Mil Mi-24 (rus. Миль Ми-24; NATO kod adı: Hind) ― Sovet İttifaqı və Rusiya tərəfindən istehsal olunan hücum və hərbi nəqliyyat helikopteridir. Pilotlar tərəfindən uçan tank adlandırılır. Digər adı isə, xarici görünüşünə görə "Timsah"dır. Mil Moskva Helikopter Zavodu tərəfindən istehsalı həyata keçirilən bu helikopter 1972-ci ildən etibarən başda Sovet İttifaqı olmaqla bir çox ölkənin hərbi hava qüvvələri tərəfindən istifadə olunur.
Mi-24 | |
---|---|
![]() Polşa Ordusuna məxsus Mi-24 helikopteri | |
Tipi | Hücum helikopteri |
Hazırlayan | Mil Moskva Helikopter Zavodu |
İstehsalçı | Mil Moskva Helikopter Zavodu |
İlk uçuş | 19 sentyabr 1969-cu il |
İstismara verilmə tarixi | 1972 |
Status | Aktiv xidmətdə |
İstismarçılar | Rusiya Hərbi Hava Qüvvələri Azərbaycan Hərbi Hava Qüvvələri Ukrayna Hərbi Hava Qüvvələri Belarus Hərbi Hava Qüvvələri |
İstehsal ili | 1969–davam edir |
Buraxılış sayı | 2.300 |
Vahidinin qiyməti | 12 milyon ABŞ $ (2015) |
Baza modeli | Mil Mi-8 |
![]() |
Mi-24 hərb tarixində ilk hücum helikopterlərindən biridir. Korpusu olduqca möhkəm zirehlə örtülüdür. Əhəmiyyətli xüsusiyyətlərindən biri eyni zamanda 8 əsgər, yük və sursat daşıma imkanıdır.
Zəif cəhəti yüksək səviyyəli manevr bacarığına sahib olmaması və xüsusilə kəskin dönüşlər zamanı qəza vəziyyətinə düşməsidir. Üzərində aparılan uzun müddətli çalışmalara baxmayaraq bu çatışmazlığı aradan qaldırmaq mümkün olmayıb.
Döyüş tətbiqi
Oqaden müharibəsi (1977–1978)
Mi-24 helikopterinin ilk döyüş tətbiqi Efiopiya ilə Somali arasında baş vermiş Oqaden müharibəsinə təsadüf edir. Helikopterlər Sovet İttifaqının hərbi yardımı olaraq Efiopiyaya təhvil verilmişdi. Bu döyüş texnikalarının həm hava, həm də yer döyüşlərində effektivliyi sayəsində efiopiyalılar 1978-ci ilin əvvəlinə qədər yenidən nəzarət altına ala bildilər.
Çad-Liviya münaqişəsi (1978–1987)
Münaqişə ərzində Liviya Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus Mi-24A və Mi-25 helikopterləri bir neçə dəfə Çad mövqelərinə hücum etmişdir. Mi-24-lər ilk dəfə 1980-ci ilin oktyabr ayında Ncamena şəhəri yaxınlığında baş vermiş döyüşdə istifadə edilmişdir.
1987-ci ilin martında ABŞ və Fransa tərəfindən dəstəklənən üsyançılar ölkənin şimalında yerləşən Liviyaya məxsus Ouadi-Dum hərbi bazasını ələ keçirmişdir. Həmin bazada ələ keçirilən helikopterlər arasında üç ədəd Mi-25 də var idi. Qənimət olaraq ələ keçirilən həmin helikopterlərdən biri Fransaya, biri Böyük Britaniyaya, digəri isə ABŞ-yə göndərildi.
Əfqanıstan müharibəsi (1979–1989)
![image](https://www.wikimedia.az-az.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraW1lZGlhLmF6LWF6Lm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTg1THprMEwwRm1aMmhoYmw5TmFXeGZUV2t0TWpRdWFuQm5Mekl5TUhCNExVRm1aMmhoYmw5TmFXeGZUV2t0TWpRdWFuQm4uanBn.jpg)
Mi-24 döyüş helikopteri Əfqanıstan müharibəsi ərzində mücahidlərin mövqelərinin bombardman edilməsində aktiv istifadə edildi. ABŞ mücahidləri daşına bilən zenit-raket qurğusu olan Stingerlə təchiz etdikdən sonra Mi-8 və Mi-24 helikopterləri əfqan döyüşçülərin əsas hədəflərinə çevrildi.
Müharibə ərzində bəzi mənbələrin məlumatına görə Sovet Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus helikopterlərin ümumi sayı 600 idi ki, bunun da 250-dən çoxunu Mi-24-lər təşkil edirdi.MKİ-nin 1987-ci ilə olan məlumatına görə isə 1980-ci ildə 85 olan Mi-24 döyüş helikopterlərinin sayı 1985-ci ildə 120-yə çatmışdı.
İlk bazalaşdırılması və döyüş tətbiqi
1979-cu ilin aprelində Əfqanıstan hökuməti ilk Mi-24 helikopterləri ilə təchiz olunmağa başladı. Əfqan pilotların yaxşı təlim keçməsinə və bu texnikadan effektiv istifadə etməsinə baxmayaraq, mücahidlər heç də asan hədəf deyildi. İlk Mi-24 18 iyul 1979-cu il tarixində mücahidlər tərəfindən vuruldu. Əfqanıstanda vəziyyətin getdikcə pisləşməsi 27 dekabr 1979-cu ildə Sovet qoşunlarının ölkəni işğal etməsi ilə nəticələndi.
Əfqan üsyançıların güclü müqavimətinə baxmayaraq, Mi-24 döyüş əməliyyatlarında qarşı tərəfin ciddi itkilərə məruz qalmasına səbəb olurdu. Üsyançılar bu helikopteri "Şeytan arabası" adlandırırdı. Döyüş təyyarələri hücum əməliyyatlarında uzun müddət qala bilmədiyi üçün Mi-24-lər quru qoşunlarının hücum və müdafiə əməliyyatlarına daha çox dəstək olurdu.
Rusiya mənbələrinə istinadən verilən məlumata görə müharibə ərzində 74 helikopter itirilmişdir ki, bunun da 27-i Stinger zenit-raket qurğusu ilə vurulmuşdu. Bir çox başqa hallarda isə helikopterlər möhkəm zirehi və konstruksiyasının dözümlülüyünə görə zədələnmiş halda bazalarına qayıda bilmişdilər.
İran-İraq müharibəsi (1980–1988)
![image](https://www.wikimedia.az-az.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraW1lZGlhLmF6LWF6Lm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTlsTDJVMEwwMXBNalJmZEdWb2NtRnVMbXB3Wnk4eU1qQndlQzFOYVRJMFgzUmxhSEpoYmk1cWNHYz0uanBn.jpg)
Müharibə ərzində İraq Ordusu tərəfindən İrana qarşı ən çox istifadə edilən helikopter Mi-25 idi. Bu helikopterin güclü silahlanmaya sahib olması İran quru qoşunlarının ciddi itkilər verməsinə səbəb olurdu. 2K8 "Falanqa" tank əleyhinə raketləri ilə də təchiz oluna bilən Mi-25-lər düşmən tanklarına baş ağrısı ola bilmişdi. Şərqi Almaniyadan olan hərbi məsləhətçilərin köməyi ilə iraqlılar döyüş taktikalarını inkişaf etdirirdi. Yeni hücum taktikasına əsasən Mi-25-lər Fransa istehsalı "Aérospatiale Gazelles" yüngül hücum helikopterləri ilə eyni anda düşmən mövqelərinə hücum etməli, bu zaman hücuma rəhbərlik edən Mi-25 helikopterləri özlərinin böyük atəş gücündən faydalanaraq İran Silahlı Qüvvələrinə məxsus hava hücumundan müdafiə vasitələrini sıradan çıxarmalı və bundan sonra "Gazelles"lər HOT raketlərindən istifadə edərək düşmənin zirehli döyüş maşınlarını məhv etməli idi. Bu taktika 1982-ci ilin iyul ayında baş tutmuş zamanı İran hücumunun qarşısının alınmasında öz effektivliyini nümayiş etdirmişdi.
Bu müharibə, həmçinin tarixdə yeganə təsdiqlənmiş helikopterlər arasında hava döyüşünə şahidlik etmişdir. Bu hava döyüşü İraqa məxsus Mi-25 ilə İrana məxsus AH-1J "Dəniz Kobrası" (İran İslam İnqilabı baş verməzdən əvvəl ABŞ tərəfindən təchiz edilmişdi) arasında baş tutmuşdu. 1980-ci ilin noyabrında İraqın İran ərazisinə daxil olmasından qısa müddət sonra İran HHQ-nə məxsus iki ədəd AH-1J ilə İraq HHQ-nə məxsus iki Mi-25 arasında hava döyüşü baş vermişdir. Bu toqquşma nəticəsində bir ədəd Mi-25 vurularaq düşürülmüş, digəri isə bazaya çata bilmədən aldığı zədələr nəticəsində qəzaya uğramışdır. 24 aprel 1981-ci il tarixində iranlılar bu uğurlarını təkrarlamış, İraq Ordusuna məxsus iki ədəd Mi-25-i məhv etməyi bacarmışdır.
İraq Silahlı Qüvvələri əks-hücuma başladıqdan sonra 14 sentyabr 1983-cü ildə bir ədəd AH-1J, 5 fevral 1984-cü ildə daha üç ədəd və 25 fevralda əlavə üç ədəd AH-1J helikopterinin vurulduğunu (ikisi Falanqa, biri isə S-5 raketi ilə) açıqlamışdır. Sonradan, 16 fevralda İraqa məxsus Mi-25 YaKB pulemyotu vasitəsilə iranlıların daha bir "Dəniz kobrası"nı məhv etməyi bacarmışdır. Bu iki növ helikopter arasında baş vermiş sonuncu münaqişə 22 may 1986-cı ilə təsadüf edir. Həmin vaxt Mi-25 hücum helikopteri iranlıların AH-1J "Dəniz Kobra"sını sıradan çıxarmağı bacarmışdır. Müharibənin sonuna qədər ümumilikdə 10 ədəd AH-1J "Dəniz Kobrası" və 6 ədəd Mi-25 məhv edilmişdir. İraq Ordusuna məxsus Mi-25-lər, həmçinin İrana məxsus ABŞ istehsalı olan 43 ədəd UH-1 helikopterini də məhv etmişdir.
Nikaraqua vətəndaş müharibəsi (1980–1988)
Mi-25 helikopterləri 1980-ci illərdə baş vermiş Nikaraqua vətəndaş müharibəsində də istifadə olunmuşdur. 1980-ci illərin ortalarında Nikaraqua "Kontra"lar ilə mübarizə aparmaq məqsədilə 12 ədəd (bəzi mənbələrdə 18) Mi-25 satın almışdı. Mi-25-lər kontralara qarşı həyata keçirilən quru əməliyyatlarında, həmçinin üsyançılar tərəfindən istifadə olunan yüngül təyyarələrə qarşı istifadə edilirdi. ABŞ-nin Reyqan Administrasiyası Mi-25-ləri Mərkəzi Amerikada gərginliyin artmasına əsas səbəb kimi göstərirdi.
Müharibə ərzində Nikaraqua Silahlı Qüvvələri 4 ədəd Mi-25 helikopterini itirdi. Üsyançılar onlardan ikisini ABŞ-dən aldıqları "Stinger" daşına bilən zenit-raket qurğusu ilə vurmuşdu.
Şri Lanka vətəndaş müharibəsi (1987–2009)
Şri-Lankada yerləşən Hindistan Sülhməramlı Qüvvələrinin hərbi hava qüvvələri alayı müharibə ərzində Hindistan və Şri-Lanka ordularının Tamil İlamin Azadlıq Pələngləri qruplaşması ilə mübarizəsinə dəstək vermək məqsədilə Mi-24'lərdən istifadə etmişdir. Bu münaqişə ərzində hindistanlı hərbçilərin arasında itki hallarının kifayət azalmasında məhz Mi-24 helikopterlərinin böyük rolu olmuşdur. İlk zamanlarda üsyançıların əlində zenit-raket qurğusunun olmaması nəticəsində Hindistana məxsus Mi-24-lər heç bir itkiyə məruz qalmadı.
14 noyabr 1995-ci ildən etibarən Şri Lanka HHQ-nin silahlanmasında olan Mi-24 helikopterləri üsyançılarla mübarizədə quru qoşunlarının əsas dəstək qüvvəsi hesab olunurdu. Hal-hazırda bu ölkənin silahlanmasında olan bu helikopterlərin infraqırmızı şüa və radioelektron mübarizə sistemləri İsrail tərəfindən modernizasiya olunub. Müharibə ərzində ümumilikdə beş ədəd Mi-24 üsyançıların açdığı atəş nəticəsində, başqa iki helikopter isə hərbi bazalardan birinə təşkil olunan hücum zamanı vurulmuşdur. Bazaya hücum zamanı vurulan iki helikopterdən biri sonradan təmir olunaraq yenidən xidmətə qaytarılmışdır.
Körfəz müharibəsi (1991)
İraq Ordusuna məxsus Mi-24 helikopterləri 1991-ci ildə Küveytin işğalı və ardınca baş vermiş Körfəz müharibəsi zamanı istifadə olunmuşdur. 1991-ci ildə İraqda baş verən hadisələr zamanı da bu helikopterlər müxaliflərə qarşı tətbiq edilmişdir.
Əfqanıstan müharibəsi (2001–davam edir)
![image](https://www.wikimedia.az-az.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraW1lZGlhLmF6LWF6Lm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTg0THpoaUwwRm1aMmhoYmw5QmFYSmZRMjl5Y0hOZlRXa3RNelZmYjI1ZlMyRnVaR0ZvWVhJbE1rTmZNakF3T1M1cWNHY3ZNakl3Y0hndFFXWm5hR0Z1WDBGcGNsOURiM0p3YzE5TmFTMHpOVjl2Ymw5TFlXNWtZV2hoY2lVeVExOHlNREE1TG1wd1p3PT0uanBn.jpg)
2008 və 2009-cu illərdə Əfqanıstan Milli Ordusuna hərbi-texniki yardım proqramı çərçivəsində Çex Respublikası Əfqanıstana altı ədəd Mi-24 döyüş helikopteri vermişdir. Hazırda, Əfqanıstan Milli Ordusunun Aviasiya Korpusu doqquz ədəd Mi-35 helikopterinə sahibdir. Mayor Kaleb Nimmo Mi-35 helikopterində döyüş uçuşu həyata keçirən ilk amerikalı pilot olaraq tarixə keçmişdir. 13 sentyabr 2011-ci ildə Əfqanıstan Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus Mi-35 hücum helikopteri polis binasının terror hücumundan qorunması əməliyyatında uğurla iştirak etmişdir.
Hindistan da 2016-cı ildə hərbi yardım məqsədilə Əfqanıstana üç ədəd Mi-35 helikopteri göndərmişdir. Əfqanıstanda yerləşən ABŞ qoşunlarının komandiri olan general Con Kempbell Mi-35 döyüş helikopterlərinin terrorçulara qarşı hücum əməliyyatlarında çox effektiv olduğunu açıqlamışdır.
Suriya vətəndaş müharibəsi (2011–davam edir)
Suriya Hərbi Hava Qüvvələri ölkənin bir çox vacib şəhərlərində gedən döyüş əməliyyatlarında üsyançıların və terrorçuların mövqelərinə zərbə endirilməsi zamanı Mi-24 helikopterlərindən geniş şəkildə istifadə edir.
2013-cü ilin yanvarında suriyalı müxaliflər tərəfindən ələ keçirilən Taftanaz aviabazasında digər bir sıra helikopterlərlə yanaşı bir ədəd zədələnmiş Mi-24 də var idi.
9 iyul 2016-cı ildə Rusiya Müdafiə Nazirliyi Suriyanın Palmira şəhəri yaxınlığında hökumət qüvvələrinə havadan dəstək verərkən bir ədəd Mi-35M helikopterinin İŞİD terror qruplaşması tərəfindən vurulduğunu açıqlamışdır. Bu, Suriya vətəndaş müharibəsi ərzində qeydə alınan Rusiyaya məxsus ilk hücum helikopterinin vurulması barədə xəbər idi.
Donbas müharibəsi (2014)
2 may 2014-cü ildə Slovyansk şəhərinin mühasirəsi əməliyyatı ərzində Ukrayna HHQ-nə məxsus iki ədəd Mi-24 rusyönümlü üsyançılar tərəfindən vuruldu.Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin rəsmiləri həmin iki helikopterin şəhər üzərində patrul uçuşları həyata keçirərkən DZRK ilə vurulduğunu açıqlamışdır. İlkin məlumatlarda iki nəfərin öldüyü və digərlərinin yaralandığı bildirilsə də, sonradan beş ekipaj üzvünün həlak olduğu və bir nəfərin əsir götürüldüyü açıqlandı. Əsir götürülən hərbçi yalnız 5 may tarixində geri qaytarıldı.
5 may 2014-cü ildə Slovyank üzərində uçuşlar həyata keçirən başqa bir Mi-24 helikopteri pulemyot atəşi ilə zədə aldıqdan sonra yerə enməli oldu. Ukrayna qoşunları hər iki pilotu xilas etdikdən sonra helikopterin separatçıların əlinə keçməməsi üçün onu Su-25-dən atılan raket zərbəsi ilə sıradan çıxardılar.
uğrunda gedən döyüşlərdə Mi-24-lərə Su-25 hücum təyyarələrini və MiQ-29 qırıcılarını atəş dəstəyi ilə təmin etmək tapşırığı verilmişdi.
Dağlıq Qarabağ (2014–2016)
12 noyabr 2014-cü ildə Ağdam rayonunun işğal altında olan Kəngərli kəndi yaxınlığında yerləşən qoşunların təmas xəttinə təhlükəli dərəcədə yaxınlaşan Ermənistan Silahlı Qüvvələrinə məxsus iki ədəd Mi-24 helikopterindən biri Azərbaycan Ordusunun hərbçiləri tərəfindən İqla-S DZRK ilə vurulmuşdur. Nəticədə, həmin helikopterin hər 3 ekipaj üzvü həlak olmuşdur.
2 aprel 2016-cı ildə Azərbaycan və Ermənistan qoşunları arasında baş vermiş döyüş toqquşması zamanı Azərbaycan HHQ-nə məxsus bir ədəd Mi-24 döyüş helikopteri vurulmuşdur.
Füzelyaj
- Füzelyaj bir texnoloji və iki konsturuktor birləşmədir, burun hissədən, mərkəz hissəsindən, quyruq tirindən və uc tirindən ibarətdir. Şaquli vəzyyəti mərkəzi hissə ilə semmetrikdir, quyruq tiri və uc tiri isə sağ tərəfə 2030’ yönəlmisdir. Burun hissənin mərkəz hissəyə birləşməsi sabitdir, istismar zananı ayrılmazdır. Qalan hissələrin biləşməsi isə boltlarladır və istismar zamanı ayrıla bilər.
- Füzelyajın burun hissəsi ayrılıqda texnoloji birləşmədir. Burun hissəsində ekipajın kabinəları və atıcı silahlanma yerləşdirilmişdir. Burun hissəsi tavan panelindən, sağ sol paneldən və ekipajın kabinə qapılarından ibarətdir. Döşəmə iki tirdən ibarətdir. Döşəmənin tirləri döşəmənin uzunluğu boyudur.
- Füzelyajın mərkəz hissəsi yük kabinəsinin və aqreqatların yerləşməsi üçün istifadə olunur. Yük və ekipaj kabinələri birlikdə germetikləşdirilmişdir. Fezelyajın mərkəz hissəsinin üst-arxasında Aİ-9 mühərrikinin yerləşməsi üçün dirsəklər ön hissədə isə hidravlik bloklar yerləşdirilmişdir. Mərkəz hissəsinin tavanının sağ tərəfində yanacaqdoldurma boğazları yerləşdirilmişdir. Füzelyajın mərkəz hissəsinin altında isə 4 və 5-ci yanacaq bakları yerləşir. Alt hissədə isə yük asmaq ücün bərkitmələr yerləşdirilmişdir. Fezelyajın mərkəz hissəsinin sol və sağ tərəfində yük kabinəsinin qapıları yerləşdirilib.
Silahlanması
- İlkin olaraq vertalyotda “Falanqa-M” tankəleyhinə raket kompleksi (TƏRK) dayanmışdır.
- Sonra Mi – 24D – də təkmilləşmiş “Raduqa PV” yarımavtomatik tuşlama əmr sistemi ilə təchiz olunmuş TƏRK 9P145 “Falanqa-PF” kompleksi quraşdırılmışdır.
- Mİ – 24V isə vertalyotu “Raduqa -Ş” tuşlama sistemi olan TƏRK 9K113 “Şturm -V” kompleksi ilə silahlanmışdır
- Mi-24 də daxil edilmiş atış silahları daima təkmilləşirdi: YakB – 12,7 hərəkətli yüksək templi dörd lüləli pulemyotu hərəkətsiz iki lüləli QŞ – 30K topu əvəz etmişdir. Nəticədə isə QŞ -23L hərəkətli iki lüləli topu qəbul olunmuşdur.
- Bunlardan başqa vertalyotda çox effektiv olan silahlanmanın asma konteyner sistemləri SAKS -23-250 mövcud olmuşdur. Bunlar düşmənin canlı quvvəsinin və istehkamlarının məhv edilməsində effektivliyini göstərmişdir
- Əfqan müharibəsi zamanı zəif və aşağı effektivliyi olan C-5 güclü NAR-lar C8 və C5-lərlə dəyişdirilmişdir.
- 1980-1990-cı illərdə vertolyotçular ağır
- C-24 NAR-ları istifadə edirdilər.
- Yüksək keyfiyyətliklə bombalar, yandırıcı baklar və 500 kq kalibrli birdəfəlik bomba kassetləri müvəffəqiyyətlə tətbiq olunurdu.
- 1980-ci illərin ikinci yarısında “hava-hava” raketləri ilə işlər aparılırdı. Nəticədə Mİ -24 vertalyorlarının bəzi eskadrilyaları UR R-60 raketləri ilə təchiz olunmuşdur, o cümlədən, Almaniyadakı Sovet qoşunlarında, və İraqda.
Birinci Qarabağ müharibəsində tətbiqi
Keçmiş SSRİ ərazisində ilk qaynar nöqtə Dağlıq Qarabağ olmuşdur. Ordu aviaisiyasının Mi-24 ekipajları döyüş əməliyyatları üzərində patrullamaq, avtokarvanların və nəqliyyat helikopterlərinin müşahidəsi, atəş nöqtələrinin dəf edilməsi üçün istifadə edilirdi. Münaqişə tərəfləri onlarda olan silahlardan helikopterləri atəşə tuturdu.
- 1990-cı ilin yanvarında Bakıya qoşunları daxil etdikdə Mi-24 geniş istifadə olunmuşdur və Gəncənin yaxınlığında qrad əleyhinə qurğudan bir maşın vurulmuşdur.
- 1991-ci ilin iyul-avqust aylarında Dağlıq Qarabağ münaqişəsində Azərbaycan tərəfində ordu aviasiyasının iştirakı barəsində məlumat var idi. Bəzi hallarda maşınlar döyüş zədələri alırdı. İyulun 20 də Şaumyan rayonunun Buzluq kəndinə şturm zamanı üç Mi-24 zədə alımışdır.
- Azərbaycan Sanqaçal aerodromunda olan SSRİ Silahlı Qüvvələrinin Mi-24 eskadrilyasının öz mülkiyyətinə götürmüşdür.
- 1992–ci ilin fevral ayında bu maşınlar Qaragalı kəndinin yaxınlığındakı döyüşlərdə iştirak etmişdilər.
- Fevral ayının 27-də Əsgəran uğrunda gedən döyüşlərdə də düşmənə ağır zərbələr endirilmişdir.
- Bundan əlavə 1992-ci ildə Füzuli, Ağdam, Qubadlı və Zəngilan uğrunda gedən döyüşlərdə Mi-24 helikopterləri düşmənə ağır zərbələr endirmiş və zirehli texnikalarını, canlı qüvvəsini məhv etmişdir.
- 1992-ci ilin sentyabr ayında Qubadlı uğrunda gedən döyüşlərdə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələrinə məxsus iki ədəd Mi-24P helikopteri quru qoşunları tərəfindən vurulmuşdur. Bir vertolyot məhv edilmiş, ikinci vertolyot isə Azərbaycan HHQ mütəxəssisləri tərəfindən təmir edilmiş və Azərbaycan HHQ tərəfindən ermənilərə qarşı döyüşlərdə istifadə olunmuşdur.
- Birinci Qarabağ müharibəsində Mi-24 helikopterlərinin bir neçə ekipajı Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür.
İstifadəçiləri
Rusiya- 601
Ukrayna- 139
Belarus- 70
Azərbaycan- 64
Macarıstan- 62
Çexiya- 58
Qazaxıstan- 42
Polşa- 31
Özbəkistan- 29
Sudan- 23
KXDR- 20
Bolqarıstan- 18
Nikaraqua- 18
Efiopiya- 18
Peru- 16
Slovakiya- 16
Anqola- 14
Əlcəzair- 38
Braziliya- 15
Makedoniya- 14
Monqolustan- 11
Venesuela- 10
Nigeriya- 9
Ermənistan- 8
Əfqanıstan- 115
Vyetnam-
Gürcüstan-
Hindistan-
İraq-
Kuba-
Suriya-
Xorvatiya-
Şri-Lanka-
Həmçinin bax
İstinadlar
- (PDF). 2011-12-04 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 16 mart 2018.
- Cooper, Tom. "Ogaden War, 1977–1978". Air Combat Information Group. 7 yanvar 2007 tarixində . İstifadə tarixi: 16 mart 2018.
- Gordon, Yefim; Komissarov, Dmitry. Mil Mi-24 Hind, Attack Helicopter. Airlife. 2001.
- Yefim Gordon & Dmitry Komissarov. Mil Mi-24, Attack Helicopter. Airlife. 2001.
- . Airpower.au.af.mil. 2013-02-24 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 16 mart 2018.
- "The Costs of Soviet Involvement in Afghanistan" 2011-11-29 at the Wayback Machine. Office of Soviet Analysis
- Cooper, Tom; Bishop, Farzad. "I Persian Gulf War: Iraqi Invasion of Iran, September 1980". Air Combat Information Group. 9 sentyabr 2003. 2014-02-21 tarixində . İstifadə tarixi: 2018-03-17.
- Cooper, Tom; Bishop, Farzad. "Fire in the Hills: Iranian and Iraqi Battles of Autumn 1982". Air Combat Information Group. 9 sentyabr 2003. 2014-08-22 tarixində . İstifadə tarixi: 17 mart 2018.
- Goebel, Greg. "Hind in Foreign Service / Hind Upgrades / Mi-28 Havoc". The Mil Mi-24 Hind & Mi-28 Havoc. 16 sentyabr 2012. 2013-11-13 tarixində . İstifadə tarixi: 17 mart 2018.
- "Mi-24". Wings Palette. 2011-07-23 tarixində . İstifadə tarixi: 17 mart 2018.
- "Mil Mi-24". Aerospaceweb.org. 2011-06-07 tarixində . İstifadə tarixi: 17 mart 2018.
- Cooper, Tom. "Sri Lanka, since 1971". Air Combat Information Group. 29 oktyabr 2003. 2008-10-03 tarixində . İstifadə tarixi: 2018-03-17.
- Johns, Dave. "Suppression of the 1991 Uprising". The Crimes of Saddam Hussein. PBS. 2011-11-30 tarixində . İstifadə tarixi: 17 mart 2018.
- Brew, Nigel. "Behind the Mujahideen-e-Khalq (MeK)". Parliament of Australia. 16 iyun 2003. 5 avqust 2009 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
- "Why India Transferred Attack Helicopters to Afghanistan". The Diplomat. 1 fevral 2016. 2016-04-01 tarixində . İstifadə tarixi: 2018-03-17.
- "Indian multi-role helicopters Mi-35 made a difference in Afghanistan: US General John Campbell". DNA News. 3 fevral 2016. 2016-03-08 tarixində . İstifadə tarixi: 2018-03-17.
- "Syrian forces attack Aleppo". YouTube. 25 iyul 2012. 2015-10-18 tarixində . İstifadə tarixi: 17 mart 2018.
- "Civil War in Syria (11) : the fall of the airbase of Taftanaz". Military In the Middle East. 2014-10-28 tarixində . İstifadə tarixi: 17 mart 2018.
- "Arxivlənmiş surət". 2018-09-08 tarixində . İstifadə tarixi: 2018-03-17.
- Harro Ranter. "ASN Aircraft accident 02-MAY-2014 Mil Mi-24P 02 YELLOW". 2014-10-30 tarixində . İstifadə tarixi: 17 mart 2018.
- . 13 noyabr 2014 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 mart 2018.
- . 6 may 2014 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 mart 2018.
- . 8 may 2014 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 mart 2018.
- Harro Ranter. "ASN Aircraft accident 05-MAY-2014 Mil Mi-24P Hind 29 RED". aviation-safety.net. 2014-10-30 tarixində . İstifadə tarixi: 17 mart 2018.
- "The Aviationist » Impressive Videos of the Ukrainian Air Strikes on Donetsk". The Aviationist. 2014-11-19 tarixində . İstifadə tarixi: 17 mart 2018.
- "Azerbaijan downs Armenian helicopter". BBC News. 2022-05-04 tarixində . İstifadə tarixi: 17 mart 2018.
- Harro Ranter. "ASN Aircraft accident 12-NOV-2014 Mil Mi-24". 2014-11-12 tarixində . İstifadə tarixi: 17 mart 2018.
- "Ağdamda helikopterin vurulma anı (həqiqi görüntülər)". YouTube. 2014-11-13 tarixində . İstifadə tarixi: 17 mart 2018.
- Hodge, Nathan. "A Dozen Dead in Heavy Fighting Reported in Nagorno-Karabakh". Wall Street Journal. 2 aprel 2016. 2016-04-02 tarixində . İstifadə tarixi: 17 mart 2018.
Xarici keçidlər
![image](https://www.wikimedia.az-az.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraW1lZGlhLmF6LWF6Lm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTgwTHpSaEwwTnZiVzF2Ym5NdGJHOW5ieTV6ZG1jdk16QndlQzFEYjIxdGIyNXpMV3h2WjI4dWMzWm5MbkJ1Wnc9PS5wbmc=.png)
- Manufacturing Plant (ing.)
- Mi-24 service, tactics and variants (ing.)
- Mi-24D walkaround photos 2009-10-14 at the Wayback Machine (ing.)
- Mi-24 Hind from modeller`s view (ing.)
wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, tarixi, endir, indir, yukle, izlə, izle, mobil, telefon ucun, azeri, azəri, azerbaycanca, azərbaycanca, sayt, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, haqqında, haqqinda, məlumat, melumat, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar, android, ios, apple, samsung, iphone, pc, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, web, computer, komputer
Mil Mi 24 rus Mil Mi 24 NATO kod adi Hind Sovet Ittifaqi ve Rusiya terefinden istehsal olunan hucum ve herbi neqliyyat helikopteridir Pilotlar terefinden ucan tank adlandirilir Diger adi ise xarici gorunusune gore Timsah dir Mil Moskva Helikopter Zavodu terefinden istehsali heyata kecirilen bu helikopter 1972 ci ilden etibaren basda Sovet Ittifaqi olmaqla bir cox olkenin herbi hava quvveleri terefinden istifade olunur Mi 24Polsa Ordusuna mexsus Mi 24 helikopteriTipi Hucum helikopteriHazirlayan Mil Moskva Helikopter ZavoduIstehsalci Mil Moskva Helikopter ZavoduIlk ucus 19 sentyabr 1969 cu ilIstismara verilme tarixi 1972Status Aktiv xidmetdeIstismarcilar Rusiya Herbi Hava Quvveleri Azerbaycan Herbi Hava Quvveleri Ukrayna Herbi Hava Quvveleri Belarus Herbi Hava QuvveleriIstehsal ili 1969 davam edirBuraxilis sayi 2 300Vahidinin qiymeti 12 milyon ABS 2015 Baza modeli Mil Mi 8 Vikianbarda elaqeli mediafayllar Mi 24 herb tarixinde ilk hucum helikopterlerinden biridir Korpusu olduqca mohkem zirehle ortuludur Ehemiyyetli xususiyyetlerinden biri eyni zamanda 8 esger yuk ve sursat dasima imkanidir Zeif ceheti yuksek seviyyeli manevr bacarigina sahib olmamasi ve xususile keskin donusler zamani qeza veziyyetine dusmesidir Uzerinde aparilan uzun muddetli calismalara baxmayaraq bu catismazligi aradan qaldirmaq mumkun olmayib Doyus tetbiqiOqaden muharibesi 1977 1978 Mi 24 helikopterinin ilk doyus tetbiqi Efiopiya ile Somali arasinda bas vermis Oqaden muharibesine tesaduf edir Helikopterler Sovet Ittifaqinin herbi yardimi olaraq Efiopiyaya tehvil verilmisdi Bu doyus texnikalarinin hem hava hem de yer doyuslerinde effektivliyi sayesinde efiopiyalilar 1978 ci ilin evveline qeder yeniden nezaret altina ala bildiler Cad Liviya munaqisesi 1978 1987 Munaqise erzinde Liviya Herbi Hava Quvvelerine mexsus Mi 24A ve Mi 25 helikopterleri bir nece defe Cad movqelerine hucum etmisdir Mi 24 ler ilk defe 1980 ci ilin oktyabr ayinda Ncamena seheri yaxinliginda bas vermis doyusde istifade edilmisdir 1987 ci ilin martinda ABS ve Fransa terefinden desteklenen usyancilar olkenin simalinda yerlesen Liviyaya mexsus Ouadi Dum herbi bazasini ele kecirmisdir Hemin bazada ele kecirilen helikopterler arasinda uc eded Mi 25 de var idi Qenimet olaraq ele kecirilen hemin helikopterlerden biri Fransaya biri Boyuk Britaniyaya digeri ise ABS ye gonderildi Efqanistan muharibesi 1979 1989 Efqanistan HHQ ne mexsus Mi 24 helikopterleri Mi 24 doyus helikopteri Efqanistan muharibesi erzinde mucahidlerin movqelerinin bombardman edilmesinde aktiv istifade edildi ABS mucahidleri dasina bilen zenit raket qurgusu olan Stingerle techiz etdikden sonra Mi 8 ve Mi 24 helikopterleri efqan doyusculerin esas hedeflerine cevrildi Muharibe erzinde bezi menbelerin melumatina gore Sovet Herbi Hava Quvvelerine mexsus helikopterlerin umumi sayi 600 idi ki bunun da 250 den coxunu Mi 24 ler teskil edirdi MKI nin 1987 ci ile olan melumatina gore ise 1980 ci ilde 85 olan Mi 24 doyus helikopterlerinin sayi 1985 ci ilde 120 ye catmisdi Ilk bazalasdirilmasi ve doyus tetbiqi 1979 cu ilin aprelinde Efqanistan hokumeti ilk Mi 24 helikopterleri ile techiz olunmaga basladi Efqan pilotlarin yaxsi telim kecmesine ve bu texnikadan effektiv istifade etmesine baxmayaraq mucahidler hec de asan hedef deyildi Ilk Mi 24 18 iyul 1979 cu il tarixinde mucahidler terefinden vuruldu Efqanistanda veziyyetin getdikce pislesmesi 27 dekabr 1979 cu ilde Sovet qosunlarinin olkeni isgal etmesi ile neticelendi Efqan usyancilarin guclu muqavimetine baxmayaraq Mi 24 doyus emeliyyatlarinda qarsi terefin ciddi itkilere meruz qalmasina sebeb olurdu Usyancilar bu helikopteri Seytan arabasi adlandirirdi Doyus teyyareleri hucum emeliyyatlarinda uzun muddet qala bilmediyi ucun Mi 24 ler quru qosunlarinin hucum ve mudafie emeliyyatlarina daha cox destek olurdu Rusiya menbelerine istinaden verilen melumata gore muharibe erzinde 74 helikopter itirilmisdir ki bunun da 27 i Stinger zenit raket qurgusu ile vurulmusdu Bir cox basqa hallarda ise helikopterler mohkem zirehi ve konstruksiyasinin dozumluluyune gore zedelenmis halda bazalarina qayida bilmisdiler Iran Iraq muharibesi 1980 1988 Iraq Ordusuna mexsus Mi 24 doyus helikopteri Iran Iraq muharibesi erzinde iranlilar terefinden ele kecirilmis hazirda Tehran seherinde herbi muzeyde numayis etdirilir Muharibe erzinde Iraq Ordusu terefinden Irana qarsi en cox istifade edilen helikopter Mi 25 idi Bu helikopterin guclu silahlanmaya sahib olmasi Iran quru qosunlarinin ciddi itkiler vermesine sebeb olurdu 2K8 Falanqa tank eleyhine raketleri ile de techiz oluna bilen Mi 25 ler dusmen tanklarina bas agrisi ola bilmisdi Serqi Almaniyadan olan herbi meslehetcilerin komeyi ile iraqlilar doyus taktikalarini inkisaf etdirirdi Yeni hucum taktikasina esasen Mi 25 ler Fransa istehsali Aerospatiale Gazelles yungul hucum helikopterleri ile eyni anda dusmen movqelerine hucum etmeli bu zaman hucuma rehberlik eden Mi 25 helikopterleri ozlerinin boyuk ates gucunden faydalanaraq Iran Silahli Quvvelerine mexsus hava hucumundan mudafie vasitelerini siradan cixarmali ve bundan sonra Gazelles ler HOT raketlerinden istifade ederek dusmenin zirehli doyus masinlarini mehv etmeli idi Bu taktika 1982 ci ilin iyul ayinda bas tutmus zamani Iran hucumunun qarsisinin alinmasinda oz effektivliyini numayis etdirmisdi Bu muharibe hemcinin tarixde yegane tesdiqlenmis helikopterler arasinda hava doyusune sahidlik etmisdir Bu hava doyusu Iraqa mexsus Mi 25 ile Irana mexsus AH 1J Deniz Kobrasi Iran Islam Inqilabi bas vermezden evvel ABS terefinden techiz edilmisdi arasinda bas tutmusdu 1980 ci ilin noyabrinda Iraqin Iran erazisine daxil olmasindan qisa muddet sonra Iran HHQ ne mexsus iki eded AH 1J ile Iraq HHQ ne mexsus iki Mi 25 arasinda hava doyusu bas vermisdir Bu toqqusma neticesinde bir eded Mi 25 vurularaq dusurulmus digeri ise bazaya cata bilmeden aldigi zedeler neticesinde qezaya ugramisdir 24 aprel 1981 ci il tarixinde iranlilar bu ugurlarini tekrarlamis Iraq Ordusuna mexsus iki eded Mi 25 i mehv etmeyi bacarmisdir Iraq Silahli Quvveleri eks hucuma basladiqdan sonra 14 sentyabr 1983 cu ilde bir eded AH 1J 5 fevral 1984 cu ilde daha uc eded ve 25 fevralda elave uc eded AH 1J helikopterinin vuruldugunu ikisi Falanqa biri ise S 5 raketi ile aciqlamisdir Sonradan 16 fevralda Iraqa mexsus Mi 25 YaKB pulemyotu vasitesile iranlilarin daha bir Deniz kobrasi ni mehv etmeyi bacarmisdir Bu iki nov helikopter arasinda bas vermis sonuncu munaqise 22 may 1986 ci ile tesaduf edir Hemin vaxt Mi 25 hucum helikopteri iranlilarin AH 1J Deniz Kobra sini siradan cixarmagi bacarmisdir Muharibenin sonuna qeder umumilikde 10 eded AH 1J Deniz Kobrasi ve 6 eded Mi 25 mehv edilmisdir Iraq Ordusuna mexsus Mi 25 ler hemcinin Irana mexsus ABS istehsali olan 43 eded UH 1 helikopterini de mehv etmisdir Nikaraqua vetendas muharibesi 1980 1988 Mi 25 helikopterleri 1980 ci illerde bas vermis Nikaraqua vetendas muharibesinde de istifade olunmusdur 1980 ci illerin ortalarinda Nikaraqua Kontra lar ile mubarize aparmaq meqsedile 12 eded bezi menbelerde 18 Mi 25 satin almisdi Mi 25 ler kontralara qarsi heyata kecirilen quru emeliyyatlarinda hemcinin usyancilar terefinden istifade olunan yungul teyyarelere qarsi istifade edilirdi ABS nin Reyqan Administrasiyasi Mi 25 leri Merkezi Amerikada gerginliyin artmasina esas sebeb kimi gosterirdi Muharibe erzinde Nikaraqua Silahli Quvveleri 4 eded Mi 25 helikopterini itirdi Usyancilar onlardan ikisini ABS den aldiqlari Stinger dasina bilen zenit raket qurgusu ile vurmusdu Sri Lanka vetendas muharibesi 1987 2009 Sri Lankada yerlesen Hindistan Sulhmeramli Quvvelerinin herbi hava quvveleri alayi muharibe erzinde Hindistan ve Sri Lanka ordularinin Tamil Ilamin Azadliq Pelengleri qruplasmasi ile mubarizesine destek vermek meqsedile Mi 24 lerden istifade etmisdir Bu munaqise erzinde hindistanli herbcilerin arasinda itki hallarinin kifayet azalmasinda mehz Mi 24 helikopterlerinin boyuk rolu olmusdur Ilk zamanlarda usyancilarin elinde zenit raket qurgusunun olmamasi neticesinde Hindistana mexsus Mi 24 ler hec bir itkiye meruz qalmadi 14 noyabr 1995 ci ilden etibaren Sri Lanka HHQ nin silahlanmasinda olan Mi 24 helikopterleri usyancilarla mubarizede quru qosunlarinin esas destek quvvesi hesab olunurdu Hal hazirda bu olkenin silahlanmasinda olan bu helikopterlerin infraqirmizi sua ve radioelektron mubarize sistemleri Israil terefinden modernizasiya olunub Muharibe erzinde umumilikde bes eded Mi 24 usyancilarin acdigi ates neticesinde basqa iki helikopter ise herbi bazalardan birine teskil olunan hucum zamani vurulmusdur Bazaya hucum zamani vurulan iki helikopterden biri sonradan temir olunaraq yeniden xidmete qaytarilmisdir Korfez muharibesi 1991 Iraq Ordusuna mexsus Mi 24 helikopterleri 1991 ci ilde Kuveytin isgali ve ardinca bas vermis Korfez muharibesi zamani istifade olunmusdur 1991 ci ilde Iraqda bas veren hadiseler zamani da bu helikopterler muxaliflere qarsi tetbiq edilmisdir Efqanistan muharibesi 2001 davam edir Efqanistan HHQ ne mexsus Mi 35 2008 ve 2009 cu illerde Efqanistan Milli Ordusuna herbi texniki yardim proqrami cercivesinde Cex Respublikasi Efqanistana alti eded Mi 24 doyus helikopteri vermisdir Hazirda Efqanistan Milli Ordusunun Aviasiya Korpusu doqquz eded Mi 35 helikopterine sahibdir Mayor Kaleb Nimmo Mi 35 helikopterinde doyus ucusu heyata keciren ilk amerikali pilot olaraq tarixe kecmisdir 13 sentyabr 2011 ci ilde Efqanistan Herbi Hava Quvvelerine mexsus Mi 35 hucum helikopteri polis binasinin terror hucumundan qorunmasi emeliyyatinda ugurla istirak etmisdir Hindistan da 2016 ci ilde herbi yardim meqsedile Efqanistana uc eded Mi 35 helikopteri gondermisdir Efqanistanda yerlesen ABS qosunlarinin komandiri olan general Con Kempbell Mi 35 doyus helikopterlerinin terrorculara qarsi hucum emeliyyatlarinda cox effektiv oldugunu aciqlamisdir Suriya vetendas muharibesi 2011 davam edir Suriya Herbi Hava Quvveleri olkenin bir cox vacib seherlerinde geden doyus emeliyyatlarinda usyancilarin ve terrorcularin movqelerine zerbe endirilmesi zamani Mi 24 helikopterlerinden genis sekilde istifade edir 2013 cu ilin yanvarinda suriyali muxalifler terefinden ele kecirilen Taftanaz aviabazasinda diger bir sira helikopterlerle yanasi bir eded zedelenmis Mi 24 de var idi 9 iyul 2016 ci ilde Rusiya Mudafie Nazirliyi Suriyanin Palmira seheri yaxinliginda hokumet quvvelerine havadan destek vererken bir eded Mi 35M helikopterinin ISID terror qruplasmasi terefinden vuruldugunu aciqlamisdir Bu Suriya vetendas muharibesi erzinde qeyde alinan Rusiyaya mexsus ilk hucum helikopterinin vurulmasi barede xeber idi Donbas muharibesi 2014 2 may 2014 cu ilde Slovyansk seherinin muhasiresi emeliyyati erzinde Ukrayna HHQ ne mexsus iki eded Mi 24 rusyonumlu usyancilar terefinden vuruldu Ukrayna Silahli Quvvelerinin resmileri hemin iki helikopterin seher uzerinde patrul ucuslari heyata kecirerken DZRK ile vuruldugunu aciqlamisdir Ilkin melumatlarda iki neferin olduyu ve digerlerinin yaralandigi bildirilse de sonradan bes ekipaj uzvunun helak oldugu ve bir neferin esir goturulduyu aciqlandi Esir goturulen herbci yalniz 5 may tarixinde geri qaytarildi 5 may 2014 cu ilde Slovyank uzerinde ucuslar heyata keciren basqa bir Mi 24 helikopteri pulemyot atesi ile zede aldiqdan sonra yere enmeli oldu Ukrayna qosunlari her iki pilotu xilas etdikden sonra helikopterin separatcilarin eline kecmemesi ucun onu Su 25 den atilan raket zerbesi ile siradan cixardilar ugrunda geden doyuslerde Mi 24 lere Su 25 hucum teyyarelerini ve MiQ 29 qiricilarini ates desteyi ile temin etmek tapsirigi verilmisdi Dagliq Qarabag 2014 2016 12 noyabr 2014 cu ilde Agdam rayonunun isgal altinda olan Kengerli kendi yaxinliginda yerlesen qosunlarin temas xettine tehlukeli derecede yaxinlasan Ermenistan Silahli Quvvelerine mexsus iki eded Mi 24 helikopterinden biri Azerbaycan Ordusunun herbcileri terefinden Iqla S DZRK ile vurulmusdur Neticede hemin helikopterin her 3 ekipaj uzvu helak olmusdur 2 aprel 2016 ci ilde Azerbaycan ve Ermenistan qosunlari arasinda bas vermis doyus toqqusmasi zamani Azerbaycan HHQ ne mexsus bir eded Mi 24 doyus helikopteri vurulmusdur FuzelyajFuzelyaj bir texnoloji ve iki konsturuktor birlesmedir burun hisseden merkez hissesinden quyruq tirinden ve uc tirinden ibaretdir Saquli vezyyeti merkezi hisse ile semmetrikdir quyruq tiri ve uc tiri ise sag terefe 2030 yonelmisdir Burun hissenin merkez hisseye birlesmesi sabitdir istismar zanani ayrilmazdir Qalan hisselerin bilesmesi ise boltlarladir ve istismar zamani ayrila biler Fuzelyajin burun hissesi ayriliqda texnoloji birlesmedir Burun hissesinde ekipajin kabinelari ve atici silahlanma yerlesdirilmisdir Burun hissesi tavan panelinden sag sol panelden ve ekipajin kabine qapilarindan ibaretdir Doseme iki tirden ibaretdir Dosemenin tirleri dosemenin uzunlugu boyudur Fuzelyajin merkez hissesi yuk kabinesinin ve aqreqatlarin yerlesmesi ucun istifade olunur Yuk ve ekipaj kabineleri birlikde germetiklesdirilmisdir Fezelyajin merkez hissesinin ust arxasinda AI 9 muherrikinin yerlesmesi ucun dirsekler on hissede ise hidravlik bloklar yerlesdirilmisdir Merkez hissesinin tavaninin sag terefinde yanacaqdoldurma bogazlari yerlesdirilmisdir Fuzelyajin merkez hissesinin altinda ise 4 ve 5 ci yanacaq baklari yerlesir Alt hissede ise yuk asmaq ucun berkitmeler yerlesdirilmisdir Fezelyajin merkez hissesinin sol ve sag terefinde yuk kabinesinin qapilari yerlesdirilib SilahlanmasiIlkin olaraq vertalyotda Falanqa M tankeleyhine raket kompleksi TERK dayanmisdir Sonra Mi 24D de tekmillesmis Raduqa PV yarimavtomatik tuslama emr sistemi ile techiz olunmus TERK 9P145 Falanqa PF kompleksi qurasdirilmisdir MI 24V ise vertalyotu Raduqa S tuslama sistemi olan TERK 9K113 Sturm V kompleksi ile silahlanmisdir Mi 24 de daxil edilmis atis silahlari daima tekmillesirdi YakB 12 7 hereketli yuksek templi dord luleli pulemyotu hereketsiz iki luleli QS 30K topu evez etmisdir Neticede ise QS 23L hereketli iki luleli topu qebul olunmusdur Bunlardan basqa vertalyotda cox effektiv olan silahlanmanin asma konteyner sistemleri SAKS 23 250 movcud olmusdur Bunlar dusmenin canli quvvesinin ve istehkamlarinin mehv edilmesinde effektivliyini gostermisdir Efqan muharibesi zamani zeif ve asagi effektivliyi olan C 5 guclu NAR lar C8 ve C5 lerle deyisdirilmisdir 1980 1990 ci illerde vertolyotcular agir C 24 NAR lari istifade edirdiler Yuksek keyfiyyetlikle bombalar yandirici baklar ve 500 kq kalibrli birdefelik bomba kassetleri muveffeqiyyetle tetbiq olunurdu 1980 ci illerin ikinci yarisinda hava hava raketleri ile isler aparilirdi Neticede MI 24 vertalyorlarinin bezi eskadrilyalari UR R 60 raketleri ile techiz olunmusdur o cumleden Almaniyadaki Sovet qosunlarinda ve Iraqda Birinci Qarabag muharibesinde tetbiqiKecmis SSRI erazisinde ilk qaynar noqte Dagliq Qarabag olmusdur Ordu aviaisiyasinin Mi 24 ekipajlari doyus emeliyyatlari uzerinde patrullamaq avtokarvanlarin ve neqliyyat helikopterlerinin musahidesi ates noqtelerinin def edilmesi ucun istifade edilirdi Munaqise terefleri onlarda olan silahlardan helikopterleri atese tuturdu 1990 ci ilin yanvarinda Bakiya qosunlari daxil etdikde Mi 24 genis istifade olunmusdur ve Gencenin yaxinliginda qrad eleyhine qurgudan bir masin vurulmusdur 1991 ci ilin iyul avqust aylarinda Dagliq Qarabag munaqisesinde Azerbaycan terefinde ordu aviasiyasinin istiraki baresinde melumat var idi Bezi hallarda masinlar doyus zedeleri alirdi Iyulun 20 de Saumyan rayonunun Buzluq kendine sturm zamani uc Mi 24 zede alimisdir Azerbaycan Sanqacal aerodromunda olan SSRI Silahli Quvvelerinin Mi 24 eskadrilyasinin oz mulkiyyetine goturmusdur 1992 ci ilin fevral ayinda bu masinlar Qaragali kendinin yaxinligindaki doyuslerde istirak etmisdiler Fevral ayinin 27 de Esgeran ugrunda geden doyuslerde de dusmene agir zerbeler endirilmisdir Bundan elave 1992 ci ilde Fuzuli Agdam Qubadli ve Zengilan ugrunda geden doyuslerde Mi 24 helikopterleri dusmene agir zerbeler endirmis ve zirehli texnikalarini canli quvvesini mehv etmisdir 1992 ci ilin sentyabr ayinda Qubadli ugrunda geden doyuslerde Ermenistan Respublikasi Silahli Quvvelerine mexsus iki eded Mi 24P helikopteri quru qosunlari terefinden vurulmusdur Bir vertolyot mehv edilmis ikinci vertolyot ise Azerbaycan HHQ mutexessisleri terefinden temir edilmis ve Azerbaycan HHQ terefinden ermenilere qarsi doyuslerde istifade olunmusdur Birinci Qarabag muharibesinde Mi 24 helikopterlerinin bir nece ekipaji Azerbaycanin Milli Qehremani adina layiq gorulmusdur Istifadecileri Rusiya 601 Ukrayna 139 Belarus 70 Azerbaycan 64 Macaristan 62 Cexiya 58 Qazaxistan 42 Polsa 31 Ozbekistan 29 Sudan 23 KXDR 20 Bolqaristan 18 Nikaraqua 18 Efiopiya 18 Peru 16 Slovakiya 16 Anqola 14 Elcezair 38 Braziliya 15 Makedoniya 14 Monqolustan 11 Venesuela 10 Nigeriya 9 Ermenistan 8 Efqanistan 115 Vyetnam Gurcustan Hindistan Iraq Kuba Suriya Xorvatiya Sri Lanka Hemcinin baxMi 8 Mi 17Istinadlar PDF 2011 12 04 tarixinde orijinalindan PDF arxivlesdirilib Istifade tarixi 16 mart 2018 Cooper Tom Ogaden War 1977 1978 Air Combat Information Group 7 yanvar 2007 tarixinde Istifade tarixi 16 mart 2018 Gordon Yefim Komissarov Dmitry Mil Mi 24 Hind Attack Helicopter Airlife 2001 Yefim Gordon amp Dmitry Komissarov Mil Mi 24 Attack Helicopter Airlife 2001 Airpower au af mil 2013 02 24 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 16 mart 2018 The Costs of Soviet Involvement in Afghanistan 2011 11 29 at the Wayback Machine Office of Soviet Analysis Cooper Tom Bishop Farzad I Persian Gulf War Iraqi Invasion of Iran September 1980 Air Combat Information Group 9 sentyabr 2003 2014 02 21 tarixinde Istifade tarixi 2018 03 17 Cooper Tom Bishop Farzad Fire in the Hills Iranian and Iraqi Battles of Autumn 1982 Air Combat Information Group 9 sentyabr 2003 2014 08 22 tarixinde Istifade tarixi 17 mart 2018 Goebel Greg Hind in Foreign Service Hind Upgrades Mi 28 Havoc The Mil Mi 24 Hind amp Mi 28 Havoc 16 sentyabr 2012 2013 11 13 tarixinde Istifade tarixi 17 mart 2018 Mi 24 Wings Palette 2011 07 23 tarixinde Istifade tarixi 17 mart 2018 Mil Mi 24 Aerospaceweb org 2011 06 07 tarixinde Istifade tarixi 17 mart 2018 Cooper Tom Sri Lanka since 1971 Air Combat Information Group 29 oktyabr 2003 2008 10 03 tarixinde Istifade tarixi 2018 03 17 Johns Dave Suppression of the 1991 Uprising The Crimes of Saddam Hussein PBS 2011 11 30 tarixinde Istifade tarixi 17 mart 2018 Brew Nigel Behind the Mujahideen e Khalq MeK Parliament of Australia 16 iyun 2003 5 avqust 2009 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Why India Transferred Attack Helicopters to Afghanistan The Diplomat 1 fevral 2016 2016 04 01 tarixinde Istifade tarixi 2018 03 17 Indian multi role helicopters Mi 35 made a difference in Afghanistan US General John Campbell DNA News 3 fevral 2016 2016 03 08 tarixinde Istifade tarixi 2018 03 17 Syrian forces attack Aleppo YouTube 25 iyul 2012 2015 10 18 tarixinde Istifade tarixi 17 mart 2018 Civil War in Syria 11 the fall of the airbase of Taftanaz Military In the Middle East 2014 10 28 tarixinde Istifade tarixi 17 mart 2018 Arxivlenmis suret 2018 09 08 tarixinde Istifade tarixi 2018 03 17 Harro Ranter ASN Aircraft accident 02 MAY 2014 Mil Mi 24P 02 YELLOW 2014 10 30 tarixinde Istifade tarixi 17 mart 2018 13 noyabr 2014 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 17 mart 2018 6 may 2014 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 17 mart 2018 8 may 2014 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 17 mart 2018 Harro Ranter ASN Aircraft accident 05 MAY 2014 Mil Mi 24P Hind 29 RED aviation safety net 2014 10 30 tarixinde Istifade tarixi 17 mart 2018 The Aviationist Impressive Videos of the Ukrainian Air Strikes on Donetsk The Aviationist 2014 11 19 tarixinde Istifade tarixi 17 mart 2018 Azerbaijan downs Armenian helicopter BBC News 2022 05 04 tarixinde Istifade tarixi 17 mart 2018 Harro Ranter ASN Aircraft accident 12 NOV 2014 Mil Mi 24 2014 11 12 tarixinde Istifade tarixi 17 mart 2018 Agdamda helikopterin vurulma ani heqiqi goruntuler YouTube 2014 11 13 tarixinde Istifade tarixi 17 mart 2018 Hodge Nathan A Dozen Dead in Heavy Fighting Reported in Nagorno Karabakh Wall Street Journal 2 aprel 2016 2016 04 02 tarixinde Istifade tarixi 17 mart 2018 Xarici kecidlerVikianbarda Mil Mi 24 ile elaqeli mediafayllar var Manufacturing Plant ing Mi 24 service tactics and variants ing Mi 24D walkaround photos 2009 10 14 at the Wayback Machine ing Mi 24 Hind from modeller s view ing