Həsən Məmmədbağır oğlu Abdullayev (20 avqust 1918, Yaycı, Naxçıvan qəzası – 1 sentyabr 1993, Bakı) — SSRİ və Azərbaycanın görkəmli fiziki, alim, müəllim, elm təşkilatçısı, Sovet İttifaqı və dünyada yarımkeçiricilər fizikasının / mikroelektronikasının banilərindən biri,Azərbaycan Dövlət mükafatı laureatı, SSRİ Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü, Azərbaycan EA-nın həqiqi üzvü, 1970–1983-cü illərdə Azərbaycan EA-nın prezidenti.
Həsən Abdullayev | |
---|---|
Həsən Məmmədbağır oğlu Abdullayev | |
![]() | |
Doğum tarixi | 20 avqust 1918 |
Doğum yeri | |
Vəfat tarixi | 1 sentyabr 1993 (75 yaşında) |
Vəfat yeri | |
Dəfn yeri | |
Milliyyəti | azərbaycanlı |
Həyat yoldaşı | Zərifə Qəhrəmanova |
Uşaqları | Sevda Abdullayeva, Aydın Abdullayev, Sevinc Bagırova |
Atası | Məmmədbağır Abdullayev |
Anası | Həllan Abdullayeva |
Elm sahələri | yarımkeçiricilər fizikası və biofizika |
Elmi dərəcəsi | fizika-riyaziyyat elmləri doktoru |
Elmi adı | akademik |
İş yerləri | Azərbaycan Elmlər Akademiyası, Fizika İnstitutu |
Alma-mater | Lenin adına Azərbaycan Pedaqoji İnstitutu |
Təhsili | ali |
Tanınmış yetirmələri | M.Kərimov, Y.Seyidov, E.Salayev, M.Şahtaxtinski, G.L.Belinki, K.Allahverdiyev, R.Süleymanov, H.Paşayev, A.Paşayev, B.Tağıyev, N.A.Quliyev, A.Z.Quliyev, R.Nani, S.Karimov, Ş.Mavlonov, A.S.Babayev, V.B.Antonov, X.Məmmədov, M.Y.Bakirov, J.Abakarov, Y.V.Qorin, V.A.Sadıqov, F.M.Həşimzadə, S.Mehdiyeva, M.Əliyev, B.A.Əsgərov, Z.A.Əliyarova, S.Mehdiyeva, K.Ş.Qəhrəmanov, A.Ş.Feldman. |
Tanınır | Azərbaycan fizikasının atası, elm təşkilatçısı, dünyada yarımkeçirici elektronikanın qurucularından biri, selen və tellur, yarımkeçiricilərdə atom diffuziyası üzrə aparıcı mütəxəssis |
Üzvlüyü | |
Mükafatları | ![]() ![]() Ümumittifaq “Bilik” Cəmiyyətinin Fəxri Fərmanı Şücaətli Əmək Mükafatı (1970) ADR beynəlxalq Leypsiq Yaz Sərgisinin böyük qızıl medalı (1972) M.V.Lomonosov adına qızıl medal (1970) S.İ.Vavilov adına qızıl medal (1970) S.P.Korolyov adına qızıl medal (1988) SSRİ Kosmonavtika Federasiyasının K.E.Siolkovski adına qızıl medalı (1991) |
science.zerbaijan.com | |
![]() |
Həsən Abdullayev 1952-ci ildə ilk dəfə yarımkeçirici kristallarda p-n keçidin işləmə prinsipinin fiziki mahiyyətini ətraflı izahını verib. O, yenilikçi texnologiyanın inkişafına, qlobal elmi və texnoloji tərəqqiyə əhəmiyyətli bir töhfə verən və güclü təsir göstərən fotoelementlər, günəş və termoelementlər kimi yaddaş elementləri, lazerlər, kibernetikada çip texnologiyası, alternativ enerji kimi elektronikanın tədqiqinə və inkişafı məsələləri ilə məşğul olub. Abdullayevin elmi nailiyyətləri sayəsində, yarımkeçiricilərə əsaslanan dünya texnologiyası intensiv sürətlə miniatürləşməyə başlamış, daha yüngül, mobil və rahat olub. Azərbaycan SSR-də Abdullayev elmi və texnoloji tərəqqi inqilab etmiş və bir növ milli "Silikon Vadisi"ni yaratmışdır. Alim-fizik, dünya elmində əhəmiyyətli rol oynayan yarımkeçirici fizikada, selenyum və analoqlarına əsaslanan yeni bir istiqamət qurmuş, onun əsasında mikroelektronika sahəsində ilkin, öz elmi məktəbini, bu istiqamətdə Akademiyada ilk laboratoriyaları və tədqiqat institutlarını yaratmışdır. Eyni zamanda, o, SSRİ şəraitində üzərinə böyük risk alarag tədqiqat institutları nəzdində yenilikçi layihələrin həyata keçirilməsi üçün ilk Xüsusi Konstruktur Büroları (XKB) yaratmışdır.
Həsən Abdullayev SSRİ, ABŞ, Yaponiya, Almaniya, Böyük Britaniya, Fransa, İsveç, İtaliya, Hindistan və digər ölkələrdə patentləşdirilmiş mindən çox elmi əsərin və 400-ə yaxın ixtiranın müəllifidir.
Həyatı
Həsən Abdullayev 20 avqust 1918-ci ildə Culfa rayonunun Yaycı kəndində anadan olmuşdur. Abdullayev 1941-ci ildə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun fizika fakültəsini bitirmişdir.
1941–1944-cü illərdə Ordubad Pedaqoji Məktəbində dərs demişdir.
1945-ci ildən Azərbaycan EA-da işə başlamışdır. Laborantdan akademikədək, Azərbaycan EA Prezidentinə kimi yüksəlmişdir. Eyni zamanda ADU (pndiki BDU), APİ (indiki ADPU), AMİ (indiki ATU) — də dərs demişdir. 1954-cü ildə Azərbaycan Dövlət Universitetində "Yarımkeçiriciər fizikası" kafedrasını yaratmışdır. Bu kafedra bütün SSRİ-də yaradılmış ilk yarımkeçiricilər kafedralarından biri idi.
1948–1950-ci illərdə Azərbaycan EA Fizika və Riyaziyyat İnstitutunun direktor müavini, 1950-ci il yanvarından 1950-ci il avqust ayına kimi həmin institutun direktor əvəzi işləmişdir.
1950–1953-cü illərdə Leninqrad Fizika-Texnika İnstitutunda professor D.N.Nasledovun laboratoriyasında işləmişdir. 1954-cü ildə həmin institutda prof. D. Nasledovun rəhbərliyi və məşhur alman fiziki V. Rentgenin tələbəsi olmuş akademik sədrliyi altında müdafiə şurasında "Selenid düzləndiricilərdə baş verən fiziki proseslərin tədqiqi" mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir.
1957-1993-cü illərdə Azərbaycan EA Fizika İnstitutu direktoru vəzifəsində işləmişdir.
1955-ci ildə Azərbaycan EA-nın müxbir üzvü, 1967-ci ildə həqiqi üzvü seçilmişdir. 1968–1970-ci illərdə Azərbaycan EA Fizika-Riyaziyyat və Texnika bölməsinin akademik katibi olmuşdur. 1970–1983-cü illərdə Azərbaycan EA-nın Prezidenti olmuşdur. 1970-ci ildə SSRİ EA və RSFSR EA ümumi fizika və astronomiya bölməsinə "fizika" ixtisası üzrə müxbir-üzv seçilmişdir.
1970-ci ildə Azərbaycan Dövlət mükafatı laureatı, 1974-cü ildə əməkdar elm xadimi fəxri adına layiq görülmüşdür.
Həsən Abdullayev dəfələrlə SSRİ Ali Sovetinə deputat seçilmiş, orden və medallarla təltif olunmuşdur.
O, doğma Azərbaycan dili və rus dillərindən əlavə türk, alman və ingilis dillərini bilirdi.)
Ailəli olub, üç övladı və altı nəvəsi var.
Elmi-pedaqoji fəaliyyəti
![image](https://www.wikimedia.az-az.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraW1lZGlhLmF6LWF6Lm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTh5THpKaEwwRk9MVkJJV1Mwek1TMHdOeTB5TVMweE55MDFNUzVxY0djdk16QXdjSGd0UVU0dFVFaFpMVE14TFRBM0xUSXhMVEUzTFRVeExtcHdadz09LmpwZw==.jpg)
Akademik H. Abdullayev ömrünün əlli ilindən çoxunu yarımkeçiricilər fizikasına və biofizikaya həsr etmişdir. İlk dəfə olaraq selenli cihazlarda selenin anomal hallarını aşkara çıxarmaqla onların idarə olunması yollarını göstərmişdir. Uzunmüddətli elektrik yaddaşlı cihazların hazırlanması və lazer üçün mürəkkəb kimyəvi tərkibli yarımkeçirici monokristalların alınması üçün bir sıra kompleks təcrübələr aparmışdır. H.Abdullayev tərəfindən yeni mürəkkəb yarımkeçiricilərin alınması üçün aparılan təcrübələr, elektrik yaddaşlı idarə olunan diodların yaradılmasına gətirib çıxarmışdır.
Selenin, tellurun, onların mürəkkəb birləşmələrinin və bunlar əsasında hazırlanan yarımkeçirici cihazların fizikası, selenin bioloji proseslərdə rolunun tədqiqi sahəsində əsaslı elmi nəticələri vardır. Onun rəhbərliyi ilə mürəkkəb yarımkeçiricilərdən bir sıra yeni cihazlar, o cümlədən yeni fiziki prinsiplə işləyən uzunmüddətli elektrik yaddaşlı cihazlar yaradılmışdır.
Abdullayev 1952-ci ildə ilk dəfə yarımkeçirici kristallarda p-n keçidin işləmə prinsipinin fiziki mahiyyətini ətraflı izahını vermişdi. Alim ömrünü yenilikçi texnologiyanın inkişafına, qlobal elmi və texnoloji tərəqqiyə əhəmiyyətli bir töhfə verən və güclü təsir göstərən fotoelementlər, günəş və termoelementlər kimi yaddaş elementləri, lazerlər, kibernetikada çip texnologiyası, alternativ enerji kimi elektronikanın tədqiqinə və inkişafına həsr edib.
Həsən Abdullayev in optik kvant generatorlarının yaradılması üçün kompleks kimyəvi tərkibli yeni yarımkeçirici monokristalların əldə edilməsi ilə bağlı işləri Sovet elminin 1964–1965-ci illərin ən mühüm nəticələri sırasına daxil olunmuşdu. O, 1952-ci ildə nəşr olunmuş Azərbaycan dilində yarımkeçiricilər fizikası ilə bağlı ilk fundamental əsərin müəllifidir. Azərbaycan dilində fizika üzrə ilk terminoloji lüğətin müəlliflərindən və baş redaktoru, Azərbaycanda "Xəbərlər" və "Elm və Həyat" akademik jurnallarının redaktoru kimi çalışıb. H.Abdullayevin Azərbaycan Elmlər Akademiyasında elektrokimya, biokimya, biofizika76, molekulyar biologiya, molekulyar genetika77,78 və digərləri kimi əlaqəli fundamental elm sahələrinin formalaşmasında və inkişafında böyük xidmətləri var.
O, termoelektrik çeviriciləri üçün yeni yarımkeçiricilərin alınmasını işləyib hazırlamışdır. Termoelektrik çevriciləri üçün aldığı yarımkeçirici materiala Amerika Birləşmiş Ştatları və Fransanın patentləri verilmişdir. Yüksək ixtisaslı elmi kadrlar hazırlanmasında böyük xidməti var. O, Azərbaycanda yarımkeçiricilər fizikası üzrə elmi məktəb yaratmışdır. Keçmiş SSRİ Elmlər Akademiyası "Yarımkeçiricilər fizikası və kimyası" elmi şurasının üzvü, respublika "Fizika problemləri" elmi şurasının və "Bilik" cəmiyyətinin sədri olmuşdur.
Həsən Abdullayevin elmi-təşkilati fəaliyyətini də qeyd etmək olar. Alim, indiyədək xeyli sayda fizika elmləri namizədi və fizika elmləri doktoru yetişdirmişdir. O, onlarla dissertasiyaya opponentlik etmişdir. Onun məşhur tələbələri arasında M.Kərimov, Y.Seyidov, E.Salayev, M.Şahtaxtinski, G.L.Belinki, K.Allahverdiyev, R.Süleymanov, H.Paşayev, A.Paşayev, B.Tağıyev, N.A.Quliyev, A.Z.Quliyev, R.Nani, S.Karimov (Tacikistan), Ş.Mavlonov, A.S.Babayev, V.B.Antonov, X.Məmmədov, M.Y.Bakirov, J.Abakarov (Özbəkistan), Y.V.Qorin, V.A.Sadıqov, F.M.Həşimzadə, S.Mehdiyeva, M.Əliyev, B.A.Əsgərov, Z.A.Əliyarova, S.Mehdiyeva, K.Ş.Qəhrəmanov, A.Ş.Feldman vardır.
Elmi tədqiqat işləri və əsas nəticələri
Beynəlxalq elmi müşavirələrdə iştirak və çıxış etmişdir. Amerika Birləşmiş Ştatlarında (1970), Türkiyədə (1974) yarımkeçiricilər fizikasına dair mühazirələr oxumuşdur. Yarımkeçirici maddə və cihazların tədqiqi və tətbiqinə dair bir sıra əsərlərin müəllifidir. "Elektron yarımkeçiricilərin və onların tətbiqi" (1952) kitabı yarımkeçiricilər fizikası sahəsində Azərbaycan dilində nəşr olunan ilk əsərdir.
O, 17 monoqrafiyanın, 1000-dən çox elmi məqalənin, 700 yaxın SSRİ şəhadətnaməli ixtiranın, 40 ədəd ABŞ, Fransa, Almaniya, İngiltərə, Türkiyədə, Rusiyada və d. xarici patentin müəllifi, 200-dən çox doktorluq və namizədlik dissertasiyasının rəhbəri olmuşdur.
1953-ü ilə qədər yerinə yetirdiyi elmi işlər
H.B.Abdullayev p-n keçidlərinin yaradılması və tədqiqində görkəmli nəticələr əldə edib. 1945-ci ildə ilk dəfə anodda dinamik potensial sıçrayışını və yüksək temperaturlarda katotda statik sıçrayış kəşf edib. Hərtərəfli tədqiqatlar nəticəsində düzləndicilərdə lokal təbəqənin fiziki təbiəti və əmələ gəlmə proseslərini aydınlaşdırıb. Yerinə yetirdiyi elmi işlər yarımkeçiricilərin düzləndirmə dinamik nəzəriyyəsinin əsasını təşkil edib və yarımkeçiricilərin xassələrinin bir sıra fiziki xüsusiyyətlərinin anlaşılmasına səbəb olub: – selen elementlərinə əsaslanan ilk süni p-n keçidini yaratmışdır;
– düzlənmiş cərəyanın orta dəyərinin tezlikdən asılılığı üçün fiziki mexanizm hazırlamışdır;
– diodun quruluşundakı super güclü sahələrdə keçiricilik üçün empirik düstur əldə etmişdir:
Bu işlər yarımkeçiricilərin düzləndirmə nəzəriyyəsinin əsasını təşkil etmişdir. H.Abdullayevin adı yarımkeçiricilər fizikasının – A3 B6 birləşmələrinin və onların daha mürəkkəb analoqlarının əsas anlayışları ilə əlaqələndirilir.
Əsas elmi nəticələri
Abdullayev tələbələri ilə – eksperimental nəticələrə əsasən çoxqatlı klapan fotoelementlərin faydalı iş əmsalını təyin etməyə imkan verən hesablama düsturu əldə etmişdir:
1959-cu ildə yaratmışlarından: – Təbii galenid əsaslı termoelektrik generator; – parametrləri artırılmış selen fotoelementləri.
Abdullayevin selenyuma dair əsərləri dünyada görkəmli sayılır. 1961-ci ildə selen, tellur, onların mürəkkəb birləşmələrinin kristallarının əldə edilməsi, fiziki xüsusiyyətlərinin hərtərəfli öyrənilməsi və yeni yarımkeçirici çevricilərin yaradılması ilə bağlı əsas işləri ilə geniş tanınmışdır. 1963-cü ilə qədər görülmüş termoelektrik işlərin döngüsü istilik çevrici üçün təsirli olan yeni mürəkkəb yarımkeçiricilərin yaranmasına səbəb olub. Həsən Abdullayevin rəhbərliyi altında: – radioaktiv izotoplar metodu ilə selendə diffuziyanın kəmiyyət xüsusiyyətləri və diffuz atomun vəziyyəti müəyyən edilmişdir; – ilk dəfə elektronoqrafik metodu ilə göstərilmişdir ki, düzləndiricilərdə və fotoelementlərdə düzləndirmə mexanizmi onlarda heterokeçidlərin əmələ gəlməsi ilə səciələnib; – selen diod konstruksiyalarının istehsalı üçün mövcud texnologiyaların təkmilləşdirilməsi və yeni yüksək səmərəli texnologiyaların yaradılması üçün elmi əsaslar hazırlanmışdır; – mənfi müqavimətli p-n keçidi əldə edilmişdir.
Abdullayev işçiləri ilə: – selen və tellurun ikiqat və üçlü birləşmələrinin yeni qruplarını aşkar etmişlər; – spektrin görünən və infraqırmızı bölgələri üçün effektiv qəbulediciləri kimi A3 B6 qrupu analoqlarının çox sayda yeni daha mürəkkəb yarımkeçiriciləri proqnozlaşdırılmış və əldə edilmişdir (1962-ci il); – A3B6 qrupunun elementlərinin mükəmməl monokristallarının alınması üçün texnologiya hazırlanmışdır (TlSe əldə edilmişdir – 1959-cu il); – A3 B6 qrupu birləşmələrinə əsaslanan rentgen və neytron radiasiyasının detektorları müəyyən edilmişdir (1960-cı il); – GaS təbəqəli selen diodlar əldə edilmişdir (1961-ci il); – ilk dəfə GaSe-nin böyük monokristalları əldə edilmiş (1961-ci il), tək tutulmanın mövcudluğu aşkar edilmiş və GaSe-də daha dərin yapışma səviyyələrinin olması təyyin edilmişdir (1961-ci il); – xüsusi təmizlikdə material Se 99,99999% əldə edilmişdir (1963-cü il); – əldə edilmiş xüsusi təmizlikdə Selenin 99, 99999% monokristalları (ərimədən xlor və brom qarışığı ilə və 7x4x2 mm3 ölçüdə buxar fazasından yetişdirilmişdir, (1968-ci il); – A3 B6 qrup birləşmələrin, onların bərk məhlulları və mürəkkəb analoqlarının elektron xüsusiyyətlərindəki dəyişikliklərin ümumi xarakteri təyyin edilmişdir; – yarımkeçirici tensometriyanın imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirməyə imkan verən piezofotoresistiv effekt aşkar edilmişdir (1971-ci il).
A3 B6 qrupunun yarımkeçiricilərinin optik xüsusiyyətləri və enerji quruluşunun öyrənilməsinə dair fundamental işlərin döngüsü yarımkeçirici elektronikanın imkanlarını xeyli genişləndirmişdir: – müəyyən olunmuşdur ki, galyum selenid kristallarının bir çox parametrdə infraqırmızı İQ-bölgəsində mövcud olan digər qeyri-xətti kristalları əhəmiyyətli dərəcədə üstələdiyi və kvant elektronikası, qeyri-xətti optik və tənzimlənən şualanma tezliyinə malik generatorların yaradılması üçün perspektivlidir; – lazer şüalanmasının tezlik modulyasiyasından istifadə edərək optik rabitə sistemi gəlişdirilmişdir. Rabitə sisteminin qəbuledici qurğusunda GaSe kristal əsaslı "Dekoder" tezlik-modulyasiya siqnallarının amplitüd-modulyasiyalı siqnallara çevrilməsi rolunu oynamışdı (1974-cü il).
Birinci və üçüncü qrupların (A1 B3) xalkogenidlərinin fiziki xüsusiyyətləri və onların diod quruluşlarındakı proseslərin tədqiqinə əsaslanaraq: – müəyyən edilmişdir ki, birinci qrup xalkogenidlərinin yarımkeçirici kristallarında qütbdən asılı və qütbdən asılı olmayan keçid və yaddaş idarə olunan effektləri mis və gümüşün yüksəkyürüklü ionlarının injeksiyasına əsaslanır; – idarə olunan elektrik (elektron) yaddaşlı diodlar hazırlanmışdır (1966-cı il);
A3 B6 qrupun birləşmələrinin monokristalları əsasında: – yüksək müqavimət vəziyyətinin metal keçiriciliyinə sahib olduğu ideal bistable cihaz yaradılmışdır; – elektrik sahəsi ilə idarə olunan, keçidlə və "üçlü" yaddaş ilə cihazlar yaradılmışdır (1962-ci il); – nöqtəvi diodlar istehsal edilmişdir (1962-ci il); – prinsipcə yeni yarımkeçirici idarə olunan diodlar (üçüncü elektrod olmadan) yaradılmışdır (1968-ci il); – Cu2 S əsasında hazırlanmış nazik təbəqəli film açarları gəliştirilmiş və araşdırılmışdır(1972-ci il); – Uinv kəmiyətinin kiçik dəyişən siqnalın tezliyindən asılılığını müəyyən edən empirik düstur alınmışdır (1972-ci il).
Birinci qrup xalkogenidlərinin (A1 B3) tədqiqatı nəticəsində: – müəyyən edilmişdir ki, birinci qrup xalkogenidlərin bu yarımkeçirici kristalları defektli kristal quruluşa sahib olduğundan öz-özünə aşqarlanma effektinə səbəb olur. Bu tədqiqatlar əsasında: – yarımkeçirici mis tellurid (Cu2 Te) və gallium selen (GaSe) əsasında elektron informasiyanın daimi saxlama, yenidən yazılması üçün 256-bit olan informasiya saxlama cihazı və uzunmüddətli elektron yaddaşlı (sabit disk-ROM) keçid gelişdirilmiş, hazırlanmışdır (1974-cü il).
P-n keçidlərində elektron generasiya-rekombinasiya proseslərinin hərtərəfli tədqiqatı əsasında: – p-n keçidlərində elektron generasiya-rekombinasiya proseslərinin əsas parametrlərinin müəyyənləşdirilməsi üçün metod təklif edilmişdir; – p-n keçidlərində volt-farad xüsusiyyətlərinin avtomatlaşdırılmış yazılması və reaktivliyin təbiətinin induktivə çevrilmə fenomeninin avtomatik qeyd edilməsi üçün cihaz gəliştirilmış və yaradılmışdır; – mikroelektronika və lazer texnologiyası üçün perspektivli olan əvvəlcədən bilinməyən çoxsaylı üçlü və dördlü anizotrop yarımkeçirici birləşmələrin mövcudluğu proqnozlaşdırıb və ilk dəfə əldə edilmişdir; – lazerlər və yaddaş elementləri üçün mürəkkəb kimyəvi tərkibli yarımkeçirici monokristalların alınması üçün hərtərəfli geniş çeşiddə işlər aparılmışdır. – işıq yaddaşı fenomenləri və CdIn2 S4 monokristallarında keçid effekti aşkar edilmişdir, işıq istifadə edərək CdIn2 S4 monokristallarında keçid effektinə nəzarət etmək imkanı göstərilmişdir; – ilk dəfə olaraq mürəkkəb yarımkeçiricilər əsasında keçid həddi elastik deformasiya ilə modulyasiya edilən və spektrin TlInSe, CdGaInS4 görünən bölgəsini işıqlandırılması ilə elektron yaddaşlı keçid cihazları əldə edilmişdir (1975-ci il); – Si-SiO2 -Cu2 Te (Se, S) yaddaş elementləri əsasında tutumu 4 kbit olan mikrosxem gəlişdirilib hazırlanmışdır (1978-ci il); – metal – oksid – yarımkeçirici konstruksiyalarda aşqarların elektrik ötürülməsi yolu ilə yarımkeçiricilərin lokal aşqarlaması ilə ekspress metod hazırlanmışdır, bunların əsasında inteqral sxemlərin (termostabil yaddaş açarı, proqramlaşdırıla bilən yaddaş elementi və diod matrisi) aktiv elementləri yaradılmışdır (1979-cu il); – kompleks istifadəyə əsaslanan həssas elektroqrafik qatlar yaratmaq üçün texnologiya hazırlanmışdır; – 1992-ci ildə təsbit edilmişdir ki optik şəffaflandırıcı təbəqələrini silikon günəş hüceyrələrinə yerləşdirildikdə bu elementlərin səmərəliliyi (f.i.ə.)19 və 27%-ə qədər artır, iki qatlı optik şəffaflandırıcı təbəqələrini isə tətbiq edildikdə, səmərəlilik (f.i.ə.) 33%-ə qədər artır. Elektron və qamma şüaları ilə şüalanmış cihazlar kosmosda işləmək üçün dizayn edilmişdir.
H.Abdullayev bir sıra xüsusi yarımkeçirici cihazların hazırlanması və tətbiqi və ölkədə istehsalı üçün müasir elmi-təcrübə və sənaye təməlinin yaradılması ilə bağlı çox iş görmüşdür.
Molekulyar biologiya və biofizika sahəsində
H.B.Abdullayevin birbaşa iştirakı ilə inkişaf etdirilən elm sahəsi bioloji fizikadır. Onun təşəbbüsü ilə, "Beyin Biofizikası"nın ilk laboratoriyaları, Bölmə, Sektor və Mikrobiologiya İnstitutu Azərbaycan Elmlər Akademiyası Fizika İnstitutunun təməlində yaradılmış, biofizika və molekulyar biologiya geniş sahədə yayılmışdır.
Abdullayev Molekulyar biologiya və biofizika sahəsində orijinal bir tədqiqat istiqamətini yaradıb, radioizotop və digər metodlarla araşdırıldığı zamanı selenin bioloji obyektlərdə paylanması, fermentativ proseslərdəki və xüsusilə önemli olan görmə analizatorunun işıq həssaslığının artırılmasında rolu tədqiq edilmiş bir sıra mühüm məlumatlarını gəliştirimiş və əldə edilmişdir. Bu işlər gözün necə işlədiyini anlamaq üçün vacibdir: – şua enerjinin elektrik enerjisinə çevrilmə mexanizmində iştirak edən selenin təsiri altında retinanın işıqla əlaqəli elektrik potensialının gücləndirilməsinin əvvəllər bilinməyən bir fenomeni təyin edilmişdir; – ilk dəfə deoksiribonuklein turşusu (DNT) matrisi üzərində ribosomal ribonüklein turşusunun sintezini kataliz edən fermentin birinci formasının fəaliyyətinin selen tərəfindən seçici inhibe edilməsi faktı aşkar edilmişdir.
Abdullayev və onun bir qrup tələbəsi, yeni mürəkkəb yarımkeçiricilərin əldə edilməsi, istehsalı, bunlara əsaslanan müxtəlif cihazların yaradılması, habelə biofizika sahəsində – gözün görmə prosesində selenin rolununun müəyyənləşdirilməsi kimi bir sıra işlərinə görə 1972-ci ildə Azərbaycan Dövlət Mükafatına layiq görülmüşlər.
Təltif və mükafatları
- 1970 — M.V.Lomonosov adına qızıl medal;
- 1970 — S.İ.Vavilov adına medal;
- 1970 — Fədakar Əmək Mükafatı;
- 1972 — Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı;
- 1972 — Beynəlxalq Leypsik yarmarkasının (ADR) böyük qızıl medalı;
- 1974 — Azərbaycan SSR əməkdar elm xadimi;
- 1975 — ;
- 1978 — ;
- Ümumittifaq “Bilik” Cəmiyyətinin Fəxri Fərmanı
- 1988 — S.P.Korolyov adına qızıl medal
- 1991 — SSRİ Kosmonavtika Federasiyasının K.E.Siolkovski adına qızıl medalı;
- 1972, 1975, 1977 və 1978-ci illərdə SSRİ XTNS-nin qızıl medalları.
Maraqlı faktlar
![image](https://www.wikimedia.az-az.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraW1lZGlhLmF6LWF6Lm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTlpTDJKbEwwSmhkR0ZpWVhSZlFYTjBjbTltYVhwcGEyRmZVaVZET1NVNU9YTWxRemtsT1Rsa2VHRnVZWE1sUXpRbFFqRnVKVU0wSlVJeGJsOW5hWEpwSlVNMUpUbEdhUzVxY0djdk1qVXdjSGd0UW1GMFlXSmhkRjlCYzNSeWIyWnBlbWxyWVY5U0pVTTVKVGs1Y3lWRE9TVTVPV1I0WVc1aGN5VkROQ1ZDTVc0bFF6UWxRakZ1WDJkcGNta2xRelVsT1VacExtcHdadz09LmpwZw==.jpg)
Ümummilli lider Heydər Əliyevin respublikaya rəhbərliyi dövründə H. Abdullayev Azərbaycan elminin yüksəlişi və dünya arenasına çıxmasına yönəlmiş tələblərinə son dərəcə həssaslıqla yanaşmış, yüksək təşkilatçılıq və təşəbbüskarlıq göstərmişdir.
Həsən Abdullayevin gördüyü işlər nəticəsində keçmiş SSRİ-də selen tədqiq etmək üçün yüksək təmizlikdə selen və yeni yüksək effektiv selen çeviricilərinin və bunlara əsaslanan onlarla cihazın kütləvi istehsalı üçün böyük bir ixtisaslaşmış sənaye yaradılmışdır. Azərbaycanda respublika sənayesi üçün prinsipial olaraq yeni məhsul növləri – yarımkeçirici cihazların hazırlanması başlandı. Keyfiyyət kateqoriyasına görə bu cihazlar və qurğular dünya standartları səviyyəsində olduğlarına görə Sovetlər Dövləti tərəfindən "SSRİ keyfiyyət nişanı"na layiq görülmüşlər.
Onun ilk dəfə bir sıra anomal hadisələrin izahı verildiyi və onlara nəzarət üsullarının göstərildiyi selen və selen cihazları fizikasıyla əlaqədar apardığı işlər dünyada çox məşhur oldu. Bu əsərlər SSRİ Elmlər Akademiyasının jurnallarında, beynəlxalq "Physical Review", "Chemical Physics", "Selenium and Tellurium Abstracts", "Japanese Journal of Applied Physics" fizika jurnallarında, A.İ.Qubanov, B.İ.Boltaks, D.M.Çijikov və V.P.Şastlivinin, İngilis-Amerikalı alim J.Ray Drabble, İngilis-Avstraliyalı alim H.Julian Goldsmid və başqalarının monoqrafiyalarında yüksək qiymətləndirilmişdir. Həsən Abdullayevin selenə dair işləri N.Semenov (1956), A. Proxorov (1964), J. Alferov (2001), məşhur Amerika alimləri Kenneth Teegarden, Lütfi Zadə, Beynəlxalq Selenyum və Tellurium Fizikasının İnkişafı Dərnəyinin prezidenti – V.Charles Cooper, akademiklər N.Bogolyubov, D.Blokhintsev, E.Velikhov, R.Sagdeev və başqa alimlər tərəfindən görkəmli işlər olaraq qiymətləndirilib.
Təşəbbüsü və rəhbərliyi altında yaradılan elmi mərkəzlər
Həsən Abdullayevin təşəbbüsü və rəhbərliyi altında, Azərbaycanda akademik tədqiqat institutları nəzdində SSRİ-də birincilərindən biri – yarı kapitalist özünü dəstəkləyən elmi və texniki istehsal müəssisələri (texnoparkları) Xüsusi Konstruktor Büroları (XKB) və digər eksperimental elmi və texniki zavodlar yaradılmışdır. Tədqiqat işlərini aparmaqla yanaşı, Həsən Abdullayev digər bölgələrdə də elm- tədqiqat mərkəzləri yaratdı: Naxçıvanda (indiki Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının NaxçıvanBölməsi), Şəkidə (indiki Şəki Regional Elmi Mərkəzi), Gəncədə (indiki Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Gəncə Bölməsi), Lənkəranda bioloji laboratoriya (indiki AMEA Lənkəran Regional Elmi Mərkəzi).
- 1959 — Astrofizika bölməsinin bazası əsasında Şamaxı Astrofizika Rəsədxanası
- 1965 — Hesablama mərkəzi əsasında Kibernetika İnstitutu
- 1967 — Naxçıvanda Batabat Astrofizika Rəsədxanası
- 1969 — Radiasiya tədqiqatları sektoru, sonradan Radiasiya Problemləri İnstitutu, indiki Milli Nüvə Tədqiqatları Mərkəzi
- 1970 — NPO "Ulduz", "Nord", "Azon", "İskra", "Tellur", "Billur" (1968)
- 1972 — Naxçıvan Elm Mərkəzi, hazırda AMEA-nın Naxçıvan Bölməsi
- 1972 — Neftkimya prosesləri İnstitutunun nəzdində təcrübə-istehsalat zavodu
- 1973 — Tətbiqi Fizika İnstitutunun filialı, hal-hazırda Fotoelektronika İnstitutu təcrübə zavodu ilə
- 1973 — Şəki Zonal Elmi Bazası- hal-hazırda Şəki Reqional Elmi Mərkəzi
- 1974 — Az. SSR EA nəzdində "Kaspi" Elm Mərkəzi, Hazırda 1992-ci ildən Azərbaycan Milli Aerokosmik Agentliyi
- 1975 — Fizika İnstitutunda Yüksək Enerjilər fizikası laboratoriyası; Nüvə tədqiqatları İnstitutu (Dubna ş.) və Yüksək enerjilər fizikası İnstitutu (Serpuxov ş.) ilə birgə tədqiqatlar.
- 1976 — Az. SSR EA Geologiya İnstitutunda Yer Fizikası bölməsi
- 1976 — Mehdiabadda üzümçülük və şərabçılıq elmi-tədqiqat İnstitutu
- 1978 — Yer kürəsi təbii sərvətlərin kosmik tədqiqatı İnstitutu
- 1978 — "Kibernetika" XKB, CKTBM "Kristal" təcrübə zavodu ilə
- 1978 — Təcrübə zavodu ilə birlikdə Darıdağ XK Texnoloji büro
- 1979 — Xanlar regionunda Ağsu elmi- tədqiqat bazası
- 1981 — "Selen" təcrübə zavodu, XKB "Registr", Reagent (1982), XKB
- "Kristal" (Bakı 1985).
Vəfatı
Akademik H. Abdullayev 1993-cü il sentyabrın 1-də Bakıda vəfat etmiş, Fəxri Xiyabanda dəfn edilmişdir.
Xatirəsi
- 2003-cü ildə Mehparə Nəcəfovanın rejissorluğu ilə həyatından bəhs edən "İnsan" filmi çəkilmişdir.
- 2018-ci ildə Prezident İlham Əliyev akademik Həsən Abdullayevin 100 illik yubileyi haqqında sərəncam imzalayıb.
- 25 dekabr 2018-ci ildə Azərpoçt tərəfindən Həsən Abdullayevin 100 illik yubileyi ərəfəsində üzərində onun rəsmi olan poçt markası buraxılıb. Markaya əlavə olaraq 200 ədəd "Birinci gün" zərfi də hazırlanıb..
- 2023-cü ildə H. Abdullayevə həsr olunmuş "Qurucu Həsən Abdullayev: alim, elm təşkilatçısı, Elmlər Akademiyasının prezidenti" kitabı işıq üzü görüb.
Monoqrafiyaları və əsərləri
- Atomic Diffusion in Semiconductor Structures. G.Abdullaev, Gasan Mamed Bagir ogly Abdullaev. Harwood Academic Publishers, Jan 1, 1987 — Science — 340 pages. London-Paris-New York-Melbourn.
- "Elektron yarımkeçirilərdə anod polyarizasiyasının temperatur asılılığının tədqiqi". H.B.Abdullayev, Bakı, Azərb.SSR Elmlər Akademiyası Nəşriyatı, 1948
- Elektron yarımkeçiricilər və onların tətbiqi. H.B.Abdullayev, Bakı, Azərb.SSR Elmlər Akademiyası Nəşriyatı, 1952
- Sərbəst elektron və onun tətbiqinin fiziki əsasları. H.B.Abdullayev Azərb.SSR Elmlər Akademiyası, nəşriyatı Bakı, 1954
- Yarımkeçiricilər düzləndiricilər. H.B.Abdullayev Azərb.SSR Elmlər Akademiyası, nəşriyatı Bakı, 1958, 204 s.
- Физические процессы, происходящие в селене и селеновых приборах. Абдуллаев Г. Б., Баку., изд. АН Аз. ССР, 1959
- Вопросы металлургии и физики полупроводников. Абдуллаев Г. Б., Москва, изд. АН СССР, 1959
- Поверхностные и контактные явления в полупроводниках. Абдуллаев Г. Б., изд. Томск. ун-та. (Россия), 1964
- Радиоизотопы и их применение в физике полупроводников. Абдуллаев Г. Б. и др. изд. АН АзССР, Баку, 1964
- Исследование влияния подслоя Те на свойства селеновых вентилей. Абдуллаев Г. Б. и др.изд. ФИАН, Баку, 1964
- Селен,Теллур и их применение. Абдуллаев Г. Б. и др. изд. АН Азерб. ССР. Баку, 1965
- Полупроводниковые элементы в приборостроении (ТНТК). Абдуллаев Г. Б. и др. изд. Оптприбор, Москва, 1966
- Сложные полупроводники. Абдуллаев Г. Б. изд. АН Аз. ССР., Баку, 1966
- Спектроскопия твёрдого тела. Абдуллаев Г. Б. и др.изд. «Наука», Ленинград, 1969
- Некоторые вопросы физики электронно-дырочных переходов., Абдуллаев Г. Б. и др., Изд, «Элм», Баку, 1971
- Радиационная физика неметаллических кристаллов. Абдуллаев Г. Б. и др. «Наукова думка», Киев, 1971
- Селен и зрение. Абдуллаев Г. Б. и др.изд. «Элм», Баку, 1972
- Селеновые ограничители. Абдуллаев Г. Б. и др. изд. ИФАН, Аз,ССР, Баку, 1973
- Влияние селена на иммунологические особенности плазмы крови облучённых животных.(Радиобиология)Г. Б. Абдуллаев и др. изд. АН Азерб. ССР, 1973
- Исследования по физике полупроводников. Г. Б. Абдуллаев. Баку, «Элм», 1974
- Физические свойства селена и селеновых приборов. Г. Б. Абдуллаев и др. Баку., изд. Элм, 1974
- Селен в Биологии. Г. Б. Абдуллаев. Баку., Изд. «Элм», 1974
- Фриттер селеновый. Абдуллаев Г. Б. и др. изд. ИФАН Аз. ССР, Баку, 1974
- Физика Селена. Абдуллаев Г. Б. и др. Баку, «Элм», 1975
- Полупроводниковые преобразователи. Абдуллаев Г. Б., 1974, Изд. «Наука» АН Азерб. ССР.
- Физика селеновых преобразователей. Г. Б. Абдуллаев и др. Баку, Изд. «Элм», 1981
- Nizami Gəncəvinin Elm Dünyası. H.B.Abdullayev və b. Azərbaycan dövlət Nəşriyyatı, 1991
- Взаимодействие лазерного излучения с полупроводниками типа А В. Г. Б. Абдуллаев и др. Баку., изд. «Элм», 1979
- H.B.Abdullayev. Fizikadan fəlsəfi söhbətlər. Bakı, «Elm».
Ədəbiyyat
- С.Г.Багирова, Н.М.Абдуллаев, Основатель Гасан Абдуллаев: ученый, организатор науки, президент Академии наук Азербайджана (Монография), 2023, 792 стр., ISBN
- Храмов Ю. А. Абдуллаев Гасан Мамедбагир оглы // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и доп. — М. : Наука, 1983. — С. 5. — 400 с. — 200 000 экз.
- Абдуллаев Гасан Мамед Багир оглы // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
- «Akademik Həsən Abdullayev» Ön söz. 2008,Bakı,Azərbaycan nəşriyyatı,s.5-7.
İstinadlar
- С.Г.Багирова, Н.М.Абдуллаев, Основатель Гасан Абдуллаев: ученый, организатор науки, президент Академии наук Азербайджана (Монография), 2023, 792 стр., ISBN , 2023-07-27 tarixində (#archive_missing_url) arxivləşdirilib
- "Выступление академика Жореса Алфёрова об академике Гасане Абдуллаеве" (PDF). Национальная академия наук Азербайджана. 2003. 2016-03-05 tarixində (PDF). İstifadə tarixi: 2015-08-24.
- https://science.gov.az/az/forms/skonchavshiesya-deystvitelnyie-chlenyi/3212 2022-06-17 at the Wayback Machine,
- gl6.pdf Görkəmli azərbaycanlılar
- "Arxivlənmiş surət". 2022-07-10 tarixində . İstifadə tarixi: 2022-02-22.
- "Soviet Science Review, Volume 3". IPC Science and Technology Press, 1972, ISSN 0038-5816. Academy of Sciences of the USSR, 1972. İstifadə tarixi: 2015-07-31.
- CBC TV. "Памяти академика" (rus). Youtube.com. 20.08.2022. 2022-08-21 tarixində . İstifadə tarixi: 2022-08-21.
- "Советские авторские свидетельства академика Г. Аблуллаева — полный список". 2017-06-19 tarixində . İstifadə tarixi: 2014-10-01.
- "Ж.И.Алфёров, Е.П.Велихов, В.М.Вул, А.М.Прохоров, М.А.Топчибашев, В.М.Тучкевич «Гасан Мамед Багир Оглы Абдуллаев (К шестидесятилетию со дня рождения)»". Успехи физических наук (УФН) АН СССР. Том 21, Выпуск 10, Октябрь 1978. 2015-09-19 tarixində . İstifadə tarixi: 2015-07-31.
- "Find A Grave Memorial# 115504683: Hasan M. Abdullayev". 2013-08-15. 2014-09-06 tarixində . İstifadə tarixi: 2014-09-06.
- "Akademik Həsən Abdullayevin 100 illik yubileyi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı". 2023-07-27 tarixində . İstifadə tarixi: 2023-07-27.
- Azərpoçt. "Akademik Həsən Abdullayevin 100 illiyinə həsr olunan marka" (az.). 27.07.2023. 2023-07-27 tarixində . İstifadə tarixi: 2023-07-27.
- ATV. "Görkəmli alimin həyatına həsr olunan kitab təqdim edildi" (az.). Youtube.com. 22.06.2023. 2023-06-26 tarixində . İstifadə tarixi: 2023-06-26.
Xarici keçidlər
![image](https://www.wikimedia.az-az.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraW1lZGlhLmF6LWF6Lm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTgwTHpSaEwwTnZiVzF2Ym5NdGJHOW5ieTV6ZG1jdk16QndlQzFEYjIxdGIyNXpMV3h2WjI4dWMzWm5MbkJ1Wnc9PS5wbmc=.png)
- h.abdullayev_AZ [751-765] 09.06.22GENIŞ AÇIQLAMA (REFERAT)
- Həsən Abdullayev
- Akademik H. Abdullayev adına Mükafat 2005-02-04 at the Wayback Machine
- Akademik Həsən Abdullayev 2016-03-04 at the Wayback Machine
- Həsən Abdullayev haqqında xatirələr [ölü keçid]
- "Həsən Abdullayev xatirələrdə" filmi — AzTV (2007)
- Азербайджанский физик, сыгравший ключевую роль в создании микроэлектроники. Гасан Абдуллаев
wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, tarixi, endir, indir, yukle, izlə, izle, mobil, telefon ucun, azeri, azəri, azerbaycanca, azərbaycanca, sayt, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, haqqında, haqqinda, məlumat, melumat, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar, android, ios, apple, samsung, iphone, pc, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, web, computer, komputer
Bu adin diger istifade formalari ucun bax Hesen Abdullayev deqiqlesdirme Hesen Memmedbagir oglu Abdullayev 20 avqust 1918 Yayci Naxcivan qezasi 1 sentyabr 1993 Baki SSRI ve Azerbaycanin gorkemli fiziki alim muellim elm teskilatcisi Sovet Ittifaqi ve dunyada yarimkeciriciler fizikasinin mikroelektronikasinin banilerinden biri Azerbaycan Dovlet mukafati laureati SSRI Elmler Akademiyasinin muxbir uzvu Azerbaycan EA nin heqiqi uzvu 1970 1983 cu illerde Azerbaycan EA nin prezidenti Hesen AbdullayevHesen Memmedbagir oglu AbdullayevDogum tarixi 20 avqust 1918 1918 08 20 Dogum yeri Yayci Naxcivan qezasi AXCVefat tarixi 1 sentyabr 1993 1993 09 01 75 yasinda Vefat yeri Baki AzerbaycanDefn yeri Fexri XiyabanMilliyyeti azerbaycanliHeyat yoldasi Zerife QehremanovaUsaqlari Sevda Abdullayeva Aydin Abdullayev Sevinc BagirovaAtasi Memmedbagir AbdullayevAnasi Hellan AbdullayevaElm saheleri yarimkeciriciler fizikasi ve biofizikaElmi derecesi fizika riyaziyyat elmleri doktoruElmi adi akademikIs yerleri Azerbaycan Elmler Akademiyasi Fizika InstitutuAlma mater Lenin adina Azerbaycan Pedaqoji InstitutuTehsili aliTaninmis yetirmeleri M Kerimov Y Seyidov E Salayev M Sahtaxtinski G L Belinki K Allahverdiyev R Suleymanov H Pasayev A Pasayev B Tagiyev N A Quliyev A Z Quliyev R Nani S Karimov S Mavlonov A S Babayev V B Antonov X Memmedov M Y Bakirov J Abakarov Y V Qorin V A Sadiqov F M Hesimzade S Mehdiyeva M Eliyev B A Esgerov Z A Eliyarova S Mehdiyeva K S Qehremanov A S Feldman Taninir Azerbaycan fizikasinin atasi elm teskilatcisi dunyada yarimkecirici elektronikanin qurucularindan biri selen ve tellur yarimkeciricilerde atom diffuziyasi uzre aparici mutexessisUzvluyu SSRI Elmler Akademiyasi Azerbaycan Milli Elmler AkademiyasiMukafatlari 1972 Umumittifaq Bilik Cemiyyetinin Fexri Fermani Sucaetli Emek Mukafati 1970 ADR beynelxalq Leypsiq Yaz Sergisinin boyuk qizil medali 1972 M V Lomonosov adina qizil medal 1970 S I Vavilov adina qizil medal 1970 S P Korolyov adina qizil medal 1988 SSRI Kosmonavtika Federasiyasinin K E Siolkovski adina qizil medali 1991 science zerbaijan com Vikianbarda elaqeli mediafayllar Hesen Abdullayev 1952 ci ilde ilk defe yarimkecirici kristallarda p n kecidin isleme prinsipinin fiziki mahiyyetini etrafli izahini verib O yenilikci texnologiyanin inkisafina qlobal elmi ve texnoloji tereqqiye ehemiyyetli bir tohfe veren ve guclu tesir gosteren fotoelementler gunes ve termoelementler kimi yaddas elementleri lazerler kibernetikada cip texnologiyasi alternativ enerji kimi elektronikanin tedqiqine ve inkisafi meseleleri ile mesgul olub Abdullayevin elmi nailiyyetleri sayesinde yarimkeciricilere esaslanan dunya texnologiyasi intensiv suretle miniaturlesmeye baslamis daha yungul mobil ve rahat olub Azerbaycan SSR de Abdullayev elmi ve texnoloji tereqqi inqilab etmis ve bir nov milli Silikon Vadisi ni yaratmisdir Alim fizik dunya elminde ehemiyyetli rol oynayan yarimkecirici fizikada selenyum ve analoqlarina esaslanan yeni bir istiqamet qurmus onun esasinda mikroelektronika sahesinde ilkin oz elmi mektebini bu istiqametde Akademiyada ilk laboratoriyalari ve tedqiqat institutlarini yaratmisdir Eyni zamanda o SSRI seraitinde uzerine boyuk risk alarag tedqiqat institutlari nezdinde yenilikci layihelerin heyata kecirilmesi ucun ilk Xususi Konstruktur Burolari XKB yaratmisdir Hesen Abdullayev SSRI ABS Yaponiya Almaniya Boyuk Britaniya Fransa Isvec Italiya Hindistan ve diger olkelerde patentlesdirilmis minden cox elmi eserin ve 400 e yaxin ixtiranin muellifidir HeyatiHesen Abdullayev 20 avqust 1918 ci ilde Culfa rayonunun Yayci kendinde anadan olmusdur Abdullayev 1941 ci ilde Azerbaycan Dovlet Pedaqoji Institutunun fizika fakultesini bitirmisdir 1941 1944 cu illerde Ordubad Pedaqoji Mektebinde ders demisdir 1945 ci ilden Azerbaycan EA da ise baslamisdir Laborantdan akademikedek Azerbaycan EA Prezidentine kimi yukselmisdir Eyni zamanda ADU pndiki BDU API indiki ADPU AMI indiki ATU de ders demisdir 1954 cu ilde Azerbaycan Dovlet Universitetinde Yarimkeciricier fizikasi kafedrasini yaratmisdir Bu kafedra butun SSRI de yaradilmis ilk yarimkeciriciler kafedralarindan biri idi 1948 1950 ci illerde Azerbaycan EA Fizika ve Riyaziyyat Institutunun direktor muavini 1950 ci il yanvarindan 1950 ci il avqust ayina kimi hemin institutun direktor evezi islemisdir 1950 1953 cu illerde Leninqrad Fizika Texnika Institutunda professor D N Nasledovun laboratoriyasinda islemisdir 1954 cu ilde hemin institutda prof D Nasledovun rehberliyi ve meshur alman fiziki V Rentgenin telebesi olmus akademik sedrliyi altinda mudafie surasinda Selenid duzlendiricilerde bas veren fiziki proseslerin tedqiqi movzusunda doktorluq dissertasiyasini mudafie etmisdir 1957 1993 cu illerde Azerbaycan EA Fizika Institutu direktoru vezifesinde islemisdir 1955 ci ilde Azerbaycan EA nin muxbir uzvu 1967 ci ilde heqiqi uzvu secilmisdir 1968 1970 ci illerde Azerbaycan EA Fizika Riyaziyyat ve Texnika bolmesinin akademik katibi olmusdur 1970 1983 cu illerde Azerbaycan EA nin Prezidenti olmusdur 1970 ci ilde SSRI EA ve RSFSR EA umumi fizika ve astronomiya bolmesine fizika ixtisasi uzre muxbir uzv secilmisdir 1970 ci ilde Azerbaycan Dovlet mukafati laureati 1974 cu ilde emekdar elm xadimi fexri adina layiq gorulmusdur Hesen Abdullayev defelerle SSRI Ali Sovetine deputat secilmis orden ve medallarla teltif olunmusdur O dogma Azerbaycan dili ve rus dillerinden elave turk alman ve ingilis dillerini bilirdi Aileli olub uc ovladi ve alti nevesi var Elmi pedaqoji fealiyyetiBakiya devet olunmus Nobel mukafati laureati professor Rudolf Mossbauer birinci cergede soldan ikinci akademik Hesen Abdullayevin ve Azerbaycan SSR Elmler Akademiyasinin Fizika Institutundan olan hemkarlarinin arasinda Akademik H Abdullayev omrunun elli ilinden coxunu yarimkeciriciler fizikasina ve biofizikaya hesr etmisdir Ilk defe olaraq selenli cihazlarda selenin anomal hallarini askara cixarmaqla onlarin idare olunmasi yollarini gostermisdir Uzunmuddetli elektrik yaddasli cihazlarin hazirlanmasi ve lazer ucun murekkeb kimyevi terkibli yarimkecirici monokristallarin alinmasi ucun bir sira kompleks tecrubeler aparmisdir H Abdullayev terefinden yeni murekkeb yarimkeciricilerin alinmasi ucun aparilan tecrubeler elektrik yaddasli idare olunan diodlarin yaradilmasina getirib cixarmisdir Selenin tellurun onlarin murekkeb birlesmelerinin ve bunlar esasinda hazirlanan yarimkecirici cihazlarin fizikasi selenin bioloji proseslerde rolunun tedqiqi sahesinde esasli elmi neticeleri vardir Onun rehberliyi ile murekkeb yarimkeciricilerden bir sira yeni cihazlar o cumleden yeni fiziki prinsiple isleyen uzunmuddetli elektrik yaddasli cihazlar yaradilmisdir Abdullayev 1952 ci ilde ilk defe yarimkecirici kristallarda p n kecidin isleme prinsipinin fiziki mahiyyetini etrafli izahini vermisdi Alim omrunu yenilikci texnologiyanin inkisafina qlobal elmi ve texnoloji tereqqiye ehemiyyetli bir tohfe veren ve guclu tesir gosteren fotoelementler gunes ve termoelementler kimi yaddas elementleri lazerler kibernetikada cip texnologiyasi alternativ enerji kimi elektronikanin tedqiqine ve inkisafina hesr edib Hesen Abdullayev in optik kvant generatorlarinin yaradilmasi ucun kompleks kimyevi terkibli yeni yarimkecirici monokristallarin elde edilmesi ile bagli isleri Sovet elminin 1964 1965 ci illerin en muhum neticeleri sirasina daxil olunmusdu O 1952 ci ilde nesr olunmus Azerbaycan dilinde yarimkeciriciler fizikasi ile bagli ilk fundamental eserin muellifidir Azerbaycan dilinde fizika uzre ilk terminoloji lugetin muelliflerinden ve bas redaktoru Azerbaycanda Xeberler ve Elm ve Heyat akademik jurnallarinin redaktoru kimi calisib H Abdullayevin Azerbaycan Elmler Akademiyasinda elektrokimya biokimya biofizika76 molekulyar biologiya molekulyar genetika77 78 ve digerleri kimi elaqeli fundamental elm sahelerinin formalasmasinda ve inkisafinda boyuk xidmetleri var O termoelektrik ceviricileri ucun yeni yarimkeciricilerin alinmasini isleyib hazirlamisdir Termoelektrik cevricileri ucun aldigi yarimkecirici materiala Amerika Birlesmis Statlari ve Fransanin patentleri verilmisdir Yuksek ixtisasli elmi kadrlar hazirlanmasinda boyuk xidmeti var O Azerbaycanda yarimkeciriciler fizikasi uzre elmi mekteb yaratmisdir Kecmis SSRI Elmler Akademiyasi Yarimkeciriciler fizikasi ve kimyasi elmi surasinin uzvu respublika Fizika problemleri elmi surasinin ve Bilik cemiyyetinin sedri olmusdur Hesen Abdullayevin elmi teskilati fealiyyetini de qeyd etmek olar Alim indiyedek xeyli sayda fizika elmleri namizedi ve fizika elmleri doktoru yetisdirmisdir O onlarla dissertasiyaya opponentlik etmisdir Onun meshur telebeleri arasinda M Kerimov Y Seyidov E Salayev M Sahtaxtinski G L Belinki K Allahverdiyev R Suleymanov H Pasayev A Pasayev B Tagiyev N A Quliyev A Z Quliyev R Nani S Karimov Tacikistan S Mavlonov A S Babayev V B Antonov X Memmedov M Y Bakirov J Abakarov Ozbekistan Y V Qorin V A Sadiqov F M Hesimzade S Mehdiyeva M Eliyev B A Esgerov Z A Eliyarova S Mehdiyeva K S Qehremanov A S Feldman vardir Elmi tedqiqat isleri ve esas neticeleriBeynelxalq elmi musavirelerde istirak ve cixis etmisdir Amerika Birlesmis Statlarinda 1970 Turkiyede 1974 yarimkeciriciler fizikasina dair muhazireler oxumusdur Yarimkecirici madde ve cihazlarin tedqiqi ve tetbiqine dair bir sira eserlerin muellifidir Elektron yarimkeciricilerin ve onlarin tetbiqi 1952 kitabi yarimkeciriciler fizikasi sahesinde Azerbaycan dilinde nesr olunan ilk eserdir O 17 monoqrafiyanin 1000 den cox elmi meqalenin 700 yaxin SSRI sehadetnameli ixtiranin 40 eded ABS Fransa Almaniya Ingiltere Turkiyede Rusiyada ve d xarici patentin muellifi 200 den cox doktorluq ve namizedlik dissertasiyasinin rehberi olmusdur 1953 u ile qeder yerine yetirdiyi elmi isler H B Abdullayev p n kecidlerinin yaradilmasi ve tedqiqinde gorkemli neticeler elde edib 1945 ci ilde ilk defe anodda dinamik potensial sicrayisini ve yuksek temperaturlarda katotda statik sicrayis kesf edib Herterefli tedqiqatlar neticesinde duzlendicilerde lokal tebeqenin fiziki tebieti ve emele gelme proseslerini aydinlasdirib Yerine yetirdiyi elmi isler yarimkeciricilerin duzlendirme dinamik nezeriyyesinin esasini teskil edib ve yarimkeciricilerin xasselerinin bir sira fiziki xususiyyetlerinin anlasilmasina sebeb olub selen elementlerine esaslanan ilk suni p n kecidini yaratmisdir duzlenmis cereyanin orta deyerinin tezlikden asililigi ucun fiziki mexanizm hazirlamisdir diodun qurulusundaki super guclu sahelerde keciricilik ucun empirik dustur elde etmisdir Bu isler yarimkeciricilerin duzlendirme nezeriyyesinin esasini teskil etmisdir H Abdullayevin adi yarimkeciriciler fizikasinin A3 B6 birlesmelerinin ve onlarin daha murekkeb analoqlarinin esas anlayislari ile elaqelendirilir Esas elmi neticeleri Abdullayev telebeleri ile eksperimental neticelere esasen coxqatli klapan fotoelementlerin faydali is emsalini teyin etmeye imkan veren hesablama dusturu elde etmisdir 1959 cu ilde yaratmislarindan Tebii galenid esasli termoelektrik generator parametrleri artirilmis selen fotoelementleri Abdullayevin selenyuma dair eserleri dunyada gorkemli sayilir 1961 ci ilde selen tellur onlarin murekkeb birlesmelerinin kristallarinin elde edilmesi fiziki xususiyyetlerinin herterefli oyrenilmesi ve yeni yarimkecirici cevricilerin yaradilmasi ile bagli esas isleri ile genis taninmisdir 1963 cu ile qeder gorulmus termoelektrik islerin dongusu istilik cevrici ucun tesirli olan yeni murekkeb yarimkeciricilerin yaranmasina sebeb olub Hesen Abdullayevin rehberliyi altinda radioaktiv izotoplar metodu ile selende diffuziyanin kemiyyet xususiyyetleri ve diffuz atomun veziyyeti mueyyen edilmisdir ilk defe elektronoqrafik metodu ile gosterilmisdir ki duzlendiricilerde ve fotoelementlerde duzlendirme mexanizmi onlarda heterokecidlerin emele gelmesi ile secielenib selen diod konstruksiyalarinin istehsali ucun movcud texnologiyalarin tekmillesdirilmesi ve yeni yuksek semereli texnologiyalarin yaradilmasi ucun elmi esaslar hazirlanmisdir menfi muqavimetli p n kecidi elde edilmisdir Hesen Abdullayevi tesebbusu ile yaradilmis hazirda Milli Nuve Tedqiqatlari Merkezi Abdullayev iscileri ile selen ve tellurun ikiqat ve uclu birlesmelerinin yeni qruplarini askar etmisler spektrin gorunen ve infraqirmizi bolgeleri ucun effektiv qebuledicileri kimi A3 B6 qrupu analoqlarinin cox sayda yeni daha murekkeb yarimkeciricileri proqnozlasdirilmis ve elde edilmisdir 1962 ci il A3B6 qrupunun elementlerinin mukemmel monokristallarinin alinmasi ucun texnologiya hazirlanmisdir TlSe elde edilmisdir 1959 cu il A3 B6 qrupu birlesmelerine esaslanan rentgen ve neytron radiasiyasinin detektorlari mueyyen edilmisdir 1960 ci il GaS tebeqeli selen diodlar elde edilmisdir 1961 ci il ilk defe GaSe nin boyuk monokristallari elde edilmis 1961 ci il tek tutulmanin movcudlugu askar edilmis ve GaSe de daha derin yapisma seviyyelerinin olmasi teyyin edilmisdir 1961 ci il xususi temizlikde material Se 99 99999 elde edilmisdir 1963 cu il elde edilmis xususi temizlikde Selenin 99 99999 monokristallari erimeden xlor ve brom qarisigi ile ve 7x4x2 mm3 olcude buxar fazasindan yetisdirilmisdir 1968 ci il A3 B6 qrup birlesmelerin onlarin berk mehlullari ve murekkeb analoqlarinin elektron xususiyyetlerindeki deyisikliklerin umumi xarakteri teyyin edilmisdir yarimkecirici tensometriyanin imkanlarini ehemiyyetli derecede genislendirmeye imkan veren piezofotoresistiv effekt askar edilmisdir 1971 ci il A3 B6 qrupunun yarimkeciricilerinin optik xususiyyetleri ve enerji qurulusunun oyrenilmesine dair fundamental islerin dongusu yarimkecirici elektronikanin imkanlarini xeyli genislendirmisdir mueyyen olunmusdur ki galyum selenid kristallarinin bir cox parametrde infraqirmizi IQ bolgesinde movcud olan diger qeyri xetti kristallari ehemiyyetli derecede ustelediyi ve kvant elektronikasi qeyri xetti optik ve tenzimlenen sualanma tezliyine malik generatorlarin yaradilmasi ucun perspektivlidir lazer sualanmasinin tezlik modulyasiyasindan istifade ederek optik rabite sistemi gelisdirilmisdir Rabite sisteminin qebuledici qurgusunda GaSe kristal esasli Dekoder tezlik modulyasiya siqnallarinin amplitud modulyasiyali siqnallara cevrilmesi rolunu oynamisdi 1974 cu il Birinci ve ucuncu qruplarin A1 B3 xalkogenidlerinin fiziki xususiyyetleri ve onlarin diod quruluslarindaki proseslerin tedqiqine esaslanaraq mueyyen edilmisdir ki birinci qrup xalkogenidlerinin yarimkecirici kristallarinda qutbden asili ve qutbden asili olmayan kecid ve yaddas idare olunan effektleri mis ve gumusun yuksekyuruklu ionlarinin injeksiyasina esaslanir idare olunan elektrik elektron yaddasli diodlar hazirlanmisdir 1966 ci il A3 B6 qrupun birlesmelerinin monokristallari esasinda yuksek muqavimet veziyyetinin metal keciriciliyine sahib oldugu ideal bistable cihaz yaradilmisdir elektrik sahesi ile idare olunan kecidle ve uclu yaddas ile cihazlar yaradilmisdir 1962 ci il noqtevi diodlar istehsal edilmisdir 1962 ci il prinsipce yeni yarimkecirici idare olunan diodlar ucuncu elektrod olmadan yaradilmisdir 1968 ci il Cu2 S esasinda hazirlanmis nazik tebeqeli film acarlari gelistirilmis ve arasdirilmisdir 1972 ci il Uinv kemiyetinin kicik deyisen siqnalin tezliyinden asililigini mueyyen eden empirik dustur alinmisdir 1972 ci il Birinci qrup xalkogenidlerinin A1 B3 tedqiqati neticesinde mueyyen edilmisdir ki birinci qrup xalkogenidlerin bu yarimkecirici kristallari defektli kristal qurulusa sahib oldugundan oz ozune asqarlanma effektine sebeb olur Bu tedqiqatlar esasinda yarimkecirici mis tellurid Cu2 Te ve gallium selen GaSe esasinda elektron informasiyanin daimi saxlama yeniden yazilmasi ucun 256 bit olan informasiya saxlama cihazi ve uzunmuddetli elektron yaddasli sabit disk ROM kecid gelisdirilmis hazirlanmisdir 1974 cu il P n kecidlerinde elektron generasiya rekombinasiya proseslerinin herterefli tedqiqati esasinda p n kecidlerinde elektron generasiya rekombinasiya proseslerinin esas parametrlerinin mueyyenlesdirilmesi ucun metod teklif edilmisdir p n kecidlerinde volt farad xususiyyetlerinin avtomatlasdirilmis yazilmasi ve reaktivliyin tebietinin induktive cevrilme fenomeninin avtomatik qeyd edilmesi ucun cihaz gelistirilmis ve yaradilmisdir mikroelektronika ve lazer texnologiyasi ucun perspektivli olan evvelceden bilinmeyen coxsayli uclu ve dordlu anizotrop yarimkecirici birlesmelerin movcudlugu proqnozlasdirib ve ilk defe elde edilmisdir lazerler ve yaddas elementleri ucun murekkeb kimyevi terkibli yarimkecirici monokristallarin alinmasi ucun herterefli genis cesidde isler aparilmisdir isiq yaddasi fenomenleri ve CdIn2 S4 monokristallarinda kecid effekti askar edilmisdir isiq istifade ederek CdIn2 S4 monokristallarinda kecid effektine nezaret etmek imkani gosterilmisdir ilk defe olaraq murekkeb yarimkeciriciler esasinda kecid heddi elastik deformasiya ile modulyasiya edilen ve spektrin TlInSe CdGaInS4 gorunen bolgesini isiqlandirilmasi ile elektron yaddasli kecid cihazlari elde edilmisdir 1975 ci il Si SiO2 Cu2 Te Se S yaddas elementleri esasinda tutumu 4 kbit olan mikrosxem gelisdirilib hazirlanmisdir 1978 ci il metal oksid yarimkecirici konstruksiyalarda asqarlarin elektrik oturulmesi yolu ile yarimkeciricilerin lokal asqarlamasi ile ekspress metod hazirlanmisdir bunlarin esasinda inteqral sxemlerin termostabil yaddas acari proqramlasdirila bilen yaddas elementi ve diod matrisi aktiv elementleri yaradilmisdir 1979 cu il kompleks istifadeye esaslanan hessas elektroqrafik qatlar yaratmaq ucun texnologiya hazirlanmisdir 1992 ci ilde tesbit edilmisdir ki optik seffaflandirici tebeqelerini silikon gunes huceyrelerine yerlesdirildikde bu elementlerin semereliliyi f i e 19 ve 27 e qeder artir iki qatli optik seffaflandirici tebeqelerini ise tetbiq edildikde semerelilik f i e 33 e qeder artir Elektron ve qamma sualari ile sualanmis cihazlar kosmosda islemek ucun dizayn edilmisdir H Abdullayev bir sira xususi yarimkecirici cihazlarin hazirlanmasi ve tetbiqi ve olkede istehsali ucun muasir elmi tecrube ve senaye temelinin yaradilmasi ile bagli cox is gormusdur Molekulyar biologiya ve biofizika sahesinde H B Abdullayevin birbasa istiraki ile inkisaf etdirilen elm sahesi bioloji fizikadir Onun tesebbusu ile Beyin Biofizikasi nin ilk laboratoriyalari Bolme Sektor ve Mikrobiologiya Institutu Azerbaycan Elmler Akademiyasi Fizika Institutunun temelinde yaradilmis biofizika ve molekulyar biologiya genis sahede yayilmisdir Abdullayev Molekulyar biologiya ve biofizika sahesinde orijinal bir tedqiqat istiqametini yaradib radioizotop ve diger metodlarla arasdirildigi zamani selenin bioloji obyektlerde paylanmasi fermentativ proseslerdeki ve xususile onemli olan gorme analizatorunun isiq hessasliginin artirilmasinda rolu tedqiq edilmis bir sira muhum melumatlarini gelistirimis ve elde edilmisdir Bu isler gozun nece islediyini anlamaq ucun vacibdir sua enerjinin elektrik enerjisine cevrilme mexanizminde istirak eden selenin tesiri altinda retinanin isiqla elaqeli elektrik potensialinin guclendirilmesinin evveller bilinmeyen bir fenomeni teyin edilmisdir ilk defe deoksiribonuklein tursusu DNT matrisi uzerinde ribosomal ribonuklein tursusunun sintezini kataliz eden fermentin birinci formasinin fealiyyetinin selen terefinden secici inhibe edilmesi fakti askar edilmisdir Abdullayev ve onun bir qrup telebesi yeni murekkeb yarimkeciricilerin elde edilmesi istehsali bunlara esaslanan muxtelif cihazlarin yaradilmasi habele biofizika sahesinde gozun gorme prosesinde selenin rolununun mueyyenlesdirilmesi kimi bir sira islerine gore 1972 ci ilde Azerbaycan Dovlet Mukafatina layiq gorulmusler Teltif ve mukafatlari1970 M V Lomonosov adina qizil medal 1970 S I Vavilov adina medal 1970 Fedakar Emek Mukafati 1972 Azerbaycan SSR Dovlet mukafati 1972 Beynelxalq Leypsik yarmarkasinin ADR boyuk qizil medali 1974 Azerbaycan SSR emekdar elm xadimi 1975 Qirmizi emek bayragi ordeni 1978 Lenin ordeni Umumittifaq Bilik Cemiyyetinin Fexri Fermani 1988 S P Korolyov adina qizil medal 1991 SSRI Kosmonavtika Federasiyasinin K E Siolkovski adina qizil medali 1972 1975 1977 ve 1978 ci illerde SSRI XTNS nin qizil medallari Maraqli faktlarHesen Abdullayevin tesebbusu ile yaradilmis Batabat Astrofizika Resedxanasinin giris qapisi Umummilli lider Heyder Eliyevin respublikaya rehberliyi dovrunde H Abdullayev Azerbaycan elminin yukselisi ve dunya arenasina cixmasina yonelmis teleblerine son derece hessasliqla yanasmis yuksek teskilatciliq ve tesebbuskarliq gostermisdir Hesen Abdullayevin gorduyu isler neticesinde kecmis SSRI de selen tedqiq etmek ucun yuksek temizlikde selen ve yeni yuksek effektiv selen ceviricilerinin ve bunlara esaslanan onlarla cihazin kutlevi istehsali ucun boyuk bir ixtisaslasmis senaye yaradilmisdir Azerbaycanda respublika senayesi ucun prinsipial olaraq yeni mehsul novleri yarimkecirici cihazlarin hazirlanmasi baslandi Keyfiyyet kateqoriyasina gore bu cihazlar ve qurgular dunya standartlari seviyyesinde olduglarina gore Sovetler Dovleti terefinden SSRI keyfiyyet nisani na layiq gorulmusler Onun ilk defe bir sira anomal hadiselerin izahi verildiyi ve onlara nezaret usullarinin gosterildiyi selen ve selen cihazlari fizikasiyla elaqedar apardigi isler dunyada cox meshur oldu Bu eserler SSRI Elmler Akademiyasinin jurnallarinda beynelxalq Physical Review Chemical Physics Selenium and Tellurium Abstracts Japanese Journal of Applied Physics fizika jurnallarinda A I Qubanov B I Boltaks D M Cijikov ve V P Sastlivinin Ingilis Amerikali alim J Ray Drabble Ingilis Avstraliyali alim H Julian Goldsmid ve basqalarinin monoqrafiyalarinda yuksek qiymetlendirilmisdir Hesen Abdullayevin selene dair isleri Nobel mukafatcilari N Semenov 1956 A Proxorov 1964 J Alferov 2001 meshur Amerika alimleri Kenneth Teegarden Lutfi Zade Beynelxalq Selenyum ve Tellurium Fizikasinin Inkisafi Derneyinin prezidenti V Charles Cooper akademikler N Bogolyubov D Blokhintsev E Velikhov R Sagdeev ve basqa alimler terefinden gorkemli isler olaraq qiymetlendirilib Tesebbusu ve rehberliyi altinda yaradilan elmi merkezler Hesen Abdullayevin tesebbusu ve rehberliyi altinda Azerbaycanda akademik tedqiqat institutlari nezdinde SSRI de birincilerinden biri yari kapitalist ozunu destekleyen elmi ve texniki istehsal muessiseleri texnoparklari Xususi Konstruktor Burolari XKB ve diger eksperimental elmi ve texniki zavodlar yaradilmisdir Tedqiqat islerini aparmaqla yanasi Hesen Abdullayev diger bolgelerde de elm tedqiqat merkezleri yaratdi Naxcivanda indiki Azerbaycan Milli Elmler Akademiyasinin NaxcivanBolmesi Sekide indiki Seki Regional Elmi Merkezi Gencede indiki Azerbaycan Milli Elmler Akademiyasinin Gence Bolmesi Lenkeranda bioloji laboratoriya indiki AMEA Lenkeran Regional Elmi Merkezi 1959 Astrofizika bolmesinin bazasi esasinda Samaxi Astrofizika Resedxanasi 1965 Hesablama merkezi esasinda Kibernetika Institutu 1967 Naxcivanda Batabat Astrofizika Resedxanasi 1969 Radiasiya tedqiqatlari sektoru sonradan Radiasiya Problemleri Institutu indiki Milli Nuve Tedqiqatlari Merkezi 1970 NPO Ulduz Nord Azon Iskra Tellur Billur 1968 1972 Naxcivan Elm Merkezi hazirda AMEA nin Naxcivan Bolmesi 1972 Neftkimya prosesleri Institutunun nezdinde tecrube istehsalat zavodu 1973 Tetbiqi Fizika Institutunun filiali hal hazirda Fotoelektronika Institutu tecrube zavodu ile 1973 Seki Zonal Elmi Bazasi hal hazirda Seki Reqional Elmi Merkezi 1974 Az SSR EA nezdinde Kaspi Elm Merkezi Hazirda 1992 ci ilden Azerbaycan Milli Aerokosmik Agentliyi 1975 Fizika Institutunda Yuksek Enerjiler fizikasi laboratoriyasi Nuve tedqiqatlari Institutu Dubna s ve Yuksek enerjiler fizikasi Institutu Serpuxov s ile birge tedqiqatlar 1976 Az SSR EA Geologiya Institutunda Yer Fizikasi bolmesi 1976 Mehdiabadda uzumculuk ve serabciliq elmi tedqiqat Institutu 1978 Yer kuresi tebii servetlerin kosmik tedqiqati Institutu 1978 Kibernetika XKB CKTBM Kristal tecrube zavodu ile 1978 Tecrube zavodu ile birlikde Daridag XK Texnoloji buro 1979 Xanlar regionunda Agsu elmi tedqiqat bazasi 1981 Selen tecrube zavodu XKB Registr Reagent 1982 XKB Kristal Baki 1985 VefatiAkademik H Abdullayev 1993 cu il sentyabrin 1 de Bakida vefat etmis Fexri Xiyabanda defn edilmisdir Xatiresi2003 cu ilde Mehpare Necefovanin rejissorlugu ile heyatindan behs eden Insan filmi cekilmisdir 2018 ci ilde Prezident Ilham Eliyev akademik Hesen Abdullayevin 100 illik yubileyi haqqinda serencam imzalayib 25 dekabr 2018 ci ilde Azerpoct terefinden Hesen Abdullayevin 100 illik yubileyi erefesinde uzerinde onun resmi olan poct markasi buraxilib Markaya elave olaraq 200 eded Birinci gun zerfi de hazirlanib 2023 cu ilde H Abdullayeve hesr olunmus Qurucu Hesen Abdullayev alim elm teskilatcisi Elmler Akademiyasinin prezidenti kitabi isiq uzu gorub Monoqrafiyalari ve eserleriAtomic Diffusion in Semiconductor Structures G Abdullaev Gasan Mamed Bagir ogly Abdullaev Harwood Academic Publishers Jan 1 1987 Science 340 pages London Paris New York Melbourn Elektron yarimkecirilerde anod polyarizasiyasinin temperatur asililiginin tedqiqi H B Abdullayev Baki Azerb SSR Elmler Akademiyasi Nesriyati 1948 Elektron yarimkeciriciler ve onlarin tetbiqi H B Abdullayev Baki Azerb SSR Elmler Akademiyasi Nesriyati 1952 Serbest elektron ve onun tetbiqinin fiziki esaslari H B Abdullayev Azerb SSR Elmler Akademiyasi nesriyati Baki 1954 Yarimkeciriciler duzlendiriciler H B Abdullayev Azerb SSR Elmler Akademiyasi nesriyati Baki 1958 204 s Fizicheskie processy proishodyashie v selene i selenovyh priborah Abdullaev G B Baku izd AN Az SSR 1959 Voprosy metallurgii i fiziki poluprovodnikov Abdullaev G B Moskva izd AN SSSR 1959 Poverhnostnye i kontaktnye yavleniya v poluprovodnikah Abdullaev G B izd Tomsk un ta Rossiya 1964 Radioizotopy i ih primenenie v fizike poluprovodnikov Abdullaev G B i dr izd AN AzSSR Baku 1964 Issledovanie vliyaniya podsloya Te na svojstva selenovyh ventilej Abdullaev G B i dr izd FIAN Baku 1964 Selen Tellur i ih primenenie Abdullaev G B i dr izd AN Azerb SSR Baku 1965 Poluprovodnikovye elementy v priborostroenii TNTK Abdullaev G B i dr izd Optpribor Moskva 1966 Slozhnye poluprovodniki Abdullaev G B izd AN Az SSR Baku 1966 Spektroskopiya tvyordogo tela Abdullaev G B i dr izd Nauka Leningrad 1969 Nekotorye voprosy fiziki elektronno dyrochnyh perehodov Abdullaev G B i dr Izd Elm Baku 1971 Radiacionnaya fizika nemetallicheskih kristallov Abdullaev G B i dr Naukova dumka Kiev 1971 Selen i zrenie Abdullaev G B i dr izd Elm Baku 1972 Selenovye ogranichiteli Abdullaev G B i dr izd IFAN Az SSR Baku 1973 Vliyanie selena na immunologicheskie osobennosti plazmy krovi obluchyonnyh zhivotnyh Radiobiologiya G B Abdullaev i dr izd AN Azerb SSR 1973 Issledovaniya po fizike poluprovodnikov G B Abdullaev Baku Elm 1974 Fizicheskie svojstva selena i selenovyh priborov G B Abdullaev i dr Baku izd Elm 1974 Selen v Biologii G B Abdullaev Baku Izd Elm 1974 Fritter selenovyj Abdullaev G B i dr izd IFAN Az SSR Baku 1974 Fizika Selena Abdullaev G B i dr Baku Elm 1975 Poluprovodnikovye preobrazovateli Abdullaev G B 1974 Izd Nauka AN Azerb SSR Fizika selenovyh preobrazovatelej G B Abdullaev i dr Baku Izd Elm 1981 Nizami Gencevinin Elm Dunyasi H B Abdullayev ve b Azerbaycan dovlet Nesriyyati 1991 Vzaimodejstvie lazernogo izlucheniya s poluprovodnikami tipa A V G B Abdullaev i dr Baku izd Elm 1979 H B Abdullayev Fizikadan felsefi sohbetler Baki Elm EdebiyyatS G Bagirova N M Abdullaev Osnovatel Gasan Abdullaev uchenyj organizator nauki prezident Akademii nauk Azerbajdzhana Monografiya 2023 792 str ISBN 978 9952 37 628 9 Hramov Yu A Abdullaev Gasan Mamedbagir ogly Fiziki Biograficheskij spravochnik Pod red A I Ahiezera Izd 2 e ispr i dop M Nauka 1983 S 5 400 s 200 000 ekz Abdullaev Gasan Mamed Bagir ogly Bolshaya sovetskaya enciklopediya v 30 t gl red A M Prohorov 3 e izd M Sovetskaya enciklopediya 1969 1978 Akademik Hesen Abdullayev On soz 2008 Baki Azerbaycan nesriyyati s 5 7 IstinadlarS G Bagirova N M Abdullaev Osnovatel Gasan Abdullaev uchenyj organizator nauki prezident Akademii nauk Azerbajdzhana Monografiya 2023 792 str ISBN 978 9952 37 628 9 2023 07 27 tarixinde archive missing url arxivlesdirilib Vystuplenie akademika Zhoresa Alfyorova ob akademike Gasane Abdullaeve PDF Nacionalnaya akademiya nauk Azerbajdzhana 2003 2016 03 05 tarixinde PDF Istifade tarixi 2015 08 24 https science gov az az forms skonchavshiesya deystvitelnyie chlenyi 3212 2022 06 17 at the Wayback Machine gl6 pdf Gorkemli azerbaycanlilar Arxivlenmis suret 2022 07 10 tarixinde Istifade tarixi 2022 02 22 Soviet Science Review Volume 3 IPC Science and Technology Press 1972 ISSN 0038 5816 Academy of Sciences of the USSR 1972 Istifade tarixi 2015 07 31 CBC TV Pamyati akademika rus Youtube com 20 08 2022 2022 08 21 tarixinde Istifade tarixi 2022 08 21 Sovetskie avtorskie svidetelstva akademika G Ablullaeva polnyj spisok 2017 06 19 tarixinde Istifade tarixi 2014 10 01 Zh I Alfyorov E P Velihov V M Vul A M Prohorov M A Topchibashev V M Tuchkevich Gasan Mamed Bagir Ogly Abdullaev K shestidesyatiletiyu so dnya rozhdeniya Uspehi fizicheskih nauk UFN AN SSSR Tom 21 Vypusk 10 Oktyabr 1978 2015 09 19 tarixinde Istifade tarixi 2015 07 31 Find A Grave Memorial 115504683 Hasan M Abdullayev 2013 08 15 2014 09 06 tarixinde Istifade tarixi 2014 09 06 Akademik Hesen Abdullayevin 100 illik yubileyi haqqinda Azerbaycan Respublikasi Prezidentinin Serencami 2023 07 27 tarixinde Istifade tarixi 2023 07 27 Azerpoct Akademik Hesen Abdullayevin 100 illiyine hesr olunan marka az 27 07 2023 2023 07 27 tarixinde Istifade tarixi 2023 07 27 ATV Gorkemli alimin heyatina hesr olunan kitab teqdim edildi az Youtube com 22 06 2023 2023 06 26 tarixinde Istifade tarixi 2023 06 26 Xarici kecidlerVikianbarda Hesen Abdullayev ile elaqeli mediafayllar var h abdullayev AZ 751 765 09 06 22GENIS ACIQLAMA REFERAT Hesen Abdullayev Akademik H Abdullayev adina Mukafat 2005 02 04 at the Wayback Machine Akademik Hesen Abdullayev 2016 03 04 at the Wayback Machine Hesen Abdullayev haqqinda xatireler olu kecid Hesen Abdullayev xatirelerde filmi AzTV 2007 Azerbajdzhanskij fizik sygravshij klyuchevuyu rol v sozdanii mikroelektroniki Gasan Abdullaev