İraq müharibəsi — ABŞ və onun müttəfiqlərinin İraqa Səddam Hüseyn rejmini devirmək məqsədilə müdaxiləsi.
İraq müharibəsi | |||
---|---|---|---|
![]() | |||
Tarix | 20 mart 2003 – 18 dekabr 2011 | ||
Yeri | İraq | ||
Səbəbi | neomühafizəkarlıq[d], Qalıq yanacaqlar, İnsan hüquqları, Plasdarm, 11 sentyabr terror aktları | ||
Nəticəsi | ABŞ ordusunun ölkədən çəkilməsi
| ||
Münaqişə tərəfləri | |||
| |||
Komandan(lar) | |||
| |||
Tərəflərin qüvvəsi | |||
| |||
İtkilər | |||
| |||
8 il 8 ay davam edən müharibə İraqda 1.033.0000 insanın ölümünə səbəb oldu. Öldürülən insanların 48% silahlı qarşıdurmalar zamanı, 20% bomba yüklü atomobillərin partadılmasında, 20% hava hücumları zamanı həlak olmuşdur. | |||
![]() |
Müharibə əvvəli geosiyasi vəziyyət
1980–1988-ci illər İranla müharibədən sonra iqtisadi cəhətdən zəifləməsinə baxmayaraq, İraq 1990-cı ilin 2 avqustunda qonşu Küveytə qarşı hərbi təcavüzə başlayır. İraq hökuməti sübut etməyə çalışmışdır ki, Osmanlı imperiyası dövründə Küveyt Bəsrə vilayətinin bir hissəsi kimi İraqın tərkibində olmuş sonralar isə zorla ingilis müstəmləkəçiləri tərəfindən Bəsrə vilayətindən qoparılmışdır. BMT-nin Təhlükəsizlik Şurası İraqa zəbt etdiyi ərazidən öz qoşunlarını geri çəkmək üçün 1991-ci ilin 15 yanvarına qədər vaxt vermişdir. Bir gün sonra, daha doğrusu, yanvarın 16-dan 17-nə keçən gecə şərti adı " "Səhrada tufan" " əməliyyatı ilə tərkibi əsasən ABŞ, Böyük Britaniya, Fransa və bəzi ərəb ölkələrinin qoşunlarından ibarət çoxmillətli hərbi qoşun kontingenti Küveytin ərazisinə daxil olub İraqla müharibəyə başlayır və qısa müddət ərzində Küveyt ərazisi İraq qoşunlarından təmizlənir.
Bununla "ürəyi soyumayan" BMT-nin Təhlükəsizlik Şurası İraqa qarşı daha sərt tədbirlərə əl atır və müxtəlif sanksiyalar tətbiq etməyə başlayır. Başqa sözlə desək İraqdan hər cür xammal və hazır məhsulun çıxarılmasına ilk növbədə neftin və təbii qazın ixracına, eləcə də ərzaq və dərman məmulatları istisna olmaqla İraqa xammalın, hazır məhsulların, xüsusilə hərb sənayesinə kömək edəcək məmulatların idxalına qadağa qoyulur.
1998-ci ilin dekabrında ABŞ və Böyük Britaniya hərbi hava və hərbi dəniz qüvvəlləri İraqı, ilk növbədə Bağdadı raket atəşinə tutur.
ABŞ rəhbərliyindəki müttəfiq qüvvələr 1993, 1996, 1998 və 2001 illərdə İraqa qarşı hava hücumları, sonra tətbiq olunan BMT embarqosu 1996-cı ildə başlayan qida qarşılığı Neft proqramı ilə yumşaldıldı.
ABŞ-nin İraqa mümkün ola biləçək hərbi müdaxiləsi haqqında ilkin ehtimallar Kütləvi informasiya vasitələrində 2001-ci il 11 sentyabr hadisələrindən sonra peyda olmağa başladı. Kütləvi informasiya vasitələrinin məlumatına əsasən, Böyük Britaniyanın baş naziri hələ 2002-ci ilin aprelində ölkənin gələcək müharəbədə iştiraktına razılıq vermişdir.
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Monitorinq, Yoxlama və Təftiş Komissiyası (ing. UNMOVIC) İraqda müharibə başlayanadək kütləvi qırğın silahlarının istehsalı ilə bağlı axtarış aparsa da, onun istehasılı ilə bağlı heç bir iz tapmadı.
Amerikan Vətəndaş Məsuliyyəti Mərkəzi Müstəqil Jurnalistlər Fondu ilə birgə tədqiqat apararaq, 2001-ci ilin sentaybr ayından 2003-cü ilin sentyabr ayınadək ABŞ hökumətinin İraqla bağlı 935 yalan məlumat verdiyini hesablamışlar. 260 yalan bəyanat verməklə prezident Corc Buş bu siyahıya başçılıq edir. Bu bəyanatlardan 232-si Səddam Hüseynin kütləvi qırğın silahına malik olmasıyla bağlı olub, 28-i isə İraqın "Əl-Qaidə ilə əlaqələri haqqındadır.
Müharibənin başlanma səbəbləri
Ölkədə atom silahının olmasını və hökumətin rəsmi dairələrinin beynəlxalq terrorizmə dəstək verməsini bəhanə edərək ABŞ və onun tərəfdarları öz hərbi hava qüvvəllərini İraqa göndərir. Əslində məqsəd İraq neftinə sahib olmaq və rəsmi Vaşinqtonun istəklərinə məhəl qoymayan Səddam Hüseyn hökumətini devirmək idi. Bəzi mənbələrə əsasən, İsrailin varlığını və təhlükəsizliyini qorumaq da işğal məqsədləri arasında var idi. ABŞ-nin İraqa müdaxiləsinin sırf neft üçün olması haqqında məlumatlar ABŞ tərəfindən yayılmış bir qəsdli plan kimi də sayılır. İraq müharibəsinin iqtisadi-siyasi tərəfdən neft amili ilə əlaqələndirdikdə , məsələnin ideoloji tərəfini anlamaq çətinləşir. İngiltərəli məşhur jurnalist Robert Fisk heç də təsadüfən İraq savaşını səlib yürüşlərinə (xaç yürüşlərinə) bənzətməyib, bu bənzətmədə bir çox reallıqlar üzə çıxır. Robert Fisk in məlumatına əsasən, İraq müharibəsində iştirak edən xristiyan döyüşçülər bütün Xaç yürüşlərində iştirak edən xristiyanların sayında daha çoxdur.
Səddam zamanında İraq :
- İsrailə qarşı Fələstinli mübarizəçiləri açıq şəkildə müdafiə edirdi.
- Kapitalist və açıq bazar iqtisadiyyatına ölkənin qapıları bağlı idi.
Müharibədən əvvəl dini münaqişələrin qızışdırılması, kürd birləşmələrinin demokratiya yalanıyla ayağa qaldırılması bu müharibəyə geyindirilən neft donundan çıxardaraq, ideoloji cəhətlərini də açıq-aşkar göstərir. Belə ki, şəxsən Corc Buşun "Bu bir xaç savaşıdır" açıqlaması "NeoConların"(Mühafizəkarlar) savaşa dini çalarlar qatmasının ən açıq isbatıdır.
Polşa Silahlı Qüvvələri və ABŞ Silahlı Qüvvələri Irakda kimyəvi kütləvi qırğın silahları tapdı.
İraqın işğalı
ABŞ prezidenti Corc Buş 17 mart 2003 tarixində uzun illər boyu kütləvi qırğın silahlarına sahip olmaqda günahlandırdığı İraq hökumətinə, 48 saatlıq ultimatium vermiş və bu müddət bitdikdə İraqa dərhal hücüm etmişdir. Ağ Evin yayımladığı bir xəbərdə 35 ölkənin işğala kömək etdiyini elan etmişdir. Bu xəbərdə 15 ölkənin də İraq işğalına dəstək verdikləri ancaq, adlarının qeyd olunmasını istəmədikləri bildirilmişdir.
ABŞ-nin "sülh silahları"
ABŞ müharibəyə 300 min əsgəri səfərbər etmişdir. İngiltərə hökuməti isə 47 min əsgərlə müharibəyə qoşulmuşdur.
Hərbi əməliyyatlarda Koalisiya qüvvələrinin 700-dən çox hərbi təyyarəsi, strateji bombalayıcı təyyarələr: В-52Н,В-2А, taktiki qırıcı təyyarələr:,-15, F-16, F-117A, hücum təyyarələri: А-10А, yanacaq dolduran təyyarələr: КС-135, КС-10, xüsusi əməliyyat təyyarələri : АС-130 və s. istifadə olunmuşdur. "Tornado-GR.4", "Yaguar", "Puma", "Tristar", E-3D "Sentri", "Kanberra" və s. təyyarə və vertolyotlar Küveyt, Səudiyyə Ərəbistan, Oman, İordaniya, Qətər aviabazalarında yerləşdirilmişdi.
Wikileaks saytının yaradıcısı Culian Assanj 2010-cu ildə "Reuters" media agentliyinin jurnalistlərinin 2007-ci ildə NATO vertolyotları tərəfindən güllələnməsinin video materiallarının nümayiş etdirdikdən sonra, Assanj "dünyanın ən demokratik dövlətinin" qəzəbindən gizlənməyə məcbur olmuşdur. Wikileaksdlə dərc olunan məlumatlara əsasən, ABŞ 2386 ədəd yaxın məsafəli kimyəvi silah, beynəlxalq hüquq normalarına görə qadağan olunmuş ağ fosfor, zəhərli qaz bombaları, sinir sisteminə təsir edən, paralic yaradan sarin maddəsindən və bir çox digər kimyəvi silahlardan istifadə etmişlər.
Amerika Quru Qoşunları Artilleriya xidmətinin başçısı, polkovnik Ceyms Nouton çıxışında qeyd etmişdir ki, İraqla mübarizədə az zənginləşdirilmiş urandan da istifadə olunacaq. Bu tip bəyanatla müharibə öncəsi Pentaqon rəsmiləri də çıxışlar etmişlər.
Komandanlıq
![image](https://www.wikimedia.az-az.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraW1lZGlhLmF6LWF6Lm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTgzTHpjeUwxUnZiVzE1Um5KaGJtdHpYMk55YjNCd1pXUXVhbkJuTHpFd01IQjRMVlJ2YlcxNVJuSmhibXR6WDJOeWIzQndaV1F1YW5Cbi5qcGc=.jpg)
Tommi Frenks İraqa müdaxilə zamanı koalisiya qüvvələrinin qərəgahı Doha şəhərində (Qətər) idi. ABŞ hərbi qüvvələrinə ABŞ-nin Mərkəzi Komandanlığının generalı Tommi Frenks başçılıq edirdi. 2003-cü ilin iyulunda onu əvəz etdi. O, 2007-ci ilin 16 martında Vilyam Fellon tərəfindən əvəz olundu.
![image](https://www.wikimedia.az-az.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraW1lZGlhLmF6LWF6Lm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTh5THpKaUwxSnBZMkZ5Wkc5ZlUyRnVZMmhsZWpJdWFuQm5MekV3TUhCNExWSnBZMkZ5Wkc5ZlUyRnVZMmhsZWpJdWFuQm4uanBn.jpg)
Koalisiya qüvvələrinə başçılıq:
- (iyun 2003 — iyun 2004)
- (iyun 2004-fevral 2007)
- Devid Petreus (fevral 2007-sentyabr 2008)
- (2008-in sentyabrından)
Hərbi əməliyyatların gedişi
![image](https://www.wikimedia.az-az.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraW1lZGlhLmF6LWF6Lm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTlqTDJNeEwxTmhaR1JoYlZOMFlYUjFaUzVxY0djdk1UVXdjSGd0VTJGa1pHRnRVM1JoZEhWbExtcHdadz09LmpwZw==.jpg)
20 mart 2003-cü ildə Amerikan raketləri səhər vaxtı Bağdada düşməyə başladı. Ardınca gələn günlərdə İngilis və Amerikan quru qoşunları ölkənin cənubundan daxil oldu. 9 aprel 2003-cü ildə ABŞ silahlıları Bağdadın mərkəzinə doğru iləliləməyə başladı. Səddam Hüseynin şəhər üzərindəki hakimiyyəti dağıdıldı. Kürd fədai dəstələri və Amerikalı əsgərlər şimaldakı Kərkük ve Mosul şəhərlərini ələ keçirdilər. Paytaxtda və bir çox iri şəhərlərdə qətl və qarət halları dəfələrlə artdı.
İyul ayında ABŞ hökuməti devrilmiş İraq rejiminin üzvlərindən 55 əhəmiyyətli şəxsi tutmaq istədiyini elan etdi. Keçmiş Baş nazirin müavini Tariq Əziz tutuldu
![image](https://www.wikimedia.az-az.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraW1lZGlhLmF6LWF6Lm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTgzTHpjeUwxQmhkV3hmWW5KbGJXVnlMbXB3Wnk4eE5UQndlQzFRWVhWc1gySnlaVzFsY2k1cWNHYz0uanBn.jpg)
Aprel ayında Səddam Hüseyinin oğulları Uday ve Kusay Mosulda təşkil olunan silahlı basqında öldürüldü. 2003-cü ilin oktyabr ayında Qızıl Xaç mərkəzinin də aralarında olduğu bir çox sivil mərkəz bombardman edildi.
Noyabr 2003-cü ildə İraqda təhlükəli vəziyyət daha da katostrofik forma almağa başladı. 1 may 2003-cü ildə ABŞ prezidenti C. Buş müharibənin başa çatmasını elan etməsindən 6 ay keçməsini baxmayaraq, İraqda müharibə sonrası ölən əsgər sayı müharibə vaxtı ölənlərdən çox idi. 15 noyabr tarixində İdarəetmə komissiyası ölkədə hakimiyyəti İraqlılara təhvil verməklə bağlı bir təqvim elan olundu. 2003-cü il 14 dekabrında Səddam Hüseynin tutulduğu dünyaya elan edildi.
Müharibənin ən asan tərəfi Səddam Hüseynin devrilməsi oldu, bundan dərhal sonra bu vaxtadək İraqda mövcud olan dövlət quruluşu çökdü.
İraq Müvəqqəti Koalisiya Şurasının I Sədri elan edilən 12 may 2003-cü ildən 28 iyul 2004-cü ilədək İraqın idarəedici hakimiyyətinin başçısı oldu. O, İraqda bir növ Prezident vəzifəsini yerinə yetirirdi.
İşğaldan sonrakı vəziyyət (2003–2010)
Partizan mübarizəsi
2003-cü ilin 19 martından 4 aprelinə kimi (nə qədər ki Hərbi Hava Qüvvələri Bağdadda mərkəzləşmiş şəkildə idarə olunurdu) müxtəlif informasiya agentliklərin məlumatına əsasən, gündə 3–5 arası Amerika təyyarəsi vurulurdu. Xarici jurnalistlərin hərbi əməliyyatlar zamanı məhdudlaşdırılmış fəaliyyətini də nəzərə alsaq belə çıxır ki, Bağdad və ətrafında vurulan təyyarələrin sayı daha çox ola bilər.
15 aprel 2003-cü ildən, yəni İraqın böyük şəhərlərində nəzarət tam bərqərar olduqdan sonra işgalçılara qarşı üsyançıların mübarizəsi başladı. Üsyanların baş vermə tezliyi ABŞ ordusunun rahatlığını pozmuşdu. Əgər 2003-cü ilin may-iyun aylarında çıxışlar az idisə, artıq növbəti aylarda bu təşkil olunmuş tam bir struktura malik İraq hərakatına çevrilmişdi.
![image](https://www.wikimedia.az-az.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraW1lZGlhLmF6LWF6Lm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdllYb3ZkR2gxYldJdk1TOHhOQzhsUXpRbFFqQnlZWEZmY0dGeWRHbDZZVzVzWVhJbFF6UWxRakV1YW5Cbkx6STFNSEI0TFNWRE5DVkNNSEpoY1Y5d1lYSjBhWHBoYm14aGNpVkROQ1ZDTVM1cWNHYz0uanBn.jpg)
İraq anti-amerika hərakatının yaranması və təşkilatlanması ABŞ-nin ordakı hərbi qüvvələri tərəfindən tamamilə maniəsiz şəkildə qarşılandı. Amerika generalları müharibə bitən kimi atılmış silahları toplamaqdansa və ya silahları insanlardan müsadirə etməkdənsə antik əşyaların və əlyazmaların qarətinə girişdilər. Öz soygunçuluğunu gizlətmək üçün isə həbsxanalardan cinayətkarları buraxıb tam bir xaos yaratdılar. Təbii ki belə halda heç bir sabit işğalçı rejimdən söhbət gedə bilməzdi. Əgər 2003-cü ilin may-iyun aylarında İraqda 20 dəfə atışmalar olurdusa, yayın sonunda bunun sayı iki dəfəyə qalxdı. 2003-cü ilin payızında isə sutkada 200 dəfə hücum olurdu.
Partizan dəstələri əvvəllər koalisiya qüvvələrinin əsgərlərinə hücum çəkirdilər, buna görə koalisiya əsgərləri bazalara çəkidilər. Bundan sonra partizanlar koalisiya qüvvələrinə xidmət edən iraqlılara və yükmaşınlarını hədəfə almağa başladılar. Beynəlxalq təşkilatların İraqdakı mərkəzlərinə, xarici ölkələrin səfirliklərinə hücümlarda təşkil olunmuşdu.
2003-cü ilin avqustundan etibarən bomba yüklü maşınlarla hücum əsas hərakat forması olmuşdur. 2004-cü ilin aprel-avqust aylarında partizan hərəkatı yeni bir mərhələyə keçdi. Müqtəda əs-Sədrin liderliyində şiə ərəblərin qatıldığı Koalisiya qüvvələrinə qarşı ikinci cəbhə açıldı. Hərəkat gizli partizan hərəkatından açıq əsgəri mübarizə və çaxnaşmalara çevrildi.
2007–2008-ci illərdə sayıları 25–40min nəfər hesab olunan partizanlar əsasən, keçmiş rejimin tərəfdaşları, yerli siyasi birliklərin üzvləri, mütəşəkkil cinayətkar dəstələrin üzvləri idilər.
Antoni Cordesmanın 2007 təxmininə gorə İraqda 15 –25 min partizan mövcuddur.
2004-cü il hərbi əməliyyatlar
2003-cü ilin sonuna doğru İraq şiələrinin dini və siyasi liderləri ümumi seçkilərin keçirilməsi və hakimiyyətin seçilmiş hökumətə təhvil verilməsi tələbi ilə çıxış etdilər. Şiələr bu yolla uzun illər boyu S. Hüseynin hakimiyyəti dövründə sünni azlığının əlində olan hakimiyyəti əla almaq istıyirdilər. Onların tələbləri Müvəqqəti Koalisiyanın planları ilə fərqlənirdi. ABŞ-nin mövqeyi şiələr arasında narazılıq yaratdı. Şiələrin ən radikal nümayəndələrindən biri İslam dünyası əsasında plüralist demokratik İslam dövlətinin qurulması üçün xarici qoşunların çıxarılması üçün çalışan molla Müqtəda əs-Sədr idi. 2004-cü ilin fevral-mart aylarında İraqda müvəqqəti sakitlik yarandı.
Terror hadisələri
![image](https://www.wikimedia.az-az.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraW1lZGlhLmF6LWF6Lm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdllYb3ZkR2gxYldJdk15OHpZaTlDWVdkb1pHRmtYekl3TURNdWFuQm5Mekl3TUhCNExVSmhaMmhrWVdSZk1qQXdNeTVxY0djPS5qcGc=.jpg)
Mübarizənin bir digər forması terror aktlarının təşkil edilməsi oldu.bunlardan ən ilki 2003-cü ilin avqustun 7-də İordaniya səfirliyinin partladılması oldu. Bu terror aktını "Əl-Qaidə"nin rəhbəri Əbu Musab əl-Zərkavi götürür. Suiqəsdçi terrorist minalanmış maşını səfirlik binasının qarşısında partlatması nəticəsində 19 bəfər həlak olmuşdur. ,
Terroristlərin sonrakı məqsədləri BMT-nin Bağdaddakı qərargahının partladılması dururdu. 2003-cü il 19 avqustda 22 nəfərin ölümü ilə nəticələnən terror hadisəsində BMT-nin İraq missiyasının sədri Serjio Vieyra di Mello da həlak olanlar arasında idi. Müharibə dövrü bu zamana qədərki ən iri terror hadisəsi İtalyan ordusunun Nasiriyyə bazasına edilmiş terror hadisəsi sayılır.
2004-cü il 2 mart — hücum və partlayış silsiləsi (aralarında sui-qəsd partlayış hadusəsi də var), Kərbəlada zəvvarlara qarşı şiə Aşura matəmi zamanı törədilib. 115–121 nəfər həlak olan ,200-dən çox yaralı.
2004-cü il 2 mart — Bağdadda şiələrin Aşura matəmi zamanı sui-qəsdçi-terrorist tərəfindən partayış törədilib. 70 nəfərə yaxın həlak olan.
2005-cil yanvarında Seçki ərəfəsində sunni əhalinin yaşadığı ərazilərdə seçkilər əleyhinə baykot edilsə də, seçki baş tutdu. Bu dövr terrorçular öz sıralarını doldurmaq üçün, əsasən Suriya sərhədini keçib gələn döyüşçüləri öz aralarına qəbul edirdilər. Seçkilərdən sonra may ayınadək davam edən səssizlik terror aktları ilə kəsildi.
2005-ci il 28 fevral — sui-qəsdçi-terrorist minalanmış maşını Hilla şəhər şurasının qarşısında işsizlər ordusunun arasında partladıb. 130 nəfərə yaxın həlak olan, 130–150 yaralı. 2 mart İraqda ümumi hüzn günü elan edilmişdi.
2005-ci il 10 mart — sui-qəsdçi-terrorist özünü Mosulda məsciddə partlatdı. 50–51 həlak olan, 80–100 yaralı.,
2005-ci il 4 may — sui-qəsdçi-terrorist İraq polisi üçün yığım mərkəzi kimi fəaliyyət göstərən kürd paryiyasının binası qarşısında özünü partladıb. 45–60nəfər həlak olan, 100-dən çox yaralı.,
2005-ci il 16 iyul — sui-qəsdçi-terrorist özünü bazarında partladaraq, bununla yaxınlıqdan keçən benzin daşıyan tankerin də partlayışına səbəb oldu. 98 həlak olan, 150-dən çox yaralı. 150-dən çox mağaza və dükan məhv edilib, 37 maşın (onlardan 13 — dövlət orqanlarına məxsusdur).
2005-ci il 14 sentyabr — sui-qəsdçi-terrorist minalanmış avtobusu (Bağdad) Məşğulluq idarəsinin qarşısında partladıb. 111–114 həlak olan, 160 yaralı.
Bu mövzu ilə bağlı daha dolğun məlumatı göstərilən məqalədən almaq olar. ru:Список крупнейших терактов в ходе Иракской войны
Seçkilər (2005)
İraqda 30 yanvar 2005-ci il tarixi parlament seçkiləri təşkil olundu. 5200 seçki məntəqəsində 9 saat ərzində seçkilər keçirilmişdir. Rəsmi mənbələrə əsasən, 8,55 milyon seçki bulleteni həqiqi hesab edilmiş, bu seçki hüququ olan əhalinin 58%-dir. İraqlılar Milli Asambleyanın 275 üzvüunə səs vermişdilər. Seçilənlər öz növbəsində prezidenti, onun müavinlərini seçməli və gələcək Konstitusiyanın layihəsini hazırlamalı idilər.
2005-ci il 13 fevralda elan edilən nəticələr:
- Ayətullah Əli əs-Sistani (şiə dini lideri, Birləşmiş İraq İttifaqı) – 48% səs.
- Kürdüstan İttifaqı – (Demokratik Kürdüstan Partiyası, Vətənpərvər Kürdüstan Şurası) −25,7% səs.
- İraq siyahısı bloku −13,8% səs.
- sunni partiyaların yığdıqları səs məlum deyil.
Bəzi mənbələrə əsasən, 2% seçiçi – 150000 min nəfər Qazi Əl-Yavərə səs vermişlər
Parlamentdə yerlərin bölgüsü
- Ümumi — 275 deputat
- 140 — "Birləşmiş İraq İttifaqı" (şiələr),
- 75 — "Kürd İttifaqı",
- 40 — "İraq siyahısı",
- 17 — sunni deputatlar.
2005-ci il dekabrın 15-də İraq parlamentinə yenidən seçkilər başlandıqdan dərhal sonra Bağdadın mərkəzi basqına məruz qalmışdır. Polis nümayəndələrinin məlumatına görə, seçki məntəqələri açıldıqdan bir neçə dəqiqə sonra İraq paytaxtının "yaşıl zona" adlı yaxşı möhkəmləndirilmiş rayonu minomyot atəşinə məruz qalmışdır. Bu rayonda hökumət idarələri və xarici dövlətlərin səfirlikləri yerləşir. Dekabrın 15-də iraqlılar yeni parlamentin – Milli Assambleyanın deputatlarını seçməlidirlər. Şiələr və sünnilər səsvermə ərəfəsində öz tərəfdarlarını seçkiləri boykot etməməyə çağırmışlar. Eyni zamanda, "İraqda əl-Qaidə əl-cihad" qruplaşmasına seçkilər günü həmlə və basqınlardan çəkinmək xahişi ilə çağırış səsləndirilmişdir., Səsvermə günü 40 nəfərin terror qurbanı olduğu məlumdur.
Dekabrın 15-də keçirilən parlament seçkilərinin nəticəsi ilə artıq İraqda daimi parlament yaradılmalı idi. Bu seçkilərdə də Birləşmiş İraq İttifaqı üstünlüyü ələ aldı. Onlar 128 deputatla parlamentdə təmsil olundular. Sunni partiyalar 58 deputat yeri, kurd partiyalar 53 deputat yernini tuta bildilər.
Vətəndaş müharibəsi (2006)
Son illər sünni hərbi qruplaşmaları, o cümlədən Bəəs partiyasının keçmiş fəalları və S. Hüseyn ordusunun zabitləri, habelə müxtəlif terrorçu strukturlar şiələrin başçılıq etdiyi Heydər əl-Abadi hökuməti ilə yeni mübarizə metodlarına əl atmağa başlamışlar. Ekstremist qruplaşmalar (məsələn, "İraq və Şam İslam Dövləti") "əl-Qaidə" ilə sıx əlaqədədir. Sünni birləşmələrinin məqsədi hakim şiə koalisiyasını devirməkdir. Yaraqlılara bəzi Ərəbistan monarxiyaları və ilk növbədə Səudiyyə Ərəbistanı dəstək verir. Belə ki, Səudiyyə Ərəbistanı sünni qruplaşmalarını pul, silah və təlimçilərlə təchiz edir. İraqda şiə siyasi qüvvələrin hakimiyyətı gəlməsi İslamın iki müxtəlif əsas təriqət nümayəndəsi olan İraqlılar arasında əhəmiyyətli dərəcədə gərgin münasibətlər yaratdı. Baxmayaraq ki, Sunnilər dini azlıq idilər, onlar ənənəvi olaraqölkənin siyasin elitasının əsasını təşkil edirdilər (Səddam Hüseyn özü də sunni idi). Vəziyyətin dəyişməsi, şiə və kürdlərin siyasi təşəbbüsü ələ alması və İraq ərazisində öz suveren dövlətini elan etməsinin reallığı fikri sünni icmasının qorxudurdu. Şiə və kürd icmalar öz dövlətlərini yaratsaydılar, ölkə hissələrə parçalanaçaq və demək olar ki, bütün əsas neft yataqlarının itirəcəkdi. Bu vaxta qədər sünni və şiə silahlı qrupların İraqdakı xarici qüvvələrə qarşı döyüşürdülərsə, 2006-cı ildən beynəlxalq koalisiya qüvvələrinə qarşı mübarizə ikinçi plana çəkildi.
22 fevralda naməlum şəxslər tərəfindən Samirə şəhərində Əl-Əsgəri məscidində partlayış təşkil edildi. Heç bir can itkisi yox idi, lakin şiə məscidinin qübbəsi dağılmışdı. Dini münaqişə zəminində zorakılıq dalğası sonrakı günlərdə İraqı bürümüşdü.
BMT-nin Baş katıbi Kofi Annan xəbərdarlıq etmişdir ki, İraq vətəndaş müharibəsi ərəfəsindədir. O demişdir: "Əgər vəziyyətin pisləşməsi prosesini dayandırmaq üçün təcili və qəti tədbirlər görməsək, onda, İraqda baş verənləri nəzərə almaqla, bütün bunlara biz də cəlb oluna bilərik. Mahiyyət etibarilə biz, əslində, elə cəlb olunmuşuq". K. Annan iki il əvvəl ABŞ-nin İraqa hərbi müdaxiləsini qanunsuz adlandırmışdı, çünki bu müdaxilə BMT-nin Təhlükəsizlik Şurasından yan keçmişdi. Onun iradı Vaşinqtonun kəskin narazılığına səbəb olmuşdu. Baş katib bu ilin sentyabrında laqeydliyin və zorakılığın indiki meyillərinin saxlanılacağı halda İraqda əsil vətəndaş müharibəsinin başlanacağı barədə xəbərdarlıq etmişdir. O bildirmişdir ki, Yaxın Şərq ölkələrinin liderləri arasında çoxmillətli qüvvələrin İraqda qalıb-qalmaması məsələsində fikir ayrılığı mövcuddur.
2006-cı ilin yanvar ayında "Ceyş ət-Taifa Əl-Mənsur", "Ceyş Əhli-Sünnə vəl-Camaa", "Ceyş əl-fatihin", "Cund əs-Səhabə" kimi kiçik qruplarla birləşən qruplaşma "Mücahidun Şura Konseyi" adını aldı.
İraq müharibəsinin qızğın dövründə Anbar, Ninəvə, Diyalə, Babil, Kərkük və Səlahəddin bölgələrində aktivlik göstərən qruplaşma üzvləri 2006-cı ilin 15 oktyabr tarixində paytaxtı Baquba şəhəri olan "İraq İslam Dövləti" adlı dövlət elan etdi. Bu tarixdən etibarən "Mücahidun Şura Konseyi" adı altında toplaşan qruplaşmaların keçirdiyi əməliyyatlar "İraq İslam Dövləti" adıyla keçirilməyə başladı.
"Böyük Dalğa" (2007)
Corc Buş 2007-ci il 10 yanvar-da ABŞ-nin İraqdakı yeni strategiyasını elan etdi. Qeyri-rəsmi olaraq "Yeni yolla irəli" adını alan xətt Böyük Dalğa adı ilə məşhurdu.
Corc Buş İraq məsələsində səhvlər buraxdığını etiraf edirdi. O, uğursuzluqların səbəbini əsgər çatışmazlığı və amerikan komandanlığının kifayət qədər hərəkət azadlığının olmamasında görürdü. Yeni strategiyada İraqa əlavə ordu hissələrini göndərilməsi məsələsinə toxunulurdu. Əgər əvvəllər Amerikan əsgərləri döyüşçülərdən təmizlənmiş əraziləri tərk edirdilərsə, "Böyük dalğa" xəttinə görə əsgərlər təhlükəssizliyi qorumaq məqsədilə həmin ərazilərdə qalacaqlar.
Mehdi ordusu və "Əl-Qaidə" (2008)
Əl-Qaidə — Üsamə bin Ladenin keçmiş lideri olduğu terror təşkilatı. 1989-cu ildə yaranmışdır. 2009-cu ildə Londonda nəşr olunan "El Kuds El Arabi" qəzetinin baş redaktoru Abdulbari Atvan bununla bağlı çox maraqlı məqalə yazıb. Bu məqalə dünyanın, o cümlədən Qərbin bir çox nüfuzlu nəşrlərində tərcümə edilərək yerləşdirilib.
Əl-Qaidənin tələffüz variasiyasına "Əsas" mənasını verən əl Qaeda da daxildir; Əsas; Qaidat əl-Cihad (Cihad üçün əsas); keçmiş Qaidat Ənsar Allah (Allah dəstəkçilərinin Əsası); İslam Ordusu; İslami Xilasetmə Fondu; Əsas; Müqəddəs Şəhərləri Qoruma Qrupu; Müqəddəs Yerlərin Azadlığı uğrunda İslam Ordusu; Yəhudilər və Səlibçilər əleyhinə Cihad uğrunda Dünya İslam Cəbhəsi; Üsəma bin Laden Şəbəkəsi; Üsəma bin Laden Təşkilatı; əl-Cihad; Cihad Qrupu; Misir əl-cihadı; Misir İslami Cihadı; Yeni Cihad və s. mənalar verir. AQ FTO kimi 1999-cu il 8 oktyabrda müəyyənləşdirilib. AQ 1988-ci ildə Üsəma bin Laden tərəfindən təşkil olunub və ilkin olaraq Əfqanıstanda Sovet İttifaqına qarşı döyüşən üzvlərdən ibarət idi. Qrup əfqan müqaviməti üçün sünni islamçı ekstremistlərə maliyyə, yeni əsgər, nəqliyyat və təlim köməkləri edib. AQ-nin strateji məqsədlərinə Birləşmiş Ştatlar və onun müttəfiqlərinə qarşı döyüşmək üçün müsəlmanları birləşdirmək, qrupun "qeyri-islami" hesab etdiyi rejimləri devirmək və qərbliləri və qeyri-müsəlmanları müsəlman ölkələrindən xaric etmək daxildir. Əsas məqsəd isə bütün dünya üzərində pan-islamist xilafət qurmaqdır.
İraqda əl-Qaidə FTO kimi 2004-cü il 17 dekabrda müəyyənləşdirilib. 1990-cı illərdə İordaniya doğumlu militant Əbu Musab əl-Zərqavi Birləşmiş Ştatların və Qərb hərbi qüvvələrinin islam dünyasında iştirakına və həmçinin İsrailə və onun mövcudluğuna Qərbin dəstəyinə qarşı "əl-Tövhid vəl-Cihad" adlı terror qrupu yaratmışdı. O, "İraqı Azad Etmə Əməliyyatı" zamanı İraqa getmiş və 2006-cı ilin iyununda ölümünə qədər Birləşmiş Ştatlar və koalisiya qüvvələrinə qarşı qrupuna rəhbərlik etmişdir. 2004-cü ilin sonlarında o, əl-Qaidə ilə birləşmiş və Üsəma bin Ladenə sədaqət sözü vermişdir. Bundan sonra əl-Tövhid İraqda əl-Qaidə (AQİ) kimi tanınmağa başlamış və əl-Zərqaviyə Əl-Qaidənin titulu – "İki Çay Ölkəsində əl-Qaidənin Əmiri" verilmişdir. 2006-cı ilin yanvarında İraqdakı sünni ekstremistləri birləşdirmək məqsədilə AQİ İraqdakı müxtəlif sünni terrorist qruplarını əhatə etmək niyyəti ilə Mücahidin Şurası (MSC) adlı çətir təşkilat yaratdı. AQİ 2006-cı ilin oktyabrının ortalarına qədər hücumlarını MSC adı ilə həyata keçirmiş, o vaxt isə Əbu Musab əl-Zərqavinin varisi Əbu Əyyub əl-Məsri əl-Qaidənin "İraq İslam Dövləti" (İSİ) elan etməklə regional xilafət yaratmaq məqsədini həyata keçirmək üçün ilk addımı atdı və indi də AQİ öz hücumlarını bu ad altında həyata keçirir. İraqlılqr qrup üzvlərinin 90%-0ini əhatə edir. AQİ-nin tarixində ilk dövlər təşkilat ali rəhbərliyində xarici mənşəlilərin qeyri-mütənasib üstünlüyü indi AQİ liderliyində iraqlıların dominantlığı ilə əvəz edilmişdir. AQİ-ni daha çox İraq mənşəli etmək üçün AQİ-nin rəhbərlik etdiyi İSİ İraq milliyətindən olan Əbu Ömər əl-Bağdadini özünün lideri adlandıraraq yaradılmışdır. 2010-cu ilin aprelində gözlənilməz hücum zamanı əl-Bağdadi və AQİ-nin digər lideri Əbu Əyyub əl-Məsri öldürülmüş, nəticədə AQİ tərəfindən Əbu Bəkir əl-Bağdadi əl-Hüsseyni əl-Quraşi İSİ-nin başçısı və Əbu İbrahim əl-İssavi isə onun Müharibə Naziri adlandırılmışdır.
AQİ-nin xələfi olan, əl-Zərqavinin başçılıq etdiyi qrup 2003-cü ildə yaradılmış və bir-çox iraqlıları, Koalisiyanı və Qırmızı Xaç kimi yardım agentliklərini hədəf alaraq qısa zamanda diqqət mərkəzinə gəlmişdir. 2003-cü ilin avqustunda Bağdadda İordaniya səfirliyinin partladılması və 12 gün sonra Bağdadda BMT Baş Ofisinə Baş Katibin İraq üzrə Xüsusi Nümayəndəsi Sergio Vieira de Mello da daxil olmaqla 23 nəfərin öldürülməsi ilə nəticələnən avtomatik hərəkət edən partlayıcı cihazla () kamikadze partlayışı kimi əsas terror aktlarına görə AQİ məsuliyyəti öz üzərinə götürmüşdür. Aşkar olunduğundan bəri AQİ yüksək profilli hücumlar təşkil edib – o cümlədən, qəfil partlayan silahla () Birləşmiş Ştatların hərbi personalına və İraq infrstrukturuna 2004-cü il boyu hücumlar, amerikan Nikolas Berqin (11 may, 2004), Cek Armstronqun (22 sentyabr, 2004) və Cek Henslinin (21 sentyabr, 2004) başlarının kəsilməsinin video yazısı, hərbi və mülki hədəflərə kamikadze hücumları və raket hücumları. AQİ cinayətləri əsasən kamikadze hücumlarından və xarici və iraq əməıliyyatlarından istifadə edərək, İraqın kütləvi bombalanmasından ibarətdir. AQI özünün cəbhə təşkilatı olan İSİ-dən istifadə edərək, 2010-cu il ərzində çox aktiv olmuş, Koalisiya qüvvələrinə, İraq mülki hədəflərinə və hərbi obyektlərə, demək olar ki, gündəlik hücumlar təşkil etmişlər. Bu hücumların çoxunun ciddi zərərləri olmuşdur. Misal üçün, 2010-cu ilin yalnız 31 oktyabr və 2 noyabrında minomyotlarla, VBİED-lərlə və İED-lərlə Bağdadda hücumlar həyata keçirmiş və nəticədə 122 nəfər ölmüş, 430 nəfər yaralanmışdır. Bütünlükdə, 2010-cu il ərzində İraq ərazisində 350 hücuma görə məsuliyyət daşıyır və ya şübhəli bilinir.
Gücü: Üzvlərinin sayı 1000–2000 nəfər hesablanaraq İraqda ən böyük və potensiallı sünni ekstremist qrup sayılır. Yerləşməsi/Əməliyyat sahəsi: AQİ-nin əməliyyatları əsasən İraqdadır, lakin İordaniyadada hücumlar həyata keçirib. Qrup Yaxın Şərq, Şimali Afrika, İran, Cənubi Asiya və Avropa üzrə maddi-texniki şəbəkəyə əsaslanır. Hal-hazırda AQİ İraqda əməliyyatlarını əsasən Ninava, Diyala, Salah əd Din və Bağdad əyalətlərində aparır və əl Anbarda imkanlarını bərpa etməyə çalışır.
Müqtəda əs-Sədr İraqın Ali dini liderləri Əli əs-Sistani və Əbdüləziz əl-Hakimlə yanaşı, ölkənin ən xarizmatik dini və siyasi fiqurlarından biridir. Əs-Sədrin Əbdülməcid əl-Xoyi ilə münasibətləri IV Raşidi xəlifə Əlinin Nəcəf şəhərində yerləşən məqbərəsində idarəçiliyi ələ almaq üstündə meydana gəlmişdi. Belə ki, sözügedən məqbərə şiə zəvvarların başlıca ziyarət etdiyi məkanlardan biri sayılırdı ki, bu da öz növbəsində külli miqdarda gəlir demək idi. Müqtədanın Əli əs-Sistani ilə də münasibətləri yaxşı deyildi. Belə ki, əs-Sistani Kərbəla şəhərində xüsusi nüfuza sahib idi və şəhərə "nəzarət edirdi". Müqtəda isə burada da pay sahibi olmaq niyyətini gizlətmirdi. Bunun nəticəsində 2003-cü ilin oktyabrında əs-Sədr tərəfdarları Kərbəla şəhərində nəzarəti ələ almağa çalışır. Ancaq Müqtədanın Mehdi Ordusu əs-Sistaninin "Bədr Ordusu"nun güclü müqaviməti ilə qarşılaşır. Yaranan gərginlik nətəcəsində "Mehdi Ordusu məğlub olur və xeyli itki verir. M. əs-Sədr Mehdi Ordusu nun 2003-cü ildən başlayan formalaşma işini başa çatdırmışdı. Artıq 2004-cü ildə ordudakı əsgərlərin sayı 10 min nəfərə çatırdı. Mehdi Ordusu Bağdadda və İraqın cənubunda şiələrin daha çox yaşadığı əyalətlərdə koalisiya qüvvələrinə qarşı silahlı mübarizəyə başlayır. 04-cü il iyun ayının 4-də Mehdi Ordusu ilə koalisiya qüvvələri arasında imzalanan müqavilədən sonra Müqtəda Nəcəf şəhərində cəmləşən digər şəhərlərdən olan tərədarlarına evlərinə yollanmaları barədə göstəriş verir. O tərəfdarlarına İraq təhlükəsizlik qüvvələrinə hücum etməyi qadağan edir və siyasi partiya yaratmaq niyyətini gizlətmir. Bununla da M.əs-Sədr 2005-ci ildə keçiriləcək seçkilərdə iştirak etməyə çalışır. Müvəqqəti hökumətin prezidenti Qazi əl-Yavər Mehdi Ordusu nun silahsızlaşdırılacağı təqdirdə Müqtədanın ölkədəki siyasi proselərə qoşula biləcəyini bəyan edir. Ancaq Müqtəda əs-Sədr işğal davam etdiyi müdət ərzində siyasi fəaliyyətə qo.ulmayacağını bildirir.
İraqdakı şiə döyüşçülərinin lideri Müqtəda əs-Sədr 2008-ci il avqustun 28-də özünün hərbiləşdirilmiş təşkilatı olan Mehdi Ordusu nun fəaliyyətinin dayandırıldığını elan edib. Ehtimallara görə, onun ardıcılları bundan sonra fəaliyyətlərini, əsasən, təhsil, din və sosial siyasət istiqamətində quracaqlar. Qeyd edək ki, bir qədər əvvəl Əs-Sədrin öz qrupunun fəaliyyət istiqamətini dəyişərək, siyasi təşkilata çevirmək və silahlı mübarizədən əl çəkmək niyyəti barədə məlumat yayılmışdı. Bundan başqa, Müqtədəda əs-Sədr əvvəllər də İraq hakimiyyətinə sülh bağlamağı təklif edib. Xatırladaq ki, 2008-ci ilin iyun ayında Mehdi Ordusu şiə döyüşçülərinin İraqın cənubundakı əsas dayaq nöqtələrindən olan Amara şəhərini döyüşsüz təhvil verib.
"Yeni Şəfəq" əməliyyatı və müharibənin başa çatması
Birləşmiş Ştatların İraqdakı səfiri Rayan Kroker Amerika hərbi qüvvələrinin İraqda qalmaları barədə hökumətin təhlükəsizlik paktını qəbul etməsini tarixi bir sənəd adlandırıb. Səfir sənədə İraqın xarici işlər naziri Xoşyar Zebari ilə imza atdıqdan sonra bu bəyanatı verib. Cənab Kroker deyib ki, təhlükəsizlik paktı İraqla Birləşmiş Ştatlar arasındakı münasibətlər üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir. Sənəd Amerika hərbi qüvvələrinin 2011-ci ilin axırına qədər İraqda qalmasını təsbit edir.
Avqustun 31-də ABŞ İraqdakı hərbi əməliyyatlarını rəsmən dayandırıb. İraqın Baş naziri Nuri əl-Maliki bu münasibətlə televiziya ilə xalqa müraciətində bildirib ki, onun ölkəsi məhz həmin hərbi əməliyyatlarla müstəqilliyinə qovuşub. O deyib ki, artıq İraq suveren və müstəqil dövlətdir, ölkəni daxildəki terrorçu qruplardan və kənar qüvvələrdən İraqın öz ordusu qoruyacaq.
Avqustun 31-də ABŞ prezidenti Barak Obama Ağ Evdə etdiyi çıxışında İraqda hərbi əməliyyatların sona çatdığını elan edib.
Bu, əslində əməliyyatların dayandırılmasının formal elanıdır. ABŞ ordusu İraqda döyüşü hələ avqustun 7-dən dayandırıb, təhlükəsizliyə nəzarəti bu ölkənin ordusuna vermişdi.
Pentaqon 2010-cu il sentyabr ayında İraqda "Yeni şəfəq" adlı layihəni həyata keçirməyə başlayır. 2011-ci ilin sonunadək İraq ərazisində 50 min nəfərdən ibarət altı hərbi qoşun birləşməsi qalacaq. İraqda qalan əsgərlər İraq hərbçilərinə və polislərinə məsləhətlər verəcəklər. Amerikalılar silah daşısalar da, ondan yalnız müdafiə məqsədilə və ya İraq hökumətinin birbaşa əmrilə istifadə edəcəklər. Bundan başqa, İraqda ekstremistlərin ləğvilə məşğul olacaq ABŞ-nin xüsusi təyinatlı qüvvələri də qalacaq. Sual oluna bilər: ABŞ-nin həyata keçirdiyi "Şok və titrəmə" əməliyyatı hansı nəticələrlə yekunlaşdı? Hərbi əməliyyatın məqsədi kütləvi qırğın silahlarının İraqda aşkar edilməsi olmuşdu. Rəsmi Vaşinqton iddia etmişdi ki, keçmiş diktator Səddam Hüseyn gizli laboratoriyalarda kütləvi qırğın silahları istehsal edir. Lakin çoxsaylı axtarışlar nəticəsiz başa çatdı və İraqda ABŞ-ni narahat edən silahlar tapılmadı. Bundan sonra ABŞ hökuməti İraqda hakimiyyəti devirməklə ölkədə sabit demokratik rejimin yaradılmasının zəruri olduğunu açıqlamışdı. Səddam Hüseyn devrildi və ölkə ABŞ və müttəfiqlərinin nəzarəti altına keçdi. Lakin ötən müddət ərzində İraqda ABŞ-nin arzuladığı demokratik rejim yaranmadı. 2005-ci ildə terror aksiyaları altında keçirilən ilk parlament seçkiləri siyasi sistemin möhkəmlənməsinə yox, partiyalararası mübahisə və münaqişələrə gətirib çıxardı.
Müharibə iştirakçıları
Koalisiya qüvvələri
Ölkə | Hərbi kontingent | Fəaliyyət tarixləri () |
---|---|---|
ABŞ | 250000 | 200000 əsgər (avqust 2010-cu ilə qədər) 50000 (18 dekabr 2011-ci ilə qədər) |
Böyük Britaniya | 45000 | iyul 2011-ci ilə qədər |
İtaliya | 3200 | 2003 iyul – 2006 noyabr |
Avstraliya | 2000 | iyul 2009-cu ilə qədər |
Ukrayna | 1650 | avqust 2003 – dekabr 2005 (əsas heyət) dekabr 2008 (qalan hissə) |
Albaniya | 240 | aprel 2003 – dekabr 2004 |
Azərbaycan | 250 | dekabr 2008-ci ilə qədər |
Bolqarıstan | 490 | 2005 (əsas heyət) 2008 (qalan hissə) |
Macarıstan | 300 | avqust 2003 – mart 2005 |
Danimarka | 550 | aprel 2003 – dekabr 2007 |
Honduras | 370 | avqust 2003 – may 2004 |
Ermənistan | 50 | yanvar 2005 – oktyabr 2008 |
Bosniya və Herseqovina | 40 | iyun 2005 – noyabr 2008 |
Dominikan Respublikası | 300 | may 2004-cü ilə qədər |
İspaniya | 1300 | aprel 2003 – aprel 2004 |
İslandiya | 2 | may 2003-cü ilə qədər |
Qazaxıstan | 30 | sentyabr 2003 – oktyabr 2008 |
Latviya | 140 | aprel 2004 – iyun 2007 (əsas hissə) noyabr 2008 (qalan hissə) |
Litva | 120 | iyun 2003 – avqust 2004 |
Estoniya | 40 | iyun 2005 – fevral 2009 |
Makedoniya | 80 | iyul 2003 – noyabr 2008 |
Moldaviya | 20 | sentyabr 2003 – dekabr 2008 |
Monqolustan | 180 | avqust 2003 -sentyabr 2008 |
Hollandiya | 1350 | iyul 2003 – mart 2005 |
Nikaraqua | 230 | sentyabr 2003 – fevral 2004 |
Yeni Zellandiya | 60 | sentyabr 2003 – sentyabr 2004 |
Norveç | 150 | iyul 2003 – iyun 2004 (əsas hissə) avqust 2006 (qalan hissə) |
Polşa | 2500 | 2003 – oktyabr 2008 |
Portuqaliya | 130 | noyabr 2003 – fevral 2005 |
Rumıniya | 730 | iyul 2003 – iyul 2008 |
Salvador | 380 | avqust 2003 – sentyabr 2009 |
Sinqapur | 160 | dekabr 2003–2004 |
Slovakiya | 110 | avqust 2003 – yanvar 2007 |
Tayland | 420 | avqust 2003 – avqust 2004 |
Tonqa | 60 | iyul, dekabr 2004 – dekabr 2008 |
Filippinlər | 50 | iyul 2003 – iyul 2004 |
Çexiya | 300 | dekabr 2003 – dekabr 2008 |
Yaponiya | 600 | iyul 2004 – yanvar 2006 |
Gürcüstan (BMT-nin tərkibində) | 2000 | avqust 2003 – avqust 2008 |
Cənubi Koreya (BMT-nin tərkibində) | 3600 | may 2003 – dekabr 2008 |
BMT qüvvələri
avqust 2003-cü ildə BMT Təhlükəsizlik Şurası UNAMI missiyasının (United Nations Assistance Mission for Iraq) yaradılması haqqında 1500 n-li qətnamə qəbul edib. 2004-cü ilin yanvarından Bağdadda BMT missiyasını Fici hərbi hissələri həyata keçirir. BMT-nin bayrağı altında 2005–2008-ci illərdə Gürcüstandan bir batalyon və Cənubi Koreyadan bir briqada xidmət etmişdir.
İraq ordusu
- Müharibənin əvvəlində İraq ordusu 375 min əsgərlə təmsil olunmuşdu.
- Döyüşən tərəflər arasında elə də böyük texniki fərq yox idi.
- İraq ordusu 600 minlik zirehli texnika ilə təchiz edilmişdi.
İraq ordusu zəif olmasa da müharibədə məğlub olmuşdu. Bu bir çox faktorlardan asılı idi. Əvvala, Yaxın Şərqin bir çox dövlət orduları kimi İraq ordusu da daha çox daxili münaqişələri, daxildə yaran biləcək iğtişaşları yatırmaq üçün təlim görmüşdü (bunu tarixi proseslər sübut edir), xarici düşmənlərlə mübarizədə onlar taktiki cəhətdən zəif idilər.
Müharibə qurbanları
Koalisiya qüvvələrinin itkiləri
Müharibənin əvvəlində müharibənin ABŞ iqtisadiyyatına zərəri maksimum 150 milyard dollar hesablanmışdır. Lakin bu rəqəm müharibə ərzində 3 trilyon dollara çatmışdır. 1trilyon dollarlıq zərəri ödəmək 15–20 illik İraq nefti həcmində hesablanır. Sadəcə bu rəqəmlər müharibənin miqyasını və dəhşətini göstərməyə kifayətdir.
Koalisiya qüvvələrinin ilk illərdə itkiləri
27 mart 2003 ilə koalisiyada (hava əməliyyatları da daxil olmaqla) 49 ölkə iştirak edirdi . Ölkələrin sıyahısına bax.: [1]
Ölkə | Hərbi kontinqentin sayı (nəfər.) | İraqda həlak olub(nəfər.) Mart 2005-ci ilə görə vəziyyət |
---|---|---|
ABŞ | 153000 | 1517 |
Böyük Britaniya | 8800 | -- |
Cənubi Koreya | 3600 | -- |
İtaliya | 3100 | -- |
Gürcüstan | 2000 | -- |
Polşa | 1700 | -- |
Ukrayna | 1700 | -- |
İspaniya | 1300 | -- |
Niderland | 1300 | -- |
Rumıniya | 830 | -- |
Yaponiya | 550 | -- |
Danimarka | 500 | -- |
Bolqarıstan | 450 | -- |
Tayland | 450 | -- |
Avstraliya | 400 | -- |
Salvador | 380 | -- |
Honduras | 370 | -- |
Macarıstan | 300 | -- |
Dominikan Respublikası | 300 | -- |
Sinqapur | 200 | -- |
Monqolustan | 180 | -- |
Azərbaycan | 150 | -- |
Fici (BMT əsgərlərinin tərkibində) | 150 | -- |
Norveç | 150 | -- |
Portuqaliya | 127 | -- |
Latviya | 120 | -- |
Litva | 120 | -- |
Nikaraqua | 115 | -- |
Çexiya | 110 | -- |
Slovakiya | 105 | -- |
Albaniya | 70 | -- |
Yeni Zellandiya | 60 | -- |
Estoniya | 55 | -- |
Filippinlər | 50 | -- |
Ermənistan | 45 | -- |
Tonqa | 45 | -- |
Makedoniya | 33 | -- |
Qazaxıstan | 29 | 1 |
Moldaviya | 12 | -- |
Təkcə 2006-cı ilin sonuna ABŞ-yə 530-dan çox M1 "Avrams" tankı, 700 BMP "Bredli", 160 BTR M113, 220 BREM M88, 450 yük maşını, 1000-dən çox "Hammer" İraqdan təmir üçün yollanılmışdı.
Həmçinin bu 9 ildə ABŞ 4 500 (bəzi mənbələrdə 6 000) əsgərini də həlak olub.
İraqda koalisiya qüvvələri ümumilikdə 4 628 əsgəri həlak olub, ən azı 31 327 əsgər isə yaralanıb
İraqda 2003-cü ildən bu günədək davam edən hərbi əməliyyatlarda koalisiya qüvvələri ümumilikdə 4 628 əsgəri həlak olub, ən azı 31 327 əsgər isə yaralanıb. Koalisiya qüvvələrinin İraqdakı itkisi 2001-ci ildən bu günədək Əfqanıstandakı itkilərdən 3,9 dəfə çox olub.
İraqda müharibə dövründə ABŞ 4 311, İngiltərə 179, İtaliya 33, Polşa 22, Ukrayna 18, Bolqarıstan 13, İspaniya 11, Danimarka 7, Gürcüstan 5, Salvador 5, Slovakiya 4, Rumıniya və Latviya hər biri 3, Niderland, Estoniya, Avstraliya və Tailand hər biri 2, Azərbaycan, Çexiya, Fici, Macarıstan, Qazaxıstan, Cənubi Koreya isə hər biri 1 hərbçisini itirib.
İraqın itkiləri
Səddam rejiminin dağılmasından sonrakı 3 il yarım müddətdə hərəkatçıların əlindən 150 min insan həlak olub. Bu müddət ərzində yaralanan İraqlı 450 min nəfər hesablanır. Bunanla bele İraq Səhiyyə Nazirliyi bu rəqəmlərin nəyə əsasən hesablandığını xəbər vermir.
Buş öz çıxışlarında qeyd edirdi ki, 2003-cü ildən etibarən son 3 il ərzində 30 min sivil əhalinin həlak olduğunu qeyd etmişdir. İraq hökuməti bu rəqəmin 48 min olduğunu, qeyri-hökumət təşkilatları isə 128 mindən çox olduğunu qeyd edirlər. ABŞ Müdafiə Nazirliyinin verdiyi məlumata əsasən 2005-ci ilin mayından 2006-cı ilin iyununadək İraqda orta hesabla gün ərzində 117 sivil vətəndaş həlak olmuşdur.
Hər ay 200 elə 300 vətəndaş bombalı hücumlarda ya da sui-qəsdlərdə həyatını itirir. Bu ədəd, məzhəb döyüşünün yaşandığı 3 min olurdu . məlumatlarına görə, 2009-cu il şiddət hadisələrində 4 min 68 vətəndaş öldü, 15 min 935i yaralandı. İraq İnsan Haqqları Nazirliyinin məlumatlarına görə, 2009-cu il şiddət hadisələrində 4 min 68 vətəndaş öldü, 15 min 935i yaralandı. Şiddət hadisələrinin sayındakı enişə baxmayaraq hər gün 15 qədər bu cür hadisə meydana gəlir. Məzhəb qarşıdurmaları səbəbiylə ən az 1,5 milyon İraqlı evlərini tərk edərək ölkə içində başqa bir bölgəyə daşınmaq məcburiyyətində qaldı. BM Mühacirlər Yüksək Komissarlığına qeydli mühacir sayı 207 min, ancaq xaricdə yaşayan İraqlıların cəminin 3 milyonu tapa biləcəyi ifadə edilir. Mart ayında edilən ümumi seçkidə 300 minə yaxın İraqlı səfirliklərdə səs verməyə qatıldı. Rəsmi məlumatlara görə, ölkədəki işsizlik nisbəti yüzdə 18, ancaq mütəxəssislər gerçək rəqəmin yüzdə 30a yaxın olduğunu düşünür. İşsizlik, xüsusilə qanuni bir dolanışıq qaynağı tapa bilmədiklərində silahlanaraq cinayətə yönələn gəncləri təsir edir. İraqdakı evlərin böyük hissəsinə gündə yalnız bir neçə saat elektrik verilir. Elektriklərin kəsilməsi İraqdakı ən böyük şikayət mövzularından biridir . İraqda 7 milyon adam yəni əhalinin yüzdə 23-ü kasıblıq sərhədinin altında yaşayır. İşğaldan əvvəl də ölkədəki əhəmiyyətli problemlərdən biri olan sui-istifadə, döyüşün yaratdığı xaosla birlikdə daha da artdı.
Beynəlxalq Şəffaflıq Təşkilatının 2009-cu il Sui-istifadə hallarının Qəbul etmə İndeksində, İraq 180 ölkənin arasında 176. sırada yer aldı
Cəmiyyət: 10–18 yaşlarındakı İraqlı gənclərin 300 mindən bir az daha çoxu heç məktəbə getmir
BM tərəfindən edilən bir anket, gənclərin yüzdə 62inin kompüter istifadə etmədiyini ortaya qoydu.
Eyni anketə görə, yenə gənclərin yüzdə 62i bir qız uşağının ailənin şərəfinə ləkə sürməsi vəziyyətində bir qohumu tərəfindən öldürülə biləcəyini düşünür. Yüzdə 92i də bir qadının işə getmədən əvvəl icazə istəməsi lazım olduğu mövzusunda həm fikir.
Xəstəxanalar: Sağlamlıq Nazirliyinə görə, yataq sayı 35 min olan İraqda bu ədədin 95 minə çıxarılması lazımdır.
Dullar və yetimlər: Bu mövzuda rəsmi bir məlumat olmamasına qarşı, səlahiyyətlilərə görə, ölkədəki dulların sayı ən az 1 milyon, yetimlərin sayı isə 3 milyon.
ABŞ-nin 9 ildə İraqa verdikləri:
Öldürülən günahsız iraq vətəndaşları: 1,2 milyondan çox (2003–2007).
Ölkədən qaçan vətəndaşlar: 3,7 milyon (2003–2007).
Ailə üzvlərindən ən azı birini itirən iraqlı sayı: 8–12 milyon.
Məlum olduğu kimi, ABŞ prezidenti Barak Obama İraq işğalının sona çatdığını bəyan etməsindən sonra İraqdakı ABŞ əsgərləri bu ölkəni tərk edərək, Küveyt ərazilərinə daxil oldular. Dünən (dekabrın 18-də) ABŞ-nin işğalçı ordusunun son hərbi karvanı da İraq ərazisini tərk etdi. Beləliklə, ABŞ-nin 9 illik İraq cinayətləri sona çatdı. Dünyanın əksər mətbu orqanları 9 ildə iraqda öldürülən dinc insanların sayının yüz mindən bir qədər çox olduğunu bildirir. Amma bir sıra beynəlxalq araşdırmalar bu göstəricinin reallıqdan 10 dəfə az olduğunu açıq-aşkar göstərir. Dünyanın nüfuzlu həftəlik tibbi jurnalı – "The Lancet" qeyd edir ki, təkcə 2003–2006-cı illərdə ABŞ və müttəfiqlər 654 min iraqlını qətlə yetirib. Jurnalın ilk hesabatı 29 oktyabr 2004-cü ildə nəşr edilmişdi. Həmin hesabatda 98 min (hesabatda deyilir ki, bu göstərici 194 minə qədər ola bilər) iraqlının öldüyü qeyd edilirdi. İkinci araşdırma 11 oktyabr 2006-cı ildə aparıldı. Bu dəfə 654 min (940 minə qədər ola bilər) iraqlının qətlə yetirildiyi sübut edildi.
Nüfuzlu "The Guardian" qəzeti isə iraqda həlak olanların sayı barədə daha dəhşətli faktlar ortaya qoyub. "Opinion Research Business" Mərkəzinə istinadla yayılan xəbərə görə, 2007-ci ilədək İraqda 1,2 milyon insan qətlə yetirilib. Həmçinin keçirilən sorğuların nəticələrinə görə, hər dörd iraqlıdan biri, Bağdadda isə hər iki iraqlıdan biri ailə üzvlərindən birini itirib. Təkcə dörd il ərzində 3,7 milyondan çox iraqlı ölkədən gedib. Həmçinin sorğu nəticələrinə görə, ölən iraqlıların 48%-i odlu silahla, 20%-i avtomobillərə yerləşdirilmiş bombaların partlaması nəticəsində, 9%-i də hava hücumları nəticəsində həyatını itirib.
İslam Times nəşriyyatı bir hesabatında qeyd edib ki, İraqda Amerikanın 7 il işğalçılıq siyasətini davam etdirməsi 7 milyon nəfərin didərgin düşməsinə, 8 milyon qadın və uşağın başsız qalmasına və yüz minlərlə nəfərin yaralanıb və həlak olmasına səbəb olmuşdur.
ABŞ 2003-cü ildə kütləvi qırğın silahların olması və kütləvi qırğın silahlarının istehsalını bəhanə edərək bu ölkəyə hücum etdi.
Bu hegemonçu qüvvə İraqda kütləvi qırğın silahlarını tapmasa da, 7 il müddətində bu ölkədə qaldı.
YUNİSEF-in bildirdiyinə görə, 2006-cı ilədək İraqda işğalçı qüvvələrin iştirakı 5 milyon 700 min nəfərdən çox uşağın başsız qalmasına səbəb olmuşdur ki, ümumilikdə bu uşaqlar terror aktları kimi hadisələr ya törədilmiş partlayışlarda öz atalarını itiriblər. 2009-cu ildə BMT tərəfindən təqdim olunan hesablamalara uyğun olaraq 2009-cu ilin birinci altı ayına qədər İraqdakı başsız qadınların sayı 565 min nəfərə çatıb. Belə bir halda bu ölkədə kobudluqlar nəticəsində hər gün 400 uşaq yetim olur. Oğru dəstələri və yaraqlı qrupların təşkili, İraqın işğala məruz qalmasının digər mənfi nəticələrindən olmuşdur.
Yeni İraq strateqiyası
2015-ci ilin əvvəllərinə yaxın İraqda siyasi və hərbi qarşıdurma aşağıdakı istiqamətlərdə davam edirdi: sünni-şiə, kürd muxtariyyəti-mərkəzi hökumət, cihadçılar-hökumət qoşunları. Müxtəlif siyasi və dini əqidələrə qulluq edən ekstremist və terrorçu qruplaşmalar özlərinin təsir dairəsini genişləndirməyə çalışırlar. Toqquşmalar əsasən İraqın şimal, qərb və mərkəzi əyalətlərində gedir. Son 10 ildə 200 mindən çox insan həlak olmuş, bir neçə milyon isə qaçqın düşmüşdür. Xeyli karbohidrat ehtiyatına malik olan dövlət iqtisadiyyatın normal fəaliyyətini təmin edə, əhalinin həyat səviyyəsini qaldıra, ya da heç olmasa stabilləşdirə bilmir. Ölkədə elektrik enerjisinin verilməsində fasilələr baş verir, içməli su çatışmır, nəqliyyat stabil işləmir, kənd təsərrüfatında təkrar istehsal prosesi pozulmuşdur, işsizlik yüksək səviyyədədir, əhaliyə tibbi xidmətin göstərilməsi sahəsində də vəziyyət mürəkkəbdir. Büdcənin çox hissəsi əhaliyə birbaşa dəstək göstərilməsinə, o cümlədən ərzaq paylarının verilməsinə xərclənir. İraqda davam edən siyasi qeyri-stabillik, ölkədə lazımi qanunvericilik bazasının olmaması, təhlükəsizliyin təmin edilməsi məsələsində ciddi problemlərin olması, yerli bürokratiyanın özbaşınalığı bir çox xarici investorları ölkədə işləməkdən çəkindirir.
- İraq üçün müsbət ssenari kənar qüvvələrin müdaxiləsini minimuma endirmək şərtilə ümummilli dialoq əsasında konfessiyalararası və millətlərarası münaqişələri tənzimləmək və ya ən azı gərginliyi azaltmaqdan ibarətdir. Bu halda İraq iqtisadiyyatının dirçəlməsi, ordunun möhkəmlənməsi ölkəyə yenidən regional liderlərdən birinə çevrilməyə, İranla, ABŞ-la indikinə nisbətən daha bərabərhüquqlu münasibətlər qurmağa, qonşu ərəb dövlətləri və Türkiyə ilə əməkdaşlıq üçün təməl yaratmağa imkan verər. İraqla Rusiya arasında keçmişdə mövcud olan çoxtərəfli münasibətlərin, ilk növbədə iqtisadi münasibətlərin və xarici ticarət əlaqələrinin bərpası üçün də real imkanlar açılmış olar.
- Lakin neqativ ssenari daha realdır. Mərkəzi hakimiyyət qarşıdurmanın kompromisə hazır olmayan əsas iştirakçılarını barışdırmaq iqtidarında deyil. Vahid cəbhə xəttinin olmadığı və çoxsaylı "ikinci dərəcəli" fikir ayrılıqlarının mövcud olduğu, silah bolluğu və gizli terror təşkilatlarının fəaliyyət göstərdiyi bir şəraitdə vəziyyət hələ uzun müddət stabilləşməyəcəkdir. Əsas qüvvələr ölkənin gələcəyinə müxtəlif prizmadan baxırlar, lakin daxili birliyi olmayan müxalifət hərbi çevriliş təşkil etmək və hakimiyyəti "yıxmaq" iqtidarında deyil. Bu isə qeyri-stabillik dövrünün hələ uzun müddət davam edəcəyini göstərir.
Daha uzaq perspektivdə ölkədə stabilliyin bərpa edilməsinə ölkənin inzibati-ərazi bölgüsündə aparılmalı olan islahatlar köməklik edə bilərdi. Dövlət hakimiyyətinin əks-mərkəzləşdirilməsi, regional idarəetmə orqanlarına yerlərdə sosial-iqtisadi inkişafın tənzimlənməsi üzrə daha mühüm funksiyaların verilməsi bu günün bir çox ziddiyyətlərini aradan qaldırmağa, mərkəz rəhbərliyi ilə region rəhbərləri arasında inamı gücləndirməyə kömək edərdi. Lakin H. əl-Abadi hökuməti federalizm əsaslarında real əksmərkəzləşməyə neqativ münasibət bəsləyir.
ABŞ hələ də İraqdadır
19 avqust 2010-cu ildə İraqdan tamamilə çəkildiyini deyən ABŞ-nin ölkədə hələ təxminən 50 min əsgəri var. ABŞ İraq dövlətindən icazə almadan istədiyi bölgədə əməliyyat etmə səlahiyyətini də əlində tutur. İraqda ABŞ-lı kapitalistlərə aid təxminən 9 min şirkət var və bu şirkətlər bazarda böyük paya sahibdir. Amerika şirkəti Blackwaterə aid 7 min sayda muzdlu əsgər də İraqdadır. ABŞ-nin İraqda 100-dən çox yaşayış məntəqəsi var. ABŞ əsgərləri də məntəqələrdə yaşayır. Məntəqələr şəhər mərkəzlərindən başqa şəhərə uzaq çöl sahələrində də var və ölkənin dörd bir tərəfini idarə altına almış vəziyyətdədir. Bundan başqa paytaxt Bağdadda da 8 ABŞ yaşayış məntəqəsi var. Bəsrə Körfəzindəki neft yataqlarının böyük qisminin yerləşdiyi Üm Kars Limanında olan Camp Bucca əsgəri məntəqəsi ABŞ-nin İraq neftini idarə etməsi baxımından əhəmiyyətlidir.
Kütləvi mədəniyyətdə yeri
Ədəbiyyatda bu savaşa "Three Trillion Dollar War" (3 Trilyon dollarlıq müharibə) adı verilib. [[Fayl:Three trillion dollar war.jpg|thumbnail|right|Joseph Stiglitz və Linda Bilmesin "There trillion dollar war kitabı
Filmlər
- "Əlvida Bağdad" — rejissor Mehdi Naderi
- "Sarinin anası" – rejissor Ceyms Lonqli
- "Tısbağalar da uçar" — rejissor Bəhman Qobadi
- "Farengeyt 9/11" – rejissor Maykl Mur
- "Amerika snayperi" – rejissor Klin İstvud
- "Buş" – rejissor Oliver Stoun
- "Fırtına hökmdarı" – rejissor Ketrin Biqelou
- "Vicdan əsgərləri" – rejissor Ketrin Rayn, Hari Breynberq
- "İtkiyə son"- rejissor Kimberli Pirs
- "Elçi" – rejissor – Oren Moverman
- "Yaşıl Zona" – Pol Qrinqras
- "Xüsusi təyinatlılar keçiyə qarşı" – rejissor Qrant Heslov
- "Ela vadisində" – rejissor Pol Haqqis
- "Qurdlar vadisi: İraq" – rejissor Serdar Akar
- "Ucsuz bucaqsız" – rejissor Carlz Ferguson
- "Səddamın evi" – rejissor Aleks Holms
- "Ovçunun sarayı" – rejissor Petra Epperlayn, Maykl Tapper
- "Buşun beyni"- rejissor Cozef Miley, Mayk Şub
- "Amerikan əsgərləri" (Qara şahin 2) – rejissor Sidni Fyuri
- "Qatil nəsil" – rejissor Suzanna Vayt, Saymon Cons
Musiqilər
- Panzer Battalion (2005)- Sabaton
- "Boom!", "B. Y. O. B." — System of a Down
- İraq lobster – Family guy
- GEÇMİŞTEN GÜNÜMÜZE IRAK MESELESİ Prof. Dr. Behçet Kemal YEŞİLBURSA, s.29
- . 2018-08-25 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-09-19.
- "Arxivlənmiş surət". 2016-09-19 tarixində . İstifadə tarixi: 2016-09-19.
- "Arxivlənmiş surət". 2016-03-10 tarixində . İstifadə tarixi: 2016-09-19.
- Steve Bowman: ABŞ Müdafiə Mütəxəssisi Konqres Hesabatı. Hesabat Kodu: RL31701 S. 2.
- "Arxivlənmiş surət". 2022-09-11 tarixində . İstifadə tarixi: 2015-05-30.
- http://newsland.com/news/detail/id/592866/
- "Arxivlənmiş surət". 2015-10-25 tarixində . İstifadə tarixi: 2015-05-30.
- "Arxivlənmiş surət". 2015-10-22 tarixində . İstifadə tarixi: 2015-05-30.
- Tayyar Arı; Geçmişten Günümüze Orta Doğu:Siyaset, Savaş ve Diplomasi, ss. 553–675. 30
- "Arxivlənmiş surət". 2022-03-31 tarixində . İstifadə tarixi: 2015-05-30.
- İŞGALİN 6. YILINDA IRAK. Gökhan ÇETİNSAYA & Taha ÖZHAN. Ankara, Seta yayınları, 2009 ocak. s. 195
- Kenneth Katzman, "Iraq: Post-SaddamGovernance and Security," Congressional Research Service (CRS), Report for Congress, August 12, 2008.
- Anthony H. Cordesman, "Iraq’s Sunni Insurgency: Looking Beyond Al Qa’ida," Center for Strategic and International Studies, 16 July 2007
- В. Богданов. Решение о шиитском восстании принималось в Лондоне (Российская газета)
- . 2020-08-10 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-05-31.
- http://www.1tv.ru/news/print/43302
- "Arxivlənmiş surət". 2022-05-20 tarixində . İstifadə tarixi: 2015-05-31.
- "Arxivlənmiş surət". 2017-09-29 tarixində . İstifadə tarixi: 2015-05-31.
- "121 by suicide bombers in Karbala". 2009-04-16 tarixində . İstifadə tarixi: 2015-05-31.
- "Thousands mourn for Shiite bombing victims". 2009-05-23 tarixində . İstifadə tarixi: 2015-05-31.
- "Теракты в Ираке и Пакистане против шиитов: свыше 220 погибших, более 600 раненых". 2005-09-08 tarixində . İstifadə tarixi: 2015-05-31.
- "Iraq Body Count: 67 by suicide bombers, Kazimiya, Baghdad". 2009-04-16 tarixində . İstifadə tarixi: 2015-05-31.
- "Iraq Body Count: 125–136 by suicide car bomb in Hilla". 2009-04-16 tarixində . İstifadə tarixi: 2015-05-31.
- "Два теракта в Багдаде: 10 погибших и 36 раненых". 2005-03-19 tarixində . İstifadə tarixi: 2015-05-31.
- Самый кровавый теракт с начала войны в Ираке [ölü keçid]
- "В Ираке террорист-смертник взорвал безработных: 115 погибших, 148 раненых". 2006-01-12 tarixində . İstifadə tarixi: 2015-05-31.
- "Iraq Body Count: 50–51 by suicide bomber in Mosul". 2009-04-16 tarixində . İstifadə tarixi: 2015-05-31.
- "Suicide Bomber Kills 47 in Mosul". 2022-02-01 tarixində . İstifadə tarixi: 2015-05-31.
- ""Войско сподвижников пророка Мухаммеда" взяло на себя ответственность за теракт в Мосуле". 2015-10-26 tarixində . İstifadə tarixi: 2015-05-31.
- "Iraq Body Count:45–60 by suicide bomb, Arbil". 2009-04-16 tarixində . İstifadə tarixi: 2015-05-31.
- ,At Least 60 Killed in Iraq Bombing 2008-12-02 at the Wayback Machine
- Ирак потрясли новые взрывы [ölü keçid]
- "Iraq Body Count: 98 by suicide bomber near tanker, Musayyib". 2009-04-16 tarixində . İstifadə tarixi: 2015-05-31.
- "Death Toll Rises to 100 in Suicide Blast in Iraq". 2016-03-04 tarixində . İstifadə tarixi: 2015-05-31.
- Растёт число жертв теракта в иракском городе Эль-Мусаиб [ölü keçid]
- "Iraq Body Count:111–114 by suicide bomb, Kadhimiya, Baghdad". 2009-04-16 tarixində . İstifadə tarixi: 2015-05-31.
- "Scores killed in Baghdad attacks". 2016-03-03 tarixində . İstifadə tarixi: 2015-05-31.
- "Теракты "Аль-Каиды" в Ираке: более 150 погибших, не менее 200 раненых". 2005-11-25 tarixində . İstifadə tarixi: 2015-05-31.
- "Arxivlənmiş surət". 2016-03-09 tarixində . İstifadə tarixi: 2015-05-31.
- . 2016-03-04 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-05-31.
- "Arxivlənmiş surət". 2016-03-04 tarixində . İstifadə tarixi: 2015-05-31.
- . 2008-05-04 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-05-31.
- "Arxivlənmiş surət". 2020-08-14 tarixində . İstifadə tarixi: 2015-06-01.
- . 2016-03-04 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-06-01.
- "Составлен список самых избитых клише в американских СМИ (Lenta.ru)". 2021-05-05 tarixində . İstifadə tarixi: 2015-06-01.
- "Arxivlənmiş surət". 2022-08-02 tarixində . İstifadə tarixi: 2015-06-09.
- Əl-Qaidə
- . 2016-03-04 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-06-01.
- . 2014-03-07 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-06-01.
- . 2015-10-25 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-06-01.
- http://m.amerikaninsesi.org/a/708085.html
- "Arxivlənmiş surət". 2015-10-17 tarixində . İstifadə tarixi: 2015-06-04.
- . 2016-03-12 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-06-04.
- http://birlik.az/ru/index.php?do=xeber&id=426[ölü keçid]
- Gary S. Becker. Business Week. New York: March 17, 2003. , Iss. 3824; pg. 30.
- в январе 2005 в результате взрыва боеприпасов погиб 1 и были ранены 4 военнослужащих Казахстана
Тела погибших украинских миротворцев будут доставлены из Ирака на Украину 2014-08-12 at the Wayback Machine // NEWSRU.COM от 10 января 2005 - "U.S. Army Battling To Save Equipment". 2014-10-06 tarixində . İstifadə tarixi: 2015-06-01.
- "Arxivlənmiş surət". 2016-04-22 tarixində . İstifadə tarixi: 2015-06-02.
- http://deyerler.org/new/ru/print:page,1,30409-religioznaja-obshhina-mecheti-dzhuma-zavershila.html[ölü keçid]
- "В Ираке с 2003 года боевики убили 150 тысяч человек". . 9 ноября 2006. 2011-08-23 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-08-13.
- "Эксперты считают, что за время кампании в Ираке погибли 650 тысяч иракцев — Радио Свобода © 2010 RFE/RL". 2007-09-30 tarixində . İstifadə tarixi: 2015-05-31.
- http://mix.az/index.php?newsid=56730[ölü keçid]
- . 2016-03-05 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-06-02.
- . 2016-03-05 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-06-04.
- http://m.deyerler.org/73263-abs-in-iraqda-isgalci-muharibesinden-behs-eden-iran-kinosu-oskar-ala-biler.html[ölü keçid]
- "Arxivlənmiş surət". 2022-09-27 tarixində . İstifadə tarixi: 2015-06-06.
- "Arxivlənmiş surət". 2020-10-03 tarixində . İstifadə tarixi: 2015-06-06.
- "
- "Arxivlənmiş surət". 2022-10-02 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-06-06.
- http://russian-bazaar.com/ru/content/18561.htm
- http://kurtlarvadisi.az/movzu-kurtlar-vadisi-irak.html[ölü keçid]
- "Arxivlənmiş surət". 2016-03-16 tarixində . İstifadə tarixi: 2015-06-07.
wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, tarixi, endir, indir, yukle, izlə, izle, mobil, telefon ucun, azeri, azəri, azerbaycanca, azərbaycanca, sayt, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, haqqında, haqqinda, məlumat, melumat, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar, android, ios, apple, samsung, iphone, pc, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, web, computer, komputer
Iraq muharibesi ABS ve onun muttefiqlerinin Iraqa Seddam Huseyn rejmini devirmek meqsedile mudaxilesi Iraq muharibesiSaat istiqametinde ilk tesvir ABS esgerlerinin Semerra seherinde patrul nezareti etmesi ikinci tesvir Bagdad meydanindaki Seddam Huseyn heykelinin dagidilmasi ucuncu tesvir Bagdadin cenubunda bir avtomobile yerlesdirilmis bombanin partadilmasi sonuncu tesvir Iraq esgerlerinin muqavimeti Tarix 20 mart 2003 18 dekabr 2011Yeri IraqSebebi neomuhafizekarliq d Qaliq yanacaqlar Insan huquqlari Plasdarm 11 sentyabr terror aktlariNeticesi ABS ordusunun olkeden cekilmesi Iraqin isgali Seddam Huseyn rejiminin devrilmesi BEES partiyasinin hakimiyyetden kenarlasdirilmasi ve Seddam Huseynin edami Olkede El Qaide ile bagli emeliyyatlarin baslanmasi ABS ve Iraq arasinda SOFA sulh muqavilesinin imzalanmasi Munaqise terefleriIraq BEES Mehdi Ordusu El Qaide Iraq Islam Ordusu Eqrebler NATO ABS Boyuk Britaniya Pesmerge Yeni Iraq Ordusu Oyanis HerekatiKomandan lar Seddam Huseyn Qusey Huseyn Udey Huseyn Tariq Eziz Muqteda es Sedr Izzet Ibrahim Ismayil Ceburi Ebu Musab Ebu Eyyub Masri Usame bin Laden Corc Uoker Bus Tommi Franks Rikardo Sancez Corc Kessi Devid Petreus Qordon Braun Nuri el MalikiTereflerin quvvesi375 000 70 000 sunniler 60 000 Mehdi ordusu 300 000 50 000ItkilerOrdu 6 370 10 800 Diger 18 136 23 837 Saxlanilan 18 900 Koalisya 11 057 ABS 4 483 Britaniya 1798 il 8 ay davam eden muharibe Iraqda 1 033 0000 insanin olumune sebeb oldu Oldurulen insanlarin 48 silahli qarsidurmalar zamani 20 bomba yuklu atomobillerin partadilmasinda 20 hava hucumlari zamani helak olmusdur Vikianbarda elaqeli mediafayllarMuharibe evveli geosiyasi veziyyet Sehrada tufan emeliyyati 1991 ci il 17 yanvar 1980 1988 ci iller Iranla muharibeden sonra iqtisadi cehetden zeiflemesine baxmayaraq Iraq 1990 ci ilin 2 avqustunda qonsu Kuveyte qarsi herbi tecavuze baslayir Iraq hokumeti subut etmeye calismisdir ki Osmanli imperiyasi dovrunde Kuveyt Besre vilayetinin bir hissesi kimi Iraqin terkibinde olmus sonralar ise zorla ingilis mustemlekecileri terefinden Besre vilayetinden qoparilmisdir BMT nin Tehlukesizlik Surasi Iraqa zebt etdiyi eraziden oz qosunlarini geri cekmek ucun 1991 ci ilin 15 yanvarina qeder vaxt vermisdir Bir gun sonra daha dogrusu yanvarin 16 dan 17 ne kecen gece serti adi Sehrada tufan emeliyyati ile terkibi esasen ABS Boyuk Britaniya Fransa ve bezi ereb olkelerinin qosunlarindan ibaret coxmilletli herbi qosun kontingenti Kuveytin erazisine daxil olub Iraqla muharibeye baslayir ve qisa muddet erzinde Kuveyt erazisi Iraq qosunlarindan temizlenir Bununla ureyi soyumayan BMT nin Tehlukesizlik Surasi Iraqa qarsi daha sert tedbirlere el atir ve muxtelif sanksiyalar tetbiq etmeye baslayir Basqa sozle desek Iraqdan her cur xammal ve hazir mehsulun cixarilmasina ilk novbede neftin ve tebii qazin ixracina elece de erzaq ve derman memulatlari istisna olmaqla Iraqa xammalin hazir mehsullarin xususile herb senayesine komek edecek memulatlarin idxalina qadaga qoyulur 1998 ci ilin dekabrinda ABS ve Boyuk Britaniya herbi hava ve herbi deniz quvvelleri Iraqi ilk novbede Bagdadi raket atesine tutur ABS rehberliyindeki muttefiq quvveler 1993 1996 1998 ve 2001 illerde Iraqa qarsi hava hucumlari sonra tetbiq olunan BMT embarqosu 1996 ci ilde baslayan qida qarsiligi Neft proqrami ile yumsaldildi ABS nin Iraqa mumkun ola bilecek herbi mudaxilesi haqqinda ilkin ehtimallar Kutlevi informasiya vasitelerinde 2001 ci il 11 sentyabr hadiselerinden sonra peyda olmaga basladi Kutlevi informasiya vasitelerinin melumatina esasen Boyuk Britaniyanin bas naziri hele 2002 ci ilin aprelinde olkenin gelecek muharebede istiraktina raziliq vermisdir Birlesmis Milletler Teskilatinin Monitorinq Yoxlama ve Teftis Komissiyasi ing UNMOVIC Iraqda muharibe baslayanadek kutlevi qirgin silahlarinin istehsali ile bagli axtaris aparsa da onun istehasili ile bagli hec bir iz tapmadi Amerikan Vetendas Mesuliyyeti Merkezi Musteqil Jurnalistler Fondu ile birge tedqiqat apararaq 2001 ci ilin sentaybr ayindan 2003 cu ilin sentyabr ayinadek ABS hokumetinin Iraqla bagli 935 yalan melumat verdiyini hesablamislar 260 yalan beyanat vermekle prezident Corc Bus bu siyahiya basciliq edir Bu beyanatlardan 232 si Seddam Huseynin kutlevi qirgin silahina malik olmasiyla bagli olub 28 i ise Iraqin El Qaide ile elaqeleri haqqindadir Muharibenin baslanma sebebleriOlkede atom silahinin olmasini ve hokumetin resmi dairelerinin beynelxalq terrorizme destek vermesini behane ederek ABS ve onun terefdarlari oz herbi hava quvvellerini Iraqa gonderir Eslinde meqsed Iraq neftine sahib olmaq ve resmi Vasinqtonun isteklerine mehel qoymayan Seddam Huseyn hokumetini devirmek idi Bezi menbelere esasen Israilin varligini ve tehlukesizliyini qorumaq da isgal meqsedleri arasinda var idi ABS nin Iraqa mudaxilesinin sirf neft ucun olmasi haqqinda melumatlar ABS terefinden yayilmis bir qesdli plan kimi de sayilir Iraq muharibesinin iqtisadi siyasi terefden neft amili ile elaqelendirdikde meselenin ideoloji terefini anlamaq cetinlesir Ingiltereli meshur jurnalist Robert Fisk hec de tesadufen Iraq savasini selib yuruslerine xac yuruslerine benzetmeyib bu benzetmede bir cox realliqlar uze cixir Robert Fisk in melumatina esasen Iraq muharibesinde istirak eden xristiyan doyusculer butun Xac yuruslerinde istirak eden xristiyanlarin sayinda daha coxdur Seddam zamaninda Iraq Israile qarsi Felestinli mubarizecileri aciq sekilde mudafie edirdi Kapitalist ve aciq bazar iqtisadiyyatina olkenin qapilari bagli idi Muharibeden evvel dini munaqiselerin qizisdirilmasi kurd birlesmelerinin demokratiya yalaniyla ayaga qaldirilmasi bu muharibeye geyindirilen neft donundan cixardaraq ideoloji cehetlerini de aciq askar gosterir Bele ki sexsen Corc Busun Bu bir xac savasidir aciqlamasi NeoConlarin Muhafizekarlar savasa dini calarlar qatmasinin en aciq isbatidir Polsa Silahli Quvveleri ve ABS Silahli Quvveleri Irakda kimyevi kutlevi qirgin silahlari tapdi Iraqin isgaliABS prezidenti Corc Bus 17 mart 2003 tarixinde uzun iller boyu kutlevi qirgin silahlarina sahip olmaqda gunahlandirdigi Iraq hokumetine 48 saatliq ultimatium vermis ve bu muddet bitdikde Iraqa derhal hucum etmisdir Ag Evin yayimladigi bir xeberde 35 olkenin isgala komek etdiyini elan etmisdir Bu xeberde 15 olkenin de Iraq isgalina destek verdikleri ancaq adlarinin qeyd olunmasini istemedikleri bildirilmisdir ABS nin sulh silahlari ABS muharibeye 300 min esgeri seferber etmisdir Ingiltere hokumeti ise 47 min esgerle muharibeye qosulmusdur Herbi emeliyyatlarda Koalisiya quvvelerinin 700 den cox herbi teyyaresi strateji bombalayici teyyareler V 52N V 2A taktiki qirici teyyareler 15 F 16 F 117A hucum teyyareleri A 10A yanacaq dolduran teyyareler KS 135 KS 10 xususi emeliyyat teyyareleri AS 130 ve s istifade olunmusdur Tornado GR 4 Yaguar Puma Tristar E 3D Sentri Kanberra ve s teyyare ve vertolyotlar Kuveyt Seudiyye Erebistan Oman Iordaniya Qeter aviabazalarinda yerlesdirilmisdi Wikileaks saytinin yaradicisi Culian Assanj 2010 cu ilde Reuters media agentliyinin jurnalistlerinin 2007 ci ilde NATO vertolyotlari terefinden gullelenmesinin video materiallarinin numayis etdirdikden sonra Assanj dunyanin en demokratik dovletinin qezebinden gizlenmeye mecbur olmusdur Wikileaksdle derc olunan melumatlara esasen ABS 2386 eded yaxin mesafeli kimyevi silah beynelxalq huquq normalarina gore qadagan olunmus ag fosfor zeherli qaz bombalari sinir sistemine tesir eden paralic yaradan sarin maddesinden ve bir cox diger kimyevi silahlardan istifade etmisler Amerika Quru Qosunlari Artilleriya xidmetinin bascisi polkovnik Ceyms Nouton cixisinda qeyd etmisdir ki Iraqla mubarizede az zenginlesdirilmis urandan da istifade olunacaq Bu tip beyanatla muharibe oncesi Pentaqon resmileri de cixislar etmisler Komandanliq Tommi Frenks Iraqa mudaxile zamani koalisiya quvvelerinin qeregahi Doha seherinde Qeter idi ABS herbi quvvelerine ABS nin Merkezi Komandanliginin generali Tommi Frenks basciliq edirdi 2003 cu ilin iyulunda onu evez etdi O 2007 ci ilin 16 martinda Vilyam Fellon terefinden evez olundu Rikardo Sancez Koalisiya quvvelerine basciliq iyun 2003 iyun 2004 iyun 2004 fevral 2007 Devid Petreus fevral 2007 sentyabr 2008 2008 in sentyabrindan Herbi emeliyyatlarin gedisi Seddam Huseynin Bagdaddaki heykelinin ucurdulmasi 9 aprel 2003 cu il 20 mart 2003 cu ilde Amerikan raketleri seher vaxti Bagdada dusmeye basladi Ardinca gelen gunlerde Ingilis ve Amerikan quru qosunlari olkenin cenubundan daxil oldu 9 aprel 2003 cu ilde ABS silahlilari Bagdadin merkezine dogru ilelilemeye basladi Seddam Huseynin seher uzerindeki hakimiyyeti dagidildi Kurd fedai desteleri ve Amerikali esgerler simaldaki Kerkuk ve Mosul seherlerini ele kecirdiler Paytaxtda ve bir cox iri seherlerde qetl ve qaret hallari defelerle artdi Iyul ayinda ABS hokumeti devrilmis Iraq rejiminin uzvlerinden 55 ehemiyyetli sexsi tutmaq istediyini elan etdi Kecmis Bas nazirin muavini Tariq Eziz tutuldu Iraq Koalisiya Surasinin I Sedri 12 may 2003 cu il 28 iyul 2004 cu il Aprel ayinda Seddam Huseyinin ogullari Uday ve Kusay Mosulda teskil olunan silahli basqinda olduruldu 2003 cu ilin oktyabr ayinda Qizil Xac merkezinin de aralarinda oldugu bir cox sivil merkez bombardman edildi Noyabr 2003 cu ilde Iraqda tehlukeli veziyyet daha da katostrofik forma almaga basladi 1 may 2003 cu ilde ABS prezidenti C Bus muharibenin basa catmasini elan etmesinden 6 ay kecmesini baxmayaraq Iraqda muharibe sonrasi olen esger sayi muharibe vaxti olenlerden cox idi 15 noyabr tarixinde Idareetme komissiyasi olkede hakimiyyeti Iraqlilara tehvil vermekle bagli bir teqvim elan olundu 2003 cu il 14 dekabrinda Seddam Huseynin tutuldugu dunyaya elan edildi Muharibenin en asan terefi Seddam Huseynin devrilmesi oldu bundan derhal sonra bu vaxtadek Iraqda movcud olan dovlet qurulusu cokdu Iraq Muveqqeti Koalisiya Surasinin I Sedri elan edilen 12 may 2003 cu ilden 28 iyul 2004 cu iledek Iraqin idareedici hakimiyyetinin bascisi oldu O Iraqda bir nov Prezident vezifesini yerine yetirirdi Isgaldan sonraki veziyyet 2003 2010 Partizan mubarizesi 2003 cu ilin 19 martindan 4 apreline kimi ne qeder ki Herbi Hava Quvveleri Bagdadda merkezlesmis sekilde idare olunurdu muxtelif informasiya agentliklerin melumatina esasen gunde 3 5 arasi Amerika teyyaresi vurulurdu Xarici jurnalistlerin herbi emeliyyatlar zamani mehdudlasdirilmis fealiyyetini de nezere alsaq bele cixir ki Bagdad ve etrafinda vurulan teyyarelerin sayi daha cox ola biler 15 aprel 2003 cu ilden yeni Iraqin boyuk seherlerinde nezaret tam berqerar olduqdan sonra isgalcilara qarsi usyancilarin mubarizesi basladi Usyanlarin bas verme tezliyi ABS ordusunun rahatligini pozmusdu Eger 2003 cu ilin may iyun aylarinda cixislar az idise artiq novbeti aylarda bu teskil olunmus tam bir struktura malik Iraq herakatina cevrilmisdi Iraq partizanlari Iraq anti amerika herakatinin yaranmasi ve teskilatlanmasi ABS nin ordaki herbi quvveleri terefinden tamamile maniesiz sekilde qarsilandi Amerika generallari muharibe biten kimi atilmis silahlari toplamaqdansa ve ya silahlari insanlardan musadire etmekdense antik esyalarin ve elyazmalarin qaretine girisdiler Oz soygunculugunu gizletmek ucun ise hebsxanalardan cinayetkarlari buraxib tam bir xaos yaratdilar Tebii ki bele halda hec bir sabit isgalci rejimden sohbet gede bilmezdi Eger 2003 cu ilin may iyun aylarinda Iraqda 20 defe atismalar olurdusa yayin sonunda bunun sayi iki defeye qalxdi 2003 cu ilin payizinda ise sutkada 200 defe hucum olurdu Partizan desteleri evveller koalisiya quvvelerinin esgerlerine hucum cekirdiler buna gore koalisiya esgerleri bazalara cekidiler Bundan sonra partizanlar koalisiya quvvelerine xidmet eden iraqlilara ve yukmasinlarini hedefe almaga basladilar Beynelxalq teskilatlarin Iraqdaki merkezlerine xarici olkelerin sefirliklerine hucumlarda teskil olunmusdu 2003 cu ilin avqustundan etibaren bomba yuklu masinlarla hucum esas herakat formasi olmusdur 2004 cu ilin aprel avqust aylarinda partizan herekati yeni bir merheleye kecdi Muqteda es Sedrin liderliyinde sie ereblerin qatildigi Koalisiya quvvelerine qarsi ikinci cebhe acildi Herekat gizli partizan herekatindan aciq esgeri mubarize ve caxnasmalara cevrildi 2007 2008 ci illerde sayilari 25 40min nefer hesab olunan partizanlar esasen kecmis rejimin terefdaslari yerli siyasi birliklerin uzvleri mutesekkil cinayetkar destelerin uzvleri idiler Antoni Cordesmanin 2007 texminine gore Iraqda 15 25 min partizan movcuddur 2004 cu il herbi emeliyyatlar 2003 cu ilin sonuna dogru Iraq sielerinin dini ve siyasi liderleri umumi seckilerin kecirilmesi ve hakimiyyetin secilmis hokumete tehvil verilmesi telebi ile cixis etdiler Sieler bu yolla uzun iller boyu S Huseynin hakimiyyeti dovrunde sunni azliginin elinde olan hakimiyyeti ela almaq istiyirdiler Onlarin telebleri Muveqqeti Koalisiyanin planlari ile ferqlenirdi ABS nin movqeyi sieler arasinda naraziliq yaratdi Sielerin en radikal numayendelerinden biri Islam dunyasi esasinda pluralist demokratik Islam dovletinin qurulmasi ucun xarici qosunlarin cixarilmasi ucun calisan molla Muqteda es Sedr idi 2004 cu ilin fevral mart aylarinda Iraqda muveqqeti sakitlik yarandi Terror hadiseleri Bagdad 2003 cu il 19 avqust BMT nin Bagdad qerargahindaki terror akti Mubarizenin bir diger formasi terror aktlarinin teskil edilmesi oldu bunlardan en ilki 2003 cu ilin avqustun 7 de Iordaniya sefirliyinin partladilmasi oldu Bu terror aktini El Qaide nin rehberi Ebu Musab el Zerkavi goturur Suiqesdci terrorist minalanmis masini sefirlik binasinin qarsisinda partlatmasi neticesinde 19 befer helak olmusdur Terroristlerin sonraki meqsedleri BMT nin Bagdaddaki qerargahinin partladilmasi dururdu 2003 cu il 19 avqustda 22 neferin olumu ile neticelenen terror hadisesinde BMT nin Iraq missiyasinin sedri Serjio Vieyra di Mello da helak olanlar arasinda idi Muharibe dovru bu zamana qederki en iri terror hadisesi Italyan ordusunun Nasiriyye bazasina edilmis terror hadisesi sayilir 2004 cu il 2 mart hucum ve partlayis silsilesi aralarinda sui qesd partlayis hadusesi de var Kerbelada zevvarlara qarsi sie Asura matemi zamani toredilib 115 121 nefer helak olan 200 den cox yarali 2004 cu il 2 mart Bagdadda sielerin Asura matemi zamani sui qesdci terrorist terefinden partayis toredilib 70 nefere yaxin helak olan 2005 cil yanvarinda Secki erefesinde sunni ehalinin yasadigi erazilerde seckiler eleyhine baykot edilse de secki bas tutdu Bu dovr terrorcular oz siralarini doldurmaq ucun esasen Suriya serhedini kecib gelen doyusculeri oz aralarina qebul edirdiler Seckilerden sonra may ayinadek davam eden sessizlik terror aktlari ile kesildi 2005 ci il 28 fevral sui qesdci terrorist minalanmis masini Hilla seher surasinin qarsisinda issizler ordusunun arasinda partladib 130 nefere yaxin helak olan 130 150 yarali 2 mart Iraqda umumi huzn gunu elan edilmisdi 2005 ci il 10 mart sui qesdci terrorist ozunu Mosulda mescidde partlatdi 50 51 helak olan 80 100 yarali 2005 ci il 4 may sui qesdci terrorist Iraq polisi ucun yigim merkezi kimi fealiyyet gosteren kurd paryiyasinin binasi qarsisinda ozunu partladib 45 60nefer helak olan 100 den cox yarali 2005 ci il 16 iyul sui qesdci terrorist ozunu bazarinda partladaraq bununla yaxinliqdan kecen benzin dasiyan tankerin de partlayisina sebeb oldu 98 helak olan 150 den cox yarali 150 den cox magaza ve dukan mehv edilib 37 masin onlardan 13 dovlet orqanlarina mexsusdur 2005 ci il 14 sentyabr sui qesdci terrorist minalanmis avtobusu Bagdad Mesgulluq idaresinin qarsisinda partladib 111 114 helak olan 160 yarali Bu movzu ile bagli daha dolgun melumati gosterilen meqaleden almaq olar ru Spisok krupnejshih teraktov v hode Irakskoj vojny Seckiler 2005 Iraqda 30 yanvar 2005 ci il tarixi parlament seckileri teskil olundu 5200 secki menteqesinde 9 saat erzinde seckiler kecirilmisdir Resmi menbelere esasen 8 55 milyon secki bulleteni heqiqi hesab edilmis bu secki huququ olan ehalinin 58 dir Iraqlilar Milli Asambleyanin 275 uzvuune ses vermisdiler Secilenler oz novbesinde prezidenti onun muavinlerini secmeli ve gelecek Konstitusiyanin layihesini hazirlamali idiler 2005 ci il 13 fevralda elan edilen neticeler Ayetullah Eli es Sistani sie dini lideri Birlesmis Iraq Ittifaqi 48 ses Kurdustan Ittifaqi Demokratik Kurdustan Partiyasi Vetenperver Kurdustan Surasi 25 7 ses Iraq siyahisi bloku 13 8 ses sunni partiyalarin yigdiqlari ses melum deyil Bezi menbelere esasen 2 secici 150000 min nefer Qazi El Yavere ses vermisler Parlamentde yerlerin bolgusu Umumi 275 deputat 140 Birlesmis Iraq Ittifaqi sieler 75 Kurd Ittifaqi 40 Iraq siyahisi 17 sunni deputatlar 2005 ci il dekabrin 15 de Iraq parlamentine yeniden seckiler baslandiqdan derhal sonra Bagdadin merkezi basqina meruz qalmisdir Polis numayendelerinin melumatina gore secki menteqeleri acildiqdan bir nece deqiqe sonra Iraq paytaxtinin yasil zona adli yaxsi mohkemlendirilmis rayonu minomyot atesine meruz qalmisdir Bu rayonda hokumet idareleri ve xarici dovletlerin sefirlikleri yerlesir Dekabrin 15 de iraqlilar yeni parlamentin Milli Assambleyanin deputatlarini secmelidirler Sieler ve sunniler sesverme erefesinde oz terefdarlarini seckileri boykot etmemeye cagirmislar Eyni zamanda Iraqda el Qaide el cihad qruplasmasina seckiler gunu hemle ve basqinlardan cekinmek xahisi ile cagiris seslendirilmisdir Sesverme gunu 40 neferin terror qurbani oldugu melumdur Dekabrin 15 de kecirilen parlament seckilerinin neticesi ile artiq Iraqda daimi parlament yaradilmali idi Bu seckilerde de Birlesmis Iraq Ittifaqi ustunluyu ele aldi Onlar 128 deputatla parlamentde temsil olundular Sunni partiyalar 58 deputat yeri kurd partiyalar 53 deputat yernini tuta bildiler Vetendas muharibesi 2006 Son iller sunni herbi qruplasmalari o cumleden Bees partiyasinin kecmis feallari ve S Huseyn ordusunun zabitleri habele muxtelif terrorcu strukturlar sielerin basciliq etdiyi Heyder el Abadi hokumeti ile yeni mubarize metodlarina el atmaga baslamislar Ekstremist qruplasmalar meselen Iraq ve Sam Islam Dovleti el Qaide ile six elaqededir Sunni birlesmelerinin meqsedi hakim sie koalisiyasini devirmekdir Yaraqlilara bezi Erebistan monarxiyalari ve ilk novbede Seudiyye Erebistani destek verir Bele ki Seudiyye Erebistani sunni qruplasmalarini pul silah ve telimcilerle techiz edir Iraqda sie siyasi quvvelerin hakimiyyeti gelmesi Islamin iki muxtelif esas teriqet numayendesi olan Iraqlilar arasinda ehemiyyetli derecede gergin munasibetler yaratdi Baxmayaraq ki Sunniler dini azliq idiler onlar enenevi olaraqolkenin siyasin elitasinin esasini teskil edirdiler Seddam Huseyn ozu de sunni idi Veziyyetin deyismesi sie ve kurdlerin siyasi tesebbusu ele almasi ve Iraq erazisinde oz suveren dovletini elan etmesinin realligi fikri sunni icmasinin qorxudurdu Sie ve kurd icmalar oz dovletlerini yaratsaydilar olke hisselere parcalanacaq ve demek olar ki butun esas neft yataqlarinin itirecekdi Bu vaxta qeder sunni ve sie silahli qruplarin Iraqdaki xarici quvvelere qarsi doyusurdulerse 2006 ci ilden beynelxalq koalisiya quvvelerine qarsi mubarize ikinci plana cekildi 22 fevralda namelum sexsler terefinden Samire seherinde El Esgeri mescidinde partlayis teskil edildi Hec bir can itkisi yox idi lakin sie mescidinin qubbesi dagilmisdi Dini munaqise zemininde zorakiliq dalgasi sonraki gunlerde Iraqi burumusdu BMT nin Bas katibi Kofi Annan xeberdarliq etmisdir ki Iraq vetendas muharibesi erefesindedir O demisdir Eger veziyyetin pislesmesi prosesini dayandirmaq ucun tecili ve qeti tedbirler gormesek onda Iraqda bas verenleri nezere almaqla butun bunlara biz de celb oluna bilerik Mahiyyet etibarile biz eslinde ele celb olunmusuq K Annan iki il evvel ABS nin Iraqa herbi mudaxilesini qanunsuz adlandirmisdi cunki bu mudaxile BMT nin Tehlukesizlik Surasindan yan kecmisdi Onun iradi Vasinqtonun keskin naraziligina sebeb olmusdu Bas katib bu ilin sentyabrinda laqeydliyin ve zorakiligin indiki meyillerinin saxlanilacagi halda Iraqda esil vetendas muharibesinin baslanacagi barede xeberdarliq etmisdir O bildirmisdir ki Yaxin Serq olkelerinin liderleri arasinda coxmilletli quvvelerin Iraqda qalib qalmamasi meselesinde fikir ayriligi movcuddur 2006 ci ilin yanvar ayinda Ceys et Taifa El Mensur Ceys Ehli Sunne vel Camaa Ceys el fatihin Cund es Sehabe kimi kicik qruplarla birlesen qruplasma Mucahidun Sura Konseyi adini aldi Iraq muharibesinin qizgin dovrunde Anbar Nineve Diyale Babil Kerkuk ve Selaheddin bolgelerinde aktivlik gosteren qruplasma uzvleri 2006 ci ilin 15 oktyabr tarixinde paytaxti Baquba seheri olan Iraq Islam Dovleti adli dovlet elan etdi Bu tarixden etibaren Mucahidun Sura Konseyi adi altinda toplasan qruplasmalarin kecirdiyi emeliyyatlar Iraq Islam Dovleti adiyla kecirilmeye basladi Boyuk Dalga 2007 Corc Bus 2007 ci il 10 yanvar da ABS nin Iraqdaki yeni strategiyasini elan etdi Qeyri resmi olaraq Yeni yolla ireli adini alan xett Boyuk Dalga adi ile meshurdu Corc Bus Iraq meselesinde sehvler buraxdigini etiraf edirdi O ugursuzluqlarin sebebini esger catismazligi ve amerikan komandanliginin kifayet qeder hereket azadliginin olmamasinda gorurdu Yeni strategiyada Iraqa elave ordu hisselerini gonderilmesi meselesine toxunulurdu Eger evveller Amerikan esgerleri doyusculerden temizlenmis erazileri terk edirdilerse Boyuk dalga xettine gore esgerler tehlukessizliyi qorumaq meqsedile hemin erazilerde qalacaqlar Mehdi ordusu ve El Qaide 2008 El Qaide Usame bin Ladenin kecmis lideri oldugu terror teskilati 1989 cu ilde yaranmisdir 2009 cu ilde Londonda nesr olunan El Kuds El Arabi qezetinin bas redaktoru Abdulbari Atvan bununla bagli cox maraqli meqale yazib Bu meqale dunyanin o cumleden Qerbin bir cox nufuzlu nesrlerinde tercume edilerek yerlesdirilib El Qaidenin teleffuz variasiyasina Esas menasini veren el Qaeda da daxildir Esas Qaidat el Cihad Cihad ucun esas kecmis Qaidat Ensar Allah Allah destekcilerinin Esasi Islam Ordusu Islami Xilasetme Fondu Esas Muqeddes Seherleri Qoruma Qrupu Muqeddes Yerlerin Azadligi ugrunda Islam Ordusu Yehudiler ve Selibciler eleyhine Cihad ugrunda Dunya Islam Cebhesi Usema bin Laden Sebekesi Usema bin Laden Teskilati el Cihad Cihad Qrupu Misir el cihadi Misir Islami Cihadi Yeni Cihad ve s menalar verir AQ FTO kimi 1999 cu il 8 oktyabrda mueyyenlesdirilib AQ 1988 ci ilde Usema bin Laden terefinden teskil olunub ve ilkin olaraq Efqanistanda Sovet Ittifaqina qarsi doyusen uzvlerden ibaret idi Qrup efqan muqavimeti ucun sunni islamci ekstremistlere maliyye yeni esger neqliyyat ve telim komekleri edib AQ nin strateji meqsedlerine Birlesmis Statlar ve onun muttefiqlerine qarsi doyusmek ucun muselmanlari birlesdirmek qrupun qeyri islami hesab etdiyi rejimleri devirmek ve qerblileri ve qeyri muselmanlari muselman olkelerinden xaric etmek daxildir Esas meqsed ise butun dunya uzerinde pan islamist xilafet qurmaqdir Iraqda el Qaide FTO kimi 2004 cu il 17 dekabrda mueyyenlesdirilib 1990 ci illerde Iordaniya dogumlu militant Ebu Musab el Zerqavi Birlesmis Statlarin ve Qerb herbi quvvelerinin islam dunyasinda istirakina ve hemcinin Israile ve onun movcudluguna Qerbin desteyine qarsi el Tovhid vel Cihad adli terror qrupu yaratmisdi O Iraqi Azad Etme Emeliyyati zamani Iraqa getmis ve 2006 ci ilin iyununda olumune qeder Birlesmis Statlar ve koalisiya quvvelerine qarsi qrupuna rehberlik etmisdir 2004 cu ilin sonlarinda o el Qaide ile birlesmis ve Usema bin Ladene sedaqet sozu vermisdir Bundan sonra el Tovhid Iraqda el Qaide AQI kimi taninmaga baslamis ve el Zerqaviye El Qaidenin titulu Iki Cay Olkesinde el Qaidenin Emiri verilmisdir 2006 ci ilin yanvarinda Iraqdaki sunni ekstremistleri birlesdirmek meqsedile AQI Iraqdaki muxtelif sunni terrorist qruplarini ehate etmek niyyeti ile Mucahidin Surasi MSC adli cetir teskilat yaratdi AQI 2006 ci ilin oktyabrinin ortalarina qeder hucumlarini MSC adi ile heyata kecirmis o vaxt ise Ebu Musab el Zerqavinin varisi Ebu Eyyub el Mesri el Qaidenin Iraq Islam Dovleti ISI elan etmekle regional xilafet yaratmaq meqsedini heyata kecirmek ucun ilk addimi atdi ve indi de AQI oz hucumlarini bu ad altinda heyata kecirir Iraqlilqr qrup uzvlerinin 90 0ini ehate edir AQI nin tarixinde ilk dovler teskilat ali rehberliyinde xarici menselilerin qeyri mutenasib ustunluyu indi AQI liderliyinde iraqlilarin dominantligi ile evez edilmisdir AQI ni daha cox Iraq menseli etmek ucun AQI nin rehberlik etdiyi ISI Iraq milliyetinden olan Ebu Omer el Bagdadini ozunun lideri adlandiraraq yaradilmisdir 2010 cu ilin aprelinde gozlenilmez hucum zamani el Bagdadi ve AQI nin diger lideri Ebu Eyyub el Mesri oldurulmus neticede AQI terefinden Ebu Bekir el Bagdadi el Husseyni el Qurasi ISI nin bascisi ve Ebu Ibrahim el Issavi ise onun Muharibe Naziri adlandirilmisdir AQI nin xelefi olan el Zerqavinin basciliq etdiyi qrup 2003 cu ilde yaradilmis ve bir cox iraqlilari Koalisiyani ve Qirmizi Xac kimi yardim agentliklerini hedef alaraq qisa zamanda diqqet merkezine gelmisdir 2003 cu ilin avqustunda Bagdadda Iordaniya sefirliyinin partladilmasi ve 12 gun sonra Bagdadda BMT Bas Ofisine Bas Katibin Iraq uzre Xususi Numayendesi Sergio Vieira de Mello da daxil olmaqla 23 neferin oldurulmesi ile neticelenen avtomatik hereket eden partlayici cihazla kamikadze partlayisi kimi esas terror aktlarina gore AQI mesuliyyeti oz uzerine goturmusdur Askar olundugundan beri AQI yuksek profilli hucumlar teskil edib o cumleden qefil partlayan silahla Birlesmis Statlarin herbi personalina ve Iraq infrstrukturuna 2004 cu il boyu hucumlar amerikan Nikolas Berqin 11 may 2004 Cek Armstronqun 22 sentyabr 2004 ve Cek Henslinin 21 sentyabr 2004 baslarinin kesilmesinin video yazisi herbi ve mulki hedeflere kamikadze hucumlari ve raket hucumlari AQI cinayetleri esasen kamikadze hucumlarindan ve xarici ve iraq emeiliyyatlarindan istifade ederek Iraqin kutlevi bombalanmasindan ibaretdir AQI ozunun cebhe teskilati olan ISI den istifade ederek 2010 cu il erzinde cox aktiv olmus Koalisiya quvvelerine Iraq mulki hedeflerine ve herbi obyektlere demek olar ki gundelik hucumlar teskil etmisler Bu hucumlarin coxunun ciddi zererleri olmusdur Misal ucun 2010 cu ilin yalniz 31 oktyabr ve 2 noyabrinda minomyotlarla VBIED lerle ve IED lerle Bagdadda hucumlar heyata kecirmis ve neticede 122 nefer olmus 430 nefer yaralanmisdir Butunlukde 2010 cu il erzinde Iraq erazisinde 350 hucuma gore mesuliyyet dasiyir ve ya subheli bilinir Gucu Uzvlerinin sayi 1000 2000 nefer hesablanaraq Iraqda en boyuk ve potensialli sunni ekstremist qrup sayilir Yerlesmesi Emeliyyat sahesi AQI nin emeliyyatlari esasen Iraqdadir lakin Iordaniyadada hucumlar heyata kecirib Qrup Yaxin Serq Simali Afrika Iran Cenubi Asiya ve Avropa uzre maddi texniki sebekeye esaslanir Hal hazirda AQI Iraqda emeliyyatlarini esasen Ninava Diyala Salah ed Din ve Bagdad eyaletlerinde aparir ve el Anbarda imkanlarini berpa etmeye calisir Muqteda es Sedr Iraqin Ali dini liderleri Eli es Sistani ve Ebduleziz el Hakimle yanasi olkenin en xarizmatik dini ve siyasi fiqurlarindan biridir Es Sedrin Ebdulmecid el Xoyi ile munasibetleri IV Rasidi xelife Elinin Necef seherinde yerlesen meqberesinde idareciliyi ele almaq ustunde meydana gelmisdi Bele ki sozugeden meqbere sie zevvarlarin baslica ziyaret etdiyi mekanlardan biri sayilirdi ki bu da oz novbesinde kulli miqdarda gelir demek idi Muqtedanin Eli es Sistani ile de munasibetleri yaxsi deyildi Bele ki es Sistani Kerbela seherinde xususi nufuza sahib idi ve sehere nezaret edirdi Muqteda ise burada da pay sahibi olmaq niyyetini gizletmirdi Bunun neticesinde 2003 cu ilin oktyabrinda es Sedr terefdarlari Kerbela seherinde nezareti ele almaga calisir Ancaq Muqtedanin Mehdi Ordusu es Sistaninin Bedr Ordusu nun guclu muqavimeti ile qarsilasir Yaranan gerginlik netecesinde Mehdi Ordusu meglub olur ve xeyli itki verir M es Sedr Mehdi Ordusu nun 2003 cu ilden baslayan formalasma isini basa catdirmisdi Artiq 2004 cu ilde ordudaki esgerlerin sayi 10 min nefere catirdi Mehdi Ordusu Bagdadda ve Iraqin cenubunda sielerin daha cox yasadigi eyaletlerde koalisiya quvvelerine qarsi silahli mubarizeye baslayir 04 cu il iyun ayinin 4 de Mehdi Ordusu ile koalisiya quvveleri arasinda imzalanan muqavileden sonra Muqteda Necef seherinde cemlesen diger seherlerden olan teredarlarina evlerine yollanmalari barede gosteris verir O terefdarlarina Iraq tehlukesizlik quvvelerine hucum etmeyi qadagan edir ve siyasi partiya yaratmaq niyyetini gizletmir Bununla da M es Sedr 2005 ci ilde kecirilecek seckilerde istirak etmeye calisir Muveqqeti hokumetin prezidenti Qazi el Yaver Mehdi Ordusu nun silahsizlasdirilacagi teqdirde Muqtedanin olkedeki siyasi proselere qosula bileceyini beyan edir Ancaq Muqteda es Sedr isgal davam etdiyi mudet erzinde siyasi fealiyyete qo ulmayacagini bildirir Iraqdaki sie doyusculerinin lideri Muqteda es Sedr 2008 ci il avqustun 28 de ozunun herbilesdirilmis teskilati olan Mehdi Ordusu nun fealiyyetinin dayandirildigini elan edib Ehtimallara gore onun ardicillari bundan sonra fealiyyetlerini esasen tehsil din ve sosial siyaset istiqametinde quracaqlar Qeyd edek ki bir qeder evvel Es Sedrin oz qrupunun fealiyyet istiqametini deyiserek siyasi teskilata cevirmek ve silahli mubarizeden el cekmek niyyeti barede melumat yayilmisdi Bundan basqa Muqtededa es Sedr evveller de Iraq hakimiyyetine sulh baglamagi teklif edib Xatirladaq ki 2008 ci ilin iyun ayinda Mehdi Ordusu sie doyusculerinin Iraqin cenubundaki esas dayaq noqtelerinden olan Amara seherini doyussuz tehvil verib Yeni Sefeq emeliyyati ve muharibenin basa catmasi Birlesmis Statlarin Iraqdaki sefiri Rayan Kroker Amerika herbi quvvelerinin Iraqda qalmalari barede hokumetin tehlukesizlik paktini qebul etmesini tarixi bir sened adlandirib Sefir senede Iraqin xarici isler naziri Xosyar Zebari ile imza atdiqdan sonra bu beyanati verib Cenab Kroker deyib ki tehlukesizlik pakti Iraqla Birlesmis Statlar arasindaki munasibetler ucun boyuk ehemiyyet kesb edir Sened Amerika herbi quvvelerinin 2011 ci ilin axirina qeder Iraqda qalmasini tesbit edir Avqustun 31 de ABS Iraqdaki herbi emeliyyatlarini resmen dayandirib Iraqin Bas naziri Nuri el Maliki bu munasibetle televiziya ile xalqa muracietinde bildirib ki onun olkesi mehz hemin herbi emeliyyatlarla musteqilliyine qovusub O deyib ki artiq Iraq suveren ve musteqil dovletdir olkeni daxildeki terrorcu qruplardan ve kenar quvvelerden Iraqin oz ordusu qoruyacaq Avqustun 31 de ABS prezidenti Barak Obama Ag Evde etdiyi cixisinda Iraqda herbi emeliyyatlarin sona catdigini elan edib Bu eslinde emeliyyatlarin dayandirilmasinin formal elanidir ABS ordusu Iraqda doyusu hele avqustun 7 den dayandirib tehlukesizliye nezareti bu olkenin ordusuna vermisdi Pentaqon 2010 cu il sentyabr ayinda Iraqda Yeni sefeq adli layiheni heyata kecirmeye baslayir 2011 ci ilin sonunadek Iraq erazisinde 50 min neferden ibaret alti herbi qosun birlesmesi qalacaq Iraqda qalan esgerler Iraq herbcilerine ve polislerine meslehetler verecekler Amerikalilar silah dasisalar da ondan yalniz mudafie meqsedile ve ya Iraq hokumetinin birbasa emrile istifade edecekler Bundan basqa Iraqda ekstremistlerin legvile mesgul olacaq ABS nin xususi teyinatli quvveleri de qalacaq Sual oluna biler ABS nin heyata kecirdiyi Sok ve titreme emeliyyati hansi neticelerle yekunlasdi Herbi emeliyyatin meqsedi kutlevi qirgin silahlarinin Iraqda askar edilmesi olmusdu Resmi Vasinqton iddia etmisdi ki kecmis diktator Seddam Huseyn gizli laboratoriyalarda kutlevi qirgin silahlari istehsal edir Lakin coxsayli axtarislar neticesiz basa catdi ve Iraqda ABS ni narahat eden silahlar tapilmadi Bundan sonra ABS hokumeti Iraqda hakimiyyeti devirmekle olkede sabit demokratik rejimin yaradilmasinin zeruri oldugunu aciqlamisdi Seddam Huseyn devrildi ve olke ABS ve muttefiqlerinin nezareti altina kecdi Lakin oten muddet erzinde Iraqda ABS nin arzuladigi demokratik rejim yaranmadi 2005 ci ilde terror aksiyalari altinda kecirilen ilk parlament seckileri siyasi sistemin mohkemlenmesine yox partiyalararasi mubahise ve munaqiselere getirib cixardi Muharibe istirakcilariKoalisiya quvveleri Iraq muharibesine esger gondermis olkelerin xeritesi 2006 ci il 6 mart tarixine aid melumatOlke Herbi kontingent Fealiyyet tarixleri ABS 250000 200000 esger avqust 2010 cu ile qeder 50000 18 dekabr 2011 ci ile qeder Boyuk Britaniya 45000 iyul 2011 ci ile qederItaliya 3200 2003 iyul 2006 noyabrAvstraliya 2000 iyul 2009 cu ile qederUkrayna 1650 avqust 2003 dekabr 2005 esas heyet dekabr 2008 qalan hisse Albaniya 240 aprel 2003 dekabr 2004Azerbaycan 250 dekabr 2008 ci ile qederBolqaristan 490 2005 esas heyet 2008 qalan hisse Macaristan 300 avqust 2003 mart 2005Danimarka 550 aprel 2003 dekabr 2007Honduras 370 avqust 2003 may 2004Ermenistan 50 yanvar 2005 oktyabr 2008Bosniya ve Herseqovina 40 iyun 2005 noyabr 2008Dominikan Respublikasi 300 may 2004 cu ile qederIspaniya 1300 aprel 2003 aprel 2004Islandiya 2 may 2003 cu ile qederQazaxistan 30 sentyabr 2003 oktyabr 2008Latviya 140 aprel 2004 iyun 2007 esas hisse noyabr 2008 qalan hisse Litva 120 iyun 2003 avqust 2004Estoniya 40 iyun 2005 fevral 2009Makedoniya 80 iyul 2003 noyabr 2008Moldaviya 20 sentyabr 2003 dekabr 2008Monqolustan 180 avqust 2003 sentyabr 2008Hollandiya 1350 iyul 2003 mart 2005Nikaraqua 230 sentyabr 2003 fevral 2004Yeni Zellandiya 60 sentyabr 2003 sentyabr 2004Norvec 150 iyul 2003 iyun 2004 esas hisse avqust 2006 qalan hisse Polsa 2500 2003 oktyabr 2008Portuqaliya 130 noyabr 2003 fevral 2005Ruminiya 730 iyul 2003 iyul 2008Salvador 380 avqust 2003 sentyabr 2009Sinqapur 160 dekabr 2003 2004Slovakiya 110 avqust 2003 yanvar 2007Tayland 420 avqust 2003 avqust 2004Tonqa 60 iyul dekabr 2004 dekabr 2008Filippinler 50 iyul 2003 iyul 2004Cexiya 300 dekabr 2003 dekabr 2008Yaponiya 600 iyul 2004 yanvar 2006Gurcustan BMT nin terkibinde 2000 avqust 2003 avqust 2008Cenubi Koreya BMT nin terkibinde 3600 may 2003 dekabr 2008BMT quvveleri avqust 2003 cu ilde BMT Tehlukesizlik Surasi UNAMI missiyasinin United Nations Assistance Mission for Iraq yaradilmasi haqqinda 1500 n li qetname qebul edib 2004 cu ilin yanvarindan Bagdadda BMT missiyasini Fici herbi hisseleri heyata kecirir BMT nin bayragi altinda 2005 2008 ci illerde Gurcustandan bir batalyon ve Cenubi Koreyadan bir briqada xidmet etmisdir Iraq ordusu Muharibenin evvelinde Iraq ordusu 375 min esgerle temsil olunmusdu Doyusen terefler arasinda ele de boyuk texniki ferq yox idi Iraq ordusu 600 minlik zirehli texnika ile techiz edilmisdi Iraq ordusu zeif olmasa da muharibede meglub olmusdu Bu bir cox faktorlardan asili idi Evvala Yaxin Serqin bir cox dovlet ordulari kimi Iraq ordusu da daha cox daxili munaqiseleri daxilde yaran bilecek igtisaslari yatirmaq ucun telim gormusdu bunu tarixi prosesler subut edir xarici dusmenlerle mubarizede onlar taktiki cehetden zeif idiler Muharibe qurbanlariKoalisiya quvvelerinin itkileri Muharibenin evvelinde muharibenin ABS iqtisadiyyatina zereri maksimum 150 milyard dollar hesablanmisdir Lakin bu reqem muharibe erzinde 3 trilyon dollara catmisdir 1trilyon dollarliq zereri odemek 15 20 illik Iraq nefti hecminde hesablanir Sadece bu reqemler muharibenin miqyasini ve dehsetini gostermeye kifayetdir Koalisiya quvvelerinin ilk illerde itkileri 27 mart 2003 ile koalisiyada hava emeliyyatlari da daxil olmaqla 49 olke istirak edirdi Olkelerin siyahisina bax 1 Olkeler Iraqdaki koalisiya istirakcilarinin ilk iki il erzindeki silahli mudaxikesi mart 2003 mart 2005 Olke Herbi kontinqentin sayi nefer Iraqda helak olub nefer Mart 2005 ci ile gore veziyyetABS 153000 1517Boyuk Britaniya 8800 Cenubi Koreya 3600 Italiya 3100 Gurcustan 2000 Polsa 1700 Ukrayna 1700 Ispaniya 1300 Niderland 1300 Ruminiya 830 Yaponiya 550 Danimarka 500 Bolqaristan 450 Tayland 450 Avstraliya 400 Salvador 380 Honduras 370 Macaristan 300 Dominikan Respublikasi 300 Sinqapur 200 Monqolustan 180 Azerbaycan 150 Fici BMT esgerlerinin terkibinde 150 Norvec 150 Portuqaliya 127 Latviya 120 Litva 120 Nikaraqua 115 Cexiya 110 Slovakiya 105 Albaniya 70 Yeni Zellandiya 60 Estoniya 55 Filippinler 50 Ermenistan 45 Tonqa 45 Makedoniya 33 Qazaxistan 29 1Moldaviya 12 Tekce 2006 ci ilin sonuna ABS ye 530 dan cox M1 Avrams tanki 700 BMP Bredli 160 BTR M113 220 BREM M88 450 yuk masini 1000 den cox Hammer Iraqdan temir ucun yollanilmisdi Hemcinin bu 9 ilde ABS 4 500 bezi menbelerde 6 000 esgerini de helak olub Iraqda koalisiya quvveleri umumilikde 4 628 esgeri helak olub en azi 31 327 esger ise yaralanib Iraqda 2003 cu ilden bu gunedek davam eden herbi emeliyyatlarda koalisiya quvveleri umumilikde 4 628 esgeri helak olub en azi 31 327 esger ise yaralanib Koalisiya quvvelerinin Iraqdaki itkisi 2001 ci ilden bu gunedek Efqanistandaki itkilerden 3 9 defe cox olub Iraqda muharibe dovrunde ABS 4 311 Ingiltere 179 Italiya 33 Polsa 22 Ukrayna 18 Bolqaristan 13 Ispaniya 11 Danimarka 7 Gurcustan 5 Salvador 5 Slovakiya 4 Ruminiya ve Latviya her biri 3 Niderland Estoniya Avstraliya ve Tailand her biri 2 Azerbaycan Cexiya Fici Macaristan Qazaxistan Cenubi Koreya ise her biri 1 herbcisini itirib Iraqin itkileri Seddam rejiminin dagilmasindan sonraki 3 il yarim muddetde herekatcilarin elinden 150 min insan helak olub Bu muddet erzinde yaralanan Iraqli 450 min nefer hesablanir Bunanla bele Iraq Sehiyye Nazirliyi bu reqemlerin neye esasen hesablandigini xeber vermir Bus oz cixislarinda qeyd edirdi ki 2003 cu ilden etibaren son 3 il erzinde 30 min sivil ehalinin helak oldugunu qeyd etmisdir Iraq hokumeti bu reqemin 48 min oldugunu qeyri hokumet teskilatlari ise 128 minden cox oldugunu qeyd edirler ABS Mudafie Nazirliyinin verdiyi melumata esasen 2005 ci ilin mayindan 2006 ci ilin iyununadek Iraqda orta hesabla gun erzinde 117 sivil vetendas helak olmusdur Her ay 200 ele 300 vetendas bombali hucumlarda ya da sui qesdlerde heyatini itirir Bu eded mezheb doyusunun yasandigi 3 min olurdu melumatlarina gore 2009 cu il siddet hadiselerinde 4 min 68 vetendas oldu 15 min 935i yaralandi Iraq Insan Haqqlari Nazirliyinin melumatlarina gore 2009 cu il siddet hadiselerinde 4 min 68 vetendas oldu 15 min 935i yaralandi Siddet hadiselerinin sayindaki enise baxmayaraq her gun 15 qeder bu cur hadise meydana gelir Mezheb qarsidurmalari sebebiyle en az 1 5 milyon Iraqli evlerini terk ederek olke icinde basqa bir bolgeye dasinmaq mecburiyyetinde qaldi BM Muhacirler Yuksek Komissarligina qeydli muhacir sayi 207 min ancaq xaricde yasayan Iraqlilarin ceminin 3 milyonu tapa bileceyi ifade edilir Mart ayinda edilen umumi seckide 300 mine yaxin Iraqli sefirliklerde ses vermeye qatildi Resmi melumatlara gore olkedeki issizlik nisbeti yuzde 18 ancaq mutexessisler gercek reqemin yuzde 30a yaxin oldugunu dusunur Issizlik xususile qanuni bir dolanisiq qaynagi tapa bilmediklerinde silahlanaraq cinayete yonelen gencleri tesir edir Iraqdaki evlerin boyuk hissesine gunde yalniz bir nece saat elektrik verilir Elektriklerin kesilmesi Iraqdaki en boyuk sikayet movzularindan biridir Iraqda 7 milyon adam yeni ehalinin yuzde 23 u kasibliq serhedinin altinda yasayir Isgaldan evvel de olkedeki ehemiyyetli problemlerden biri olan sui istifade doyusun yaratdigi xaosla birlikde daha da artdi Beynelxalq Seffafliq Teskilatinin 2009 cu il Sui istifade hallarinin Qebul etme Indeksinde Iraq 180 olkenin arasinda 176 sirada yer aldi Cemiyyet 10 18 yaslarindaki Iraqli genclerin 300 minden bir az daha coxu hec mektebe getmir BM terefinden edilen bir anket genclerin yuzde 62inin komputer istifade etmediyini ortaya qoydu Eyni ankete gore yene genclerin yuzde 62i bir qiz usaginin ailenin serefine leke surmesi veziyyetinde bir qohumu terefinden oldurule bileceyini dusunur Yuzde 92i de bir qadinin ise getmeden evvel icaze istemesi lazim oldugu movzusunda hem fikir Xestexanalar Saglamliq Nazirliyine gore yataq sayi 35 min olan Iraqda bu ededin 95 mine cixarilmasi lazimdir Dullar ve yetimler Bu movzuda resmi bir melumat olmamasina qarsi selahiyyetlilere gore olkedeki dullarin sayi en az 1 milyon yetimlerin sayi ise 3 milyon ABS nin 9 ilde Iraqa verdikleri Oldurulen gunahsiz iraq vetendaslari 1 2 milyondan cox 2003 2007 Olkeden qacan vetendaslar 3 7 milyon 2003 2007 Aile uzvlerinden en azi birini itiren iraqli sayi 8 12 milyon Melum oldugu kimi ABS prezidenti Barak Obama Iraq isgalinin sona catdigini beyan etmesinden sonra Iraqdaki ABS esgerleri bu olkeni terk ederek Kuveyt erazilerine daxil oldular Dunen dekabrin 18 de ABS nin isgalci ordusunun son herbi karvani da Iraq erazisini terk etdi Belelikle ABS nin 9 illik Iraq cinayetleri sona catdi Dunyanin ekser metbu orqanlari 9 ilde iraqda oldurulen dinc insanlarin sayinin yuz minden bir qeder cox oldugunu bildirir Amma bir sira beynelxalq arasdirmalar bu gostericinin realliqdan 10 defe az oldugunu aciq askar gosterir Dunyanin nufuzlu heftelik tibbi jurnali The Lancet qeyd edir ki tekce 2003 2006 ci illerde ABS ve muttefiqler 654 min iraqlini qetle yetirib Jurnalin ilk hesabati 29 oktyabr 2004 cu ilde nesr edilmisdi Hemin hesabatda 98 min hesabatda deyilir ki bu gosterici 194 mine qeder ola biler iraqlinin olduyu qeyd edilirdi Ikinci arasdirma 11 oktyabr 2006 ci ilde aparildi Bu defe 654 min 940 mine qeder ola biler iraqlinin qetle yetirildiyi subut edildi Nufuzlu The Guardian qezeti ise iraqda helak olanlarin sayi barede daha dehsetli faktlar ortaya qoyub Opinion Research Business Merkezine istinadla yayilan xebere gore 2007 ci iledek Iraqda 1 2 milyon insan qetle yetirilib Hemcinin kecirilen sorgularin neticelerine gore her dord iraqlidan biri Bagdadda ise her iki iraqlidan biri aile uzvlerinden birini itirib Tekce dord il erzinde 3 7 milyondan cox iraqli olkeden gedib Hemcinin sorgu neticelerine gore olen iraqlilarin 48 i odlu silahla 20 i avtomobillere yerlesdirilmis bombalarin partlamasi neticesinde 9 i de hava hucumlari neticesinde heyatini itirib Islam Times nesriyyati bir hesabatinda qeyd edib ki Iraqda Amerikanin 7 il isgalciliq siyasetini davam etdirmesi 7 milyon neferin didergin dusmesine 8 milyon qadin ve usagin bassiz qalmasina ve yuz minlerle neferin yaralanib ve helak olmasina sebeb olmusdur ABS 2003 cu ilde kutlevi qirgin silahlarin olmasi ve kutlevi qirgin silahlarinin istehsalini behane ederek bu olkeye hucum etdi Bu hegemoncu quvve Iraqda kutlevi qirgin silahlarini tapmasa da 7 il muddetinde bu olkede qaldi YUNISEF in bildirdiyine gore 2006 ci iledek Iraqda isgalci quvvelerin istiraki 5 milyon 700 min neferden cox usagin bassiz qalmasina sebeb olmusdur ki umumilikde bu usaqlar terror aktlari kimi hadiseler ya toredilmis partlayislarda oz atalarini itiribler 2009 cu ilde BMT terefinden teqdim olunan hesablamalara uygun olaraq 2009 cu ilin birinci alti ayina qeder Iraqdaki bassiz qadinlarin sayi 565 min nefere catib Bele bir halda bu olkede kobudluqlar neticesinde her gun 400 usaq yetim olur Ogru desteleri ve yaraqli qruplarin teskili Iraqin isgala meruz qalmasinin diger menfi neticelerinden olmusdur Yeni Iraq strateqiyasi2015 ci ilin evvellerine yaxin Iraqda siyasi ve herbi qarsidurma asagidaki istiqametlerde davam edirdi sunni sie kurd muxtariyyeti merkezi hokumet cihadcilar hokumet qosunlari Muxtelif siyasi ve dini eqidelere qulluq eden ekstremist ve terrorcu qruplasmalar ozlerinin tesir dairesini genislendirmeye calisirlar Toqqusmalar esasen Iraqin simal qerb ve merkezi eyaletlerinde gedir Son 10 ilde 200 minden cox insan helak olmus bir nece milyon ise qacqin dusmusdur Xeyli karbohidrat ehtiyatina malik olan dovlet iqtisadiyyatin normal fealiyyetini temin ede ehalinin heyat seviyyesini qaldira ya da hec olmasa stabillesdire bilmir Olkede elektrik enerjisinin verilmesinde fasileler bas verir icmeli su catismir neqliyyat stabil islemir kend teserrufatinda tekrar istehsal prosesi pozulmusdur issizlik yuksek seviyyededir ehaliye tibbi xidmetin gosterilmesi sahesinde de veziyyet murekkebdir Budcenin cox hissesi ehaliye birbasa destek gosterilmesine o cumleden erzaq paylarinin verilmesine xerclenir Iraqda davam eden siyasi qeyri stabillik olkede lazimi qanunvericilik bazasinin olmamasi tehlukesizliyin temin edilmesi meselesinde ciddi problemlerin olmasi yerli burokratiyanin ozbasinaligi bir cox xarici investorlari olkede islemekden cekindirir Iraq ucun musbet ssenari kenar quvvelerin mudaxilesini minimuma endirmek sertile umummilli dialoq esasinda konfessiyalararasi ve milletlerarasi munaqiseleri tenzimlemek ve ya en azi gerginliyi azaltmaqdan ibaretdir Bu halda Iraq iqtisadiyyatinin dircelmesi ordunun mohkemlenmesi olkeye yeniden regional liderlerden birine cevrilmeye Iranla ABS la indikine nisbeten daha beraberhuquqlu munasibetler qurmaga qonsu ereb dovletleri ve Turkiye ile emekdasliq ucun temel yaratmaga imkan verer Iraqla Rusiya arasinda kecmisde movcud olan coxterefli munasibetlerin ilk novbede iqtisadi munasibetlerin ve xarici ticaret elaqelerinin berpasi ucun de real imkanlar acilmis olar Lakin neqativ ssenari daha realdir Merkezi hakimiyyet qarsidurmanin kompromise hazir olmayan esas istirakcilarini barisdirmaq iqtidarinda deyil Vahid cebhe xettinin olmadigi ve coxsayli ikinci dereceli fikir ayriliqlarinin movcud oldugu silah bollugu ve gizli terror teskilatlarinin fealiyyet gosterdiyi bir seraitde veziyyet hele uzun muddet stabillesmeyecekdir Esas quvveler olkenin geleceyine muxtelif prizmadan baxirlar lakin daxili birliyi olmayan muxalifet herbi cevrilis teskil etmek ve hakimiyyeti yixmaq iqtidarinda deyil Bu ise qeyri stabillik dovrunun hele uzun muddet davam edeceyini gosterir Daha uzaq perspektivde olkede stabilliyin berpa edilmesine olkenin inzibati erazi bolgusunde aparilmali olan islahatlar komeklik ede bilerdi Dovlet hakimiyyetinin eks merkezlesdirilmesi regional idareetme orqanlarina yerlerde sosial iqtisadi inkisafin tenzimlenmesi uzre daha muhum funksiyalarin verilmesi bu gunun bir cox ziddiyyetlerini aradan qaldirmaga merkez rehberliyi ile region rehberleri arasinda inami guclendirmeye komek ederdi Lakin H el Abadi hokumeti federalizm esaslarinda real eksmerkezlesmeye neqativ munasibet besleyir ABS hele de Iraqdadir 19 avqust 2010 cu ilde Iraqdan tamamile cekildiyini deyen ABS nin olkede hele texminen 50 min esgeri var ABS Iraq dovletinden icaze almadan istediyi bolgede emeliyyat etme selahiyyetini de elinde tutur Iraqda ABS li kapitalistlere aid texminen 9 min sirket var ve bu sirketler bazarda boyuk paya sahibdir Amerika sirketi Blackwatere aid 7 min sayda muzdlu esger de Iraqdadir ABS nin Iraqda 100 den cox yasayis menteqesi var ABS esgerleri de menteqelerde yasayir Menteqeler seher merkezlerinden basqa sehere uzaq col sahelerinde de var ve olkenin dord bir terefini idare altina almis veziyyetdedir Bundan basqa paytaxt Bagdadda da 8 ABS yasayis menteqesi var Besre Korfezindeki neft yataqlarinin boyuk qisminin yerlesdiyi Um Kars Limaninda olan Camp Bucca esgeri menteqesi ABS nin Iraq neftini idare etmesi baximindan ehemiyyetlidir Kutlevi medeniyyetde yeriEdebiyyatda bu savasa Three Trillion Dollar War 3 Trilyon dollarliq muharibe adi verilib Fayl Three trillion dollar war jpg thumbnail right Joseph Stiglitz ve Linda Bilmesin There trillion dollar war kitabi Filmler Elvida Bagdad rejissor Mehdi Naderi Sarinin anasi rejissor Ceyms Lonqli Tisbagalar da ucar rejissor Behman Qobadi Farengeyt 9 11 rejissor Maykl Mur Amerika snayperi rejissor Klin Istvud Bus rejissor Oliver Stoun Firtina hokmdari rejissor Ketrin Biqelou Vicdan esgerleri rejissor Ketrin Rayn Hari Breynberq Itkiye son rejissor Kimberli Pirs Elci rejissor Oren Moverman Yasil Zona Pol Qrinqras Xususi teyinatlilar keciye qarsi rejissor Qrant Heslov Ela vadisinde rejissor Pol Haqqis Qurdlar vadisi Iraq rejissor Serdar Akar Ucsuz bucaqsiz rejissor Carlz Ferguson Seddamin evi rejissor Aleks Holms Ovcunun sarayi rejissor Petra Epperlayn Maykl Tapper Busun beyni rejissor Cozef Miley Mayk Sub Amerikan esgerleri Qara sahin 2 rejissor Sidni Fyuri Qatil nesil rejissor Suzanna Vayt Saymon ConsMusiqiler Panzer Battalion 2005 Sabaton Boom B Y O B System of a Down Iraq lobster Family guy GECMISTEN GUNUMUZE IRAK MESELESI Prof Dr Behcet Kemal YESILBURSA s 29 2018 08 25 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2016 09 19 Arxivlenmis suret 2016 09 19 tarixinde Istifade tarixi 2016 09 19 Arxivlenmis suret 2016 03 10 tarixinde Istifade tarixi 2016 09 19 Steve Bowman ABS Mudafie Mutexessisi Konqres Hesabati Hesabat Kodu RL31701 S 2 Arxivlenmis suret 2022 09 11 tarixinde Istifade tarixi 2015 05 30 http newsland com news detail id 592866 Arxivlenmis suret 2015 10 25 tarixinde Istifade tarixi 2015 05 30 Arxivlenmis suret 2015 10 22 tarixinde Istifade tarixi 2015 05 30 Tayyar Ari Gecmisten Gunumuze Orta Dogu Siyaset Savas ve Diplomasi ss 553 675 30 Arxivlenmis suret 2022 03 31 tarixinde Istifade tarixi 2015 05 30 ISGALIN 6 YILINDA IRAK Gokhan CETINSAYA amp Taha OZHAN Ankara Seta yayinlari 2009 ocak s 195 Kenneth Katzman Iraq Post SaddamGovernance and Security Congressional Research Service CRS Report for Congress August 12 2008 Anthony H Cordesman Iraq s Sunni Insurgency Looking Beyond Al Qa ida Center for Strategic and International Studies 16 July 2007 V Bogdanov Reshenie o shiitskom vosstanii prinimalos v Londone Rossijskaya gazeta 2020 08 10 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2015 05 31 http www 1tv ru news print 43302 Arxivlenmis suret 2022 05 20 tarixinde Istifade tarixi 2015 05 31 Arxivlenmis suret 2017 09 29 tarixinde Istifade tarixi 2015 05 31 121 by suicide bombers in Karbala 2009 04 16 tarixinde Istifade tarixi 2015 05 31 Thousands mourn for Shiite bombing victims 2009 05 23 tarixinde Istifade tarixi 2015 05 31 Terakty v Irake i Pakistane protiv shiitov svyshe 220 pogibshih bolee 600 ranenyh 2005 09 08 tarixinde Istifade tarixi 2015 05 31 Iraq Body Count 67 by suicide bombers Kazimiya Baghdad 2009 04 16 tarixinde Istifade tarixi 2015 05 31 Iraq Body Count 125 136 by suicide car bomb in Hilla 2009 04 16 tarixinde Istifade tarixi 2015 05 31 Dva terakta v Bagdade 10 pogibshih i 36 ranenyh 2005 03 19 tarixinde Istifade tarixi 2015 05 31 Samyj krovavyj terakt s nachala vojny v Irake olu kecid V Irake terrorist smertnik vzorval bezrabotnyh 115 pogibshih 148 ranenyh 2006 01 12 tarixinde Istifade tarixi 2015 05 31 Iraq Body Count 50 51 by suicide bomber in Mosul 2009 04 16 tarixinde Istifade tarixi 2015 05 31 Suicide Bomber Kills 47 in Mosul 2022 02 01 tarixinde Istifade tarixi 2015 05 31 Vojsko spodvizhnikov proroka Muhammeda vzyalo na sebya otvetstvennost za terakt v Mosule 2015 10 26 tarixinde Istifade tarixi 2015 05 31 Iraq Body Count 45 60 by suicide bomb Arbil 2009 04 16 tarixinde Istifade tarixi 2015 05 31 At Least 60 Killed in Iraq Bombing 2008 12 02 at the Wayback Machine Irak potryasli novye vzryvy olu kecid Iraq Body Count 98 by suicide bomber near tanker Musayyib 2009 04 16 tarixinde Istifade tarixi 2015 05 31 Death Toll Rises to 100 in Suicide Blast in Iraq 2016 03 04 tarixinde Istifade tarixi 2015 05 31 Rastyot chislo zhertv terakta v irakskom gorode El Musaib olu kecid Iraq Body Count 111 114 by suicide bomb Kadhimiya Baghdad 2009 04 16 tarixinde Istifade tarixi 2015 05 31 Scores killed in Baghdad attacks 2016 03 03 tarixinde Istifade tarixi 2015 05 31 Terakty Al Kaidy v Irake bolee 150 pogibshih ne menee 200 ranenyh 2005 11 25 tarixinde Istifade tarixi 2015 05 31 Arxivlenmis suret 2016 03 09 tarixinde Istifade tarixi 2015 05 31 2016 03 04 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2015 05 31 Arxivlenmis suret 2016 03 04 tarixinde Istifade tarixi 2015 05 31 2008 05 04 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2015 05 31 Arxivlenmis suret 2020 08 14 tarixinde Istifade tarixi 2015 06 01 2016 03 04 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2015 06 01 Sostavlen spisok samyh izbityh klishe v amerikanskih SMI Lenta ru 2021 05 05 tarixinde Istifade tarixi 2015 06 01 Arxivlenmis suret 2022 08 02 tarixinde Istifade tarixi 2015 06 09 El Qaide 2016 03 04 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2015 06 01 2014 03 07 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2015 06 01 2015 10 25 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2015 06 01 http m amerikaninsesi org a 708085 html Arxivlenmis suret 2015 10 17 tarixinde Istifade tarixi 2015 06 04 2016 03 12 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2015 06 04 http birlik az ru index php do xeber amp id 426 olu kecid Gary S Becker Business Week New York March 17 2003 Iss 3824 pg 30 v yanvare 2005 v rezultate vzryva boepripasov pogib 1 i byli raneny 4 voennosluzhashih Kazahstana Tela pogibshih ukrainskih mirotvorcev budut dostavleny iz Iraka na Ukrainu 2014 08 12 at the Wayback Machine NEWSRU COM ot 10 yanvarya 2005 U S Army Battling To Save Equipment 2014 10 06 tarixinde Istifade tarixi 2015 06 01 Arxivlenmis suret 2016 04 22 tarixinde Istifade tarixi 2015 06 02 http deyerler org new ru print page 1 30409 religioznaja obshhina mecheti dzhuma zavershila html olu kecid V Irake s 2003 goda boeviki ubili 150 tysyach chelovek 9 noyabrya 2006 2011 08 23 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2010 08 13 Eksperty schitayut chto za vremya kampanii v Irake pogibli 650 tysyach irakcev Radio Svoboda c 2010 RFE RL 2007 09 30 tarixinde Istifade tarixi 2015 05 31 http mix az index php newsid 56730 olu kecid 2016 03 05 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2015 06 02 2016 03 05 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2015 06 04 http m deyerler org 73263 abs in iraqda isgalci muharibesinden behs eden iran kinosu oskar ala biler html olu kecid Arxivlenmis suret 2022 09 27 tarixinde Istifade tarixi 2015 06 06 Arxivlenmis suret 2020 10 03 tarixinde Istifade tarixi 2015 06 06 Arxivlenmis suret 2022 10 02 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2015 06 06 http russian bazaar com ru content 18561 htm http kurtlarvadisi az movzu kurtlar vadisi irak html olu kecid Arxivlenmis suret 2016 03 16 tarixinde Istifade tarixi 2015 06 07 ol section