen ermeni ailelerinin sayi cedvelde bele gosterilmisdir Ordubad dairesi uzre eyniadli sehere 36 aile cemi 182 nefer Ordubad mahalina 14 aile cemi 76 nefer Eylis mahalina 29 aile cemi 183 nefer Bilev mahalina 171 aile cemi 899 nefer I Sopen XIX esrin 30 cu illerinde son sekkiz ilde kocurulen ermeni ailelerinin sayini bele gosterir aile sayi 10 628 ehalinin umumi sayi 57 226 nefer kisiler 30 254 qadinlar 26 972 nefer Hemin menbede XIX esrin 20 ci illerinin sonunda Irandan kocurulen ermeni ailelerinin sayi da gosterilmisdir Sopen yazirdi ki 1828 1829 cu illerde Irandan kocurulen 6 946 ermeni ailesinin terkibinde 35 560 nefer 18 836 nefer kisi 16 723 nefer qadin olmusdur Onun melumatina gore Rusiya isgalinadek Naxcivanda olan ermeniler 930 aile ve ya 5114 nefer 2 644 kisi 2 470 qadin olmusdur XIX yuzilliyin evvellerinde Rusiya ermenileri Qacarlar hokumetinin cezasindan qurtarmaq ve ele kecirdiyi muselman Azerbaycaninda ozune xristian dayagi yaratmaq ucun Iran ermenilerinin hec bir manee olmadan kocurulmesine raziliq verdi Ermenilerin yasadiqlari eraziye sonradan gelmeleri barede Rusiyanin Tehrandaki sefiri ve rus alimi eslen Sankt Peterburqdan olan N Savrov yazdigi eserinde oz fikirlerini aciq sekilde bele ifade etmisdir Biz kocurmeye Zaqafqaziyaya ruslari deyil digerlerini yerlesdirerek basladiq 1826 1828 ci il muharibesinden sonra 1828 1830 cu iller arasinda iki ilde 40 000 den artiq Iran ermenisi ve 84 000 Turkiye ermenisini ermeni nufuzunun az oldugu Gence ve Irevan vilayetleri ile Tiflis vilayetinin Borcali Axalciki ve Axalkelek bolgelerinde en yaxsi munbit torpaqlarin oldugu erazilerde yerlesdirdik Qebul edilmelidir ki resmi olaraq yerlesdirilen 124 000 ermeni qeyri resmi olaraq yerlesdirilenlerle beraber saylari 200 000 ni kecmekdedir Bu yuzilliyin sonunda Zaqafqaziyada 1 3 milyon olan ermenilerin 1 milyondan coxu bu bolgenin yerli xalqi olmayib bizim terefimizden yerlesdirilenlerdir Ermeni kockunleri daha cox Irevan Naxcivan ve Qarabag bolgelerinde yerlesdirilmisler Hesablamalara gore tekce 1828 1829 cu illerde Cenubi Azerbaycandan Naxcivan seherine 416 ermeni ailesi 1900 nefer cemisi 43 Naxcivan kendine 1875 ermeni ailesi ve ya 7000 nefer ermeni kocurulmusdur Bir rus menbesinin verdiyi melumata gore butun Naxcivan eyaletinde bu illerde yerlesdirilmis ermeni ailelerinin sayi 2557 e catmisdir Buraya Naxcivan eyaletinin Ordubad dairesinin 4 kendine yerlesdirilmis 966 ermeni ailesi de daxil idi Coxsayli rus menbeleri subut edir ki tekce 1828 1829 cu illerde Naxcivana ancaq Cenubi Azerbaycandan kocurulen ermenilerin sayi 11 min neferden cox olmusdur Ermenilerin bir qisminin yerlesdirildikleri Irevan ve Naxcivan xanliqlari 1828 ci ilde Ermeni vilayeti deyilen yeni bir dovlet qurumuna hevale edilmisdi Bele bir qondarma idare sistemi rus cari II Nikolayin 21 mart 1828 ci il tarixli emri esasinda yaradildi Belelikle general Paskevicin yazdigi raport esasinda Rusiya senati 1828 sayli qerari ile kecmis Irevan ve Naxcivan xanliqlarinin erazisi hesabina Ermeni vilayeti yaratdi Bele bir inzibati erazi vahidinin yaradilmasi ilk novbede gudulen coxbasli rus niyyetlerinden xeber verirdi Cenubi Qafqaz valisi I I Vorontsov Daskov car Nikolay Romanova yazdigi 10 oktyabr 1912 ci il tarixli mektubunda I Pyotr dovrunde temeli qoyulmus siyasete bir daha geri donmeyin gerekliyini xatirladaraq evvelki rus siyasetine geri donerek Turkiye ermenilerine hamilik etmenin zamani gelmisdir Iki hisseden ibaret olan Naxcivan diyarinin tarixine ve etnoqrafiyasina dair materiallar kitabinda rus serqsunasi K N Smirnov IV elavede 1831 ci il kameral tesvirinden cixaris vermisdir Muellif kocurulen ermenilerin bolgeye yerlesdiyi erazileri asagidaki kimi gosterir Eliabad kendine Xoydan 136 nefer Sixmahmud kendine Xoy ve Salmasdan 430 nefer Qaraxanbeyli kendine Salmasdan 440 nefer yerli ehalisi 47 nefer azerbaycanli olan Hacivar kendine Salmasdan 102 nefer Asagi Uzunobaya Xoydan 65 nefer Badamli kendine Salmasdan 101 nefer ermeni ermeni kocurulmusdur Hemin muellifin verdiyi melumatlardan aydin olur ki Qulu Dize kendine Urmiya ve Salmasdan 136 nefer Kultepe kendine Salmasdan 330 nefer Didivara Salmasdan 15 nefer yerli ehalisi azerbaycanlilar olan Nezerabada Xoy ve Salmasdan 198 nefer ermeni kocurulmusdur XIX yuzilliyin 30 cu illerine aid olan bir menbede yazilirdi ki bu dovrde Naxcivan mahalinin 59 kendinde 1 884 azerbaycanli ailesi 1 606 kocurulmus ermeni ailesi yasayirdi Seherin ozunde yasayan 1 330 aileden 905 i azerbaycanli 425 i ise kocurulmus ermeni aileleri idi Bu illerde Naxcivan bolgesini diqqetle tedqiq etmis rus muellifi V Qriqoryevin ve bolgede olmus I Sopenin melumatlarina gore 1827 1829 cu illerde Naxcivanda azerbaycanlilar ehalinin 90 ni 4600 aileden 4170 ni teskil etdiyi halda sonraki illerde bu reqem xeyli asagi dusmusdur Kocurme siyaseti neticesinde 1832 ci ilde onlarin sayi 2791 e dusmus teqriben 60 azalmisdi Car hakimiyyeti orqanlarinin bilavasite havadarligi ile kocme ermeniler yerli azerbaycanlilari sixisdirmaga basladilar Bu erazilerde yasayan koklu turk ehalisinin bir hissesi mecburi olaraq oz dogma torpaqlarini terk ederek Turkiye ve Irana kocmeli olurdular I Sopenin melumatina gore Rusiya Iran Rusiya Turkiye muharibeleri neticesinde Irevan ve Naxcivan erazilerinden xeyli muselman ehalisi qacqin dusmus orada yalniz 81 749 nefer 17078 aile muselman qalmisdi XIX esrin 20 ci illerinin sonunda kecirilen siyahiyaalmada istirak eden rus memuru I Sopenin eserinin tehlilinden aydin olur ki 1828 1829 cu iller erzinde kocurulen ermenilerden 23 568 nefer 8599 aile Irevan vilayetinin 119 kendinde 10 562 nefer 2137 aile Naxcivan vilayetinin 61 kendinde 1340 nefer ise 250 aile Ordubad dairesinin 12 kendinde yerlesdirildi V Qriqoryevin melumatina gore cox qisa bir vaxt erzinde Naxcivan eyaletine kocurulmus 2551 ermeni ailesinden 2285 aile bolgenin Naxcivan mahalinda 266 aile ise Ordubad mahalinda yerlesdirilmisdir Tebriz Maraga Xoy Urmiya ve Salmas erazilerinden kocurulmus ermeniler Naxcivan seherinde eyaletin Naxcivan mahalinin 43 azerbaycanli kendinde Ordubad mahalinin ise 4 kendinde yerlesdirilmisdir Muxtelif cirkin usul ve vasitelerle Naxcivan iddiasinda olan ermeni isgalcilari bu rus muelliflerinin kitablarinin cemi 3 4 sehifesini vereqleseler Naxcivan bolgesini ermeni torpagi elan etmekle ne qeder yanildiqlarini yaxsi basa duserler XIX esrin II yarisinda XIX esrin II yarisindan baslayaraq ermenilerin Simali Azerbaycana o cumleden Irevan quberniyasina ve Naxcivan bolgelerine kocurulmesi daha kutlevi hal almaga baslamisdi 1853 1856 ci iller Krim muharibesi ve 1877 1878 ci iller Rusiya Osmanli muharibeleri ve onlarin toretdikleri hadiseler bu kutleviliyi daha artirdi N Savrovun melumatina gore general Ter Quqasovun emri ile 1864 1876 ve 1877 1879 cu illerde kocurulen ermeniler esasen Surmelide ve diger bolgelerimizde yerlesdirildi Minlerle muselmanin Irevan xanligini terk etmesinden sonra 1828 ci ilden burada yerlesdirilen 45 000 den cox ermeni xanligin xristian ehalisinin sayinin artmasina boyuk tesir gosterdi Hesablamalar gosterir ki 1873 cu ilde 221 191 ermeninin 1886 ci ilde ise 375 700 ermeninin yerlesdirildiyi Irevan quberniyasinda bu reqemler 1897 ci ilde 439 926 nefere catmisdir Gorunduyu kimi 20 ilden artiq bir muddet erzinde ermenilerin sayi bir nece teqriben 34 3 artmisdir Rus muellifi N Savrov yazirdi ki 1893 1894 cu illerde Turkiyedeki qarisiqliq dovrunde kocurulen ermenilerin sayi 100 mini otub kecmisdir O yazirdi ki 1897 ci ilde knyaz Q S Qolitsinin yeniden bas komandan teyin edilmesinden sonra kocurulen ermenilerin sayi 900 mine yaxin olmusdur Kocurulme siyaseti ile bagli melumatlara Istoriceskaya qeoqrafiya Zapadnoqo Azerbaycana adli kitabda A S Qriboyedovun O I Popovanin K A Nikitinin K N Smirnovun Qurko Kryajinin eserlerinde rast gelirik Belelikle XIX yuzilliyin evvellerinde Azerbaycanin iki hisseye parcalanmasini tesdiq eden Turkmencay muqavilesinin imzalanmasi ile bizim bugunku belalarimizin esasi qoyuldu Iddia edilen Boyuk Ermenistan dovleti ni gerceklesdimek ucun ermeniler baslangic olaraq Naxcivani hedef secmisler Bunun ucun onlar saxta tarix yaratmis bu erazinin ermeni torpagi oldugunu ehalinin milli terkibinde ermenilerin ustunluk teskil etdiyini subuta yetirmeye calismislar Qonsu olmaga mehkum edildiyimiz bednam ermeniler Naxcivanin hesretindedirler Ermenistan 1921 ci ilde Rusiya ile Turkiye arasinda imzalanmis muqavilelerin legv edilmesini teleb edir Istinadlar 2011 10 11 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2016 06 26 http www kommersant ru doc aspx DocsID 570883 ABS konqresi kitabxanasi 2022 03 31 tarixinde Istifade tarixi 2016 06 26 O imenovanii prisoedinennyh k Rossii hanstv Erivanskogo i Nahichevanskogo Oblastiyu Armyanskogo Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii Sobr vt t III SPb 1830 st 1888 PDF 2012 07 25 tarixinde orijinalindan PDF arxivlesdirilib Istifade tarixi 2016 06 26 Adenc N Armeniya Novyj enciklopedicheskij slovar SPb 1912 tom 3 Shopen I Novye zametki na drevnyuyu istoriyu Kavkaza i ego obitatelej SPb 1896 s 26 Dubrovin N Istoriya vojny i vladichestva russkih na Kavkaze Tom 1 kn 2 SPb 1871 s 406 Kavkazskij Kalendar na 1853 god Tiflis 1852 s 483 V Ishhanjan Narodnosti Kavkaza SPb 1916 s 18 I Petrushevskij O dohistianskih verovaniyah krestyan Nagornogo Karabaha B 1930 s 8 P G Butkov Materialy dlya novoj istorii Kavkaza s 1722 po 1803 tom 1 SPb 1869 s 47 48 F Q Kocerli Qarabag Baki 2002 s 128 Nersesyan M Iz istoii russko armyanskih otnoshenij t 1 Erevan 1956 s 232 Ezov G A Snosheniya Petra Velikogo s armyanskim narodom Dokementy SPb 1898 HII HHIII Azerbaycan tarixi IV c Baki 2000 s 49 N N Shavrov Novaya ugroza russkomu dlu v Zakavkaze predstoyashaya rasprodazha Mugani Inorodcam S Peterburg 1911 s 63 64 Eli Memmedov Ermenilerin kutlevi suretde osmanlidan ve Irandan Simali Azerbaycana kocurulmesi 2022 03 31 tarixinde Istifade tarixi 2016 06 26 Rusiyanin Van ve Erzurumdaki bas konsulu Mayevskinin xatireleri Baki 1994 35 s s 8 Verdieva H Gusejnzade R Rodoslavnaya armyan i ih migraciya na Kavkaz s Balkan Baku Elm 2003 167 s c 31 Jenikolopov I K Griboedov i Vostok Erevan 1954 183 s c 110 Glinka S Opisanie armyan azerbajdzhanskih v peredely Rossii Baku Elm 1990 144 s c 103 Velichko V L Kavkaz Russkoe delo i mezhplemennye voprosy Baku Elm 1990 224 s c 123 Grigorev V Statisticheskoe opisanie Nahichevanskoj provincii SPb 1833 263 s c 29 Shopen I Istoricheskij pamyatnik sostoyaniya Armyanskoj oblacti v epohi ee prisoedineniya k Rossijskoj imperii SPb 1852 1231 s Mustafayev A XIX esrde ve XX esrin evvellerinde Naxcivanda etno siyasi prosesler Naxcivan tarixi gerceklik muasir durum inkisaf perspektivleri Naxcivan 2006 s 113 123 Griboedov A S Sochinenie tom 3 izd vo Pravda M 1971 s 268 Popova O I Griboedov diplomat M 1964 132 s Griboedov A S Yol qeydleri Baki 1989 314 c Shopen I Istoricheskij pamyatnik sostoyaniya Armyanskoj oblasti v epohi ee prisoedineniya k Rossijskoj imperii SPb 1852 1231 s c 599 619 Shopen I Istoricheskij pamyatnik sostoyaniya Armyanskoj oblasti v epohi ee prisoedineniya k Rossijskoj imperii SPb 1852 1231 s c 630 Shopen I Istoricheskij pamyatnik sostoyaniya Armyanskoj oblasti v epohi ee prisoedineniya k Rossijskoj imperii SPb 1852 1231 s c 540 Shavrov N Novaya ugroza russkomu delu v Zakavkaze Predstoyashaya rasprodazha mugani inorodcam Istoriya Azerbajdzhana po dokumentam i publikaciyam Baku Elm 1990 s 60 61 Hesenov H XIX esrin ortalarinda Naxcivana ermeni kocurulmeleri ve onlarin demoqrafik duruma tesiri Naxcivan bu gun islahatlar perspektivler Naxcivan 2008 s 132 138 Shopen I Istoricheskij pamyatnik sostoyaniya Armyanskoj oblasti v epohi ee prisoedineniya k Rossijskoj imperii SPb 1852 1231 s c 539 Iz pisem Vorontsova Dashkova Nikolayu Romanovichu Istoriya Azerbajdzhana po dokumentam i publikaciyam Baku Elm 1990 s 118 120 c 119 Smirnov K N Materialy po istorii i etnografii Nahichevanskogo kraya Baku Ozan 1999 156 s c 123 137 Smirnov K N Materialy po istorii i etnografii Nahichevanskogo kraya Baku Ozan 1999 156 s c 129 131 132 Obozrenie Rossijskih vladenij za Kavkazom v statisticheskom etnogrficheskom topograficheskom i finansovom otnosheniyah Chast IV SPb 1836 338 s c 332 Grigorev V Statisticheskoe opisanie Nahichevanskoj provincii SPb 1833 263 s c 31 Shopen I Istoricheskij pamyatnik sostoyaniya Armyanskoj oblasti v epohi ee prisoedineniya k Rossijskoj imperii SPb 1852 1231 s c 540 541 Mustafayev A XIX esrde ve XX esrin evvellerinde Naxcivanda etno siyasi prosesler Naxcivan tarixi gerceklik muasir durum inkisaf perspektivleri Naxcivan 2006 s 113 123 s 115 Shopen I Istoricheskij pamyatnik sostoyaniya Armyanskoj oblasti v epohi ee prisoedineniya k Rossijskoj imperii SPb 1852 1231 s c 642 Shopen I Istoricheskij pamyatnik sostoyaniya Armyanskoj oblasti v epohi ee prisoedineniya k Rossijskoj imperii SPb 1852 1231 s c 636 642 Grigorev V Statisticheskoe opisanie Nahichevanskoj provincii SPb 1833 263 s Irs Mezhdunarodnyj Azerbajdzhanskij zhurnal 6 42 M 2009 62 s c 45 Istoriya geografiya Zapadnogo Azerbajdzhana Baku 1998 560 s c 9 22 Griboedov A S Zapiska pereseleniya armyan iz Persii v nashi oblasti Istoriya Azerbajdzhana po dokumentam i publikaciyam Baku Elm 1990 s 339 341 Nikitin K Gorod Nahichevan i Nachichevansij uezd Vyp 2 Tiflis 1882 142 s c 125 Smirnov K N Materialy po istorii i etnografii Nahichevanskogo kraya Baku Ozan 1999 156 s c 29 30 Gurko Kryazhin Armyanskij vopros Bolshaya Sovetskaya Encik lopediya 1926 god izdaniya M 1926 1 32 s Haciyev I Tarixi heqiqetler ve ermeni mekri Azerbaycan qezeti 15 mart 2006 ci il Xarici kecidlerErmenilerin Azerbaycan erazilerine yerlesdirilmesi 2008 12 25 at the Wayback Machine Menbeler azerbaycanlilarin 1905 1906 ci iller soyqirimi haqqinda olu kecid http karabakh doc azerall info ru azerpeople ap020 htm 2012 04 02 at the Wayback Machine Ermenilerin Simali Azerbaycana kocrulmesi Ermenilerin Azerbaycana qarsi Erazi iddialari ve silahli tecavuzu 2016 03 07 at the Wayback Machine Qarabag olu kecid HADISELER Dagliq Qarabag munaqisesi ve Xocali faciesi 2010 03 21 at the Wayback Machine Qarabag en qedim zamanlardan xanliqlar dovrunedek 2012 02 08 at the Wayback Machine http www ermenisorunu gen tr turkce katliamlar azerbaycan html Dagliq Qarabag munaqisesi 2013 10 30 at the Wayback MachineHemcinin baxXX esrde Azerbaycanlilarin Ermenistandan deportasiyasi ve kocurulmesi Ermeni terrorizmi