Bu məqalə . |
Bu məqaləni lazımdır. |
Nuru Killigil və ya Nuru Paşa (türk. Nuri Killigil; 1889, Konstantinopol, Osmanlı imperiyası – 2 mart 1949, Sütlücə, İstanbul, Türkiyə) — Osmanlı ordusunun generalı, Qafqaz İslam Ordusunun komandanı və Türkiyə Cümhuriyyəti dövründə sahibkar.
Nuru Paşa | |
---|---|
Nuri Killigil | |
![]() | |
Şəxsi məlumatlar | |
Doğum tarixi | |
Doğum yeri | İstanbul, |
Vəfat tarixi | |
Vəfat yeri | Sütlüce, İstanbul, |
Dəfn yeri | |
Vətəndaşlığı | ![]() |
Hərbi fəaliyyəti | |
Qoşun növü | Piyada |
Xidmət illəri | 1911–1920 |
Rütbəsi | General-leytenant |
Komandanlıq edib | |
Döyüşlər | |
Əlaqələri | Ənvər paşa (qardaşı) |
![]() |
O, 1949-cu il mart ayının 2-də İstanbulun Sütlücə fabrikində baş verən partlayış nəticəsində faciəli surətdə həlak olmuşdu.
Həyatı
Erkən illəri
Hərbi karyerasının başlanğıcı
Rus-yapon müharibəsi
Artilleriya Zabitləri məktəbində xidməti
Birinci dünya müharibəsi
Azərbaycanda xidməti
Türkiyəyə qayıdışı
Qarabağda anti-Sovet xalq üsyanının yatırılmasından sonra Türkiyəyə qayıtmalı olan Nuru paşanın sonrakı həyatı Türkiyə ilə bağlıdır. Öz doğma vətəninə qayıtması ilə Nuru paşa yeni sınaqlarla üzləşməli oldu. Hər şeydən əvvəl Sovet Rusiyasının bolşevik rəhbərliyi Azərbaycanda bolşevik hakimiyyətinə qarşı qətiyyətli mübarizə aparan Nuru paşanın təqibini Türkiyə ərazisində də davam etdirdi. Sovet Rusiyanın rəhbərliyi ilə Türkiyənin müxtəlif səviyyəli heyətləri arasında aparılan danışıqlar zamanı Nuru paşanın Qarabağda sovet hakimiyyətinə qarşı mübarizə aparması ciddi tənqidlə qarşılandı və Türkiyə milli mücadiləsinin fəalları qarşısında onun nəzarət altına alınması məsələsi qaldırıldı. Buna baxmayaraq, Türkiyə ərazisində Nuru paşa həbs edilmədi, lakin onun bolşevizmə qarşı cəbhə tutması təqdir də olunmadı.
![image](https://www.wikimedia.az-az.nina.az/image/aHR0cHM6Ly93d3cud2lraW1lZGlhLmF6LWF6Lm5pbmEuYXovaW1hZ2UvYUhSMGNITTZMeTkxY0d4dllXUXVkMmxyYVcxbFpHbGhMbTl5Wnk5M2FXdHBjR1ZrYVdFdlkyOXRiVzl1Y3k5MGFIVnRZaTg1THprM0wxTjBZV1ptWDI5bVptbGpaWEp6WDI5bVgzUm9aVjlCY20xNVgyOW1YMGx6YkdGdFgyRnVaRjl6ZEdGbVpsOXZabDkwYUdWZlRXbHVhWE4wY25sZmIyWmZTR1ZoYkhSb1gyOW1YM1JvWlY5QlJGSXVhbkJuTHpJd01IQjRMVk4wWVdabVgyOW1abWxqWlhKelgyOW1YM1JvWlY5QmNtMTVYMjltWDBsemJHRnRYMkZ1WkY5emRHRm1abDl2Wmw5MGFHVmZUV2x1YVhOMGNubGZiMlpmU0dWaGJIUm9YMjltWDNSb1pWOUJSRkl1YW5Cbi5qcGc=.jpg)
Qarabağda qarşısına qoyduğu məqsədə çata bilməməsi, Nuru paşanın mənəvi və fiziki gərginliyini daha da artırdı. Bunlar Nuru paşanın bütün durumunda da özünü göstərməyə başladı. Bir tərəfdən də dolanışıq çətinliklərinin mövcudluğu Nuru paşanın həyatında ağrılı səhifələrdən birini açdı. Yeni şəraitdə Nuru paşanın ailə üzvləri də pərən-pərən düşmüşdü. Qardaşı Ənvər paşa ingilis təqiblərindən qaçaraq Rusiyaya sığınmış, anası Aişə İstanbulda tək qalmış, digər qardaşı Kamil və bacısı Mediha da yeni şəraitin çətinlikləri ilə üzbəüz qalmışdılar.
1920-ci il sentyabr ayının 12-də Xəlil paşanın Ərzurumdan Ənvər paşaya yazdığı məktubunda Nuru paşanın da onun yanında olduğunu qeyd edirdi. Xəlil paşa həmin məktubunda Nuru paşanın mənəvi və fiziki yorğunluqlar içərisində olduğunu, sıxıntılı günlər keçirdiyini, istirahətə ehtiyac duyduğunu və nəhayət ailə üzvlərinin maliyyə problemləri ilə qarşılaşmalı olduğunu yazırdı:
![]() | ...Qardaşım Nuru ilə bərabər buradayız. O da olduqca güc və sıxıntılı günlər keçirirdi. İndi həmd olsun, salamat və afiyətdir. Pək yorulmuş olduğu üçün artıq bir müddət istirahət edərək dinlənməyə qərar vermişdir... | ![]() |
Sentyabr ayının 12-də Nuru paşa da Ənvər paşaya məktub yazdı. Həmin məktubda o özünün və ailə üzvlərinin rastlaşdığı çətinlikləri də qısaca qələmə aldı. Nuru paşa bu məktubunda hətta hərbi və siyasi fəaliyyətlə vidalaşcağını da Ənvər paşanın nəzərinə çatdırırdı. Eyni zamanda rəssamlıqla məşğul olmaq barədə fikir söyləyirdi:
![]() | Ağabəy (Ənvər paşaya müraciət forması), Ailəmizin hər fərdi ki, siz de epeyicə sıxıntılar çəkdiniz. Çox şükür ki, təhlükəsiz keçdi. Erkəklərdən məada ailəmizin qadınlarına da təziq edilir. İlk təcrübəni Medihada yapdılar. ![]() Sultan əfəndi (Ənvər paşanın həyat yoldaşı nəzərdə tutulur), ilə ablamın Berlinə və ya Vyanaya keçmələri iyi oldu. Biçarə anam nə edəcək? Kazım bəy Medihanı Ərzuruma gətirir. Ehtimal anam də gəlir. Fəqət geçmək pək müşgül. Burası o qədər bahalı ki, mən ən son vaqiədən sonra artıq siyasət və əsgərliklə qəti-əlaqə edirəm. İyi bir rəssam ola bilsəydim şimdi keçinəcək qədər (fəqət bizdə rəssamlıqla geçinmək qeyri-mümkün ya nə isə) para qazana bilirdim, sanıram. Məmafih, sizə nəzərən mənim yüküm xəfif. Tək başına olduqdan sonra nərədə olsa qarnımı doyura bilirəm. Azərbaycan vaqiəsindən dolayı yanınıza gələməyəcəyimi təxmin edirəm. Medihadan bir xəbər aldıqdan sonra Kazım bəy də nəzdinizə gedəcəkdir. Mən də baxalım. Hörmətlə əllərinizdən öpərim. Nuru. | ![]() |
1920-ci il sentyabr ayının sonlarında Nuru paşa Türkiyənin azadlıq mübarizəsinə qoşuldu və Sarıqamış ətrafında döyülərə qatıldı. Nuru paşa bu döyüşə onunla birlikdə Türkiyə ərazisinə keçmiş Azərbaycan milli süvari alayı ilə daxil oldu və bir daha Azərbaycana bağlılığını nümayiş etdirdi. Onun qatıldığı döyüş də uğurlu oldu və Azərbaycan süvari alayı 1920-ci il sentyabr ayının sonlarında Sarıqamışı ələ keçirdi. 1920-ci ilin oktyabrında Nuru paşa Azərbaycan süvari alayı ilə artıq Ərzurumda idi. Tarixi ədəbviyyatda, habelə Ənvər paşanın yazışmalarında olan məlumatlara görə 1920-ci ilin sonlarında Nuru paşanın birdəfəlik ordudan ayrıldığını söyləmək mümkündür.
1921-ci ilin əvvəllərindən Nuru paşa öz biznesini qurmağa çalışır. O özünün emalatxanalarını qurmaqla silahların, hərbi təchizatın təmiri ilə məşğul olurdu. Bunu o, 1921-ci il aprel ayının 1-də Ənvər paşaya yazdığı məktubunda da qeyd edirdi:
![]() | Əziz Ağabəyim, Ərzurumda iş ocağı namı ilə metruk makinaları təmir etdirərək böyük bir emalatxana təsis etdirməkdəyəm. Metruk malzəmə o qədər çoxdur ki, Anadolu sənayesini tərəqqi etdirmək üçün lazım olan bu malzəməni işlədərək təmini mümkündür. Ocağın Trabzon və Erzincanda birər şöbələrinin təsisini və qırıq avtomobilləri təmir etdirərək Ərzurum-Trabzon, Xorasan-Qarakilsə arasında avtomobil qolları işlətməsini və Sarıqamışda metruk bulunan bir kaç hezar fabrikasının Rizə ormanlarına nəqlini təklif etdim. Nəqliyyədən gələcək karı göstərmək üçün Ərzurumdan Trabzona altı okka üçün 95 quruş nəqliyyə ücrəti alındığını və şehri üç yüz min kilo nəqliyyta olduğunu söyləmək kafidir. Palantökən yanındakı qaz mədəni də işlədiləcək bir haldadır. Toplanılacaq sərmayə ilə qumaş və dəri fabrikaları təsisi üçün də lazım olan makinaları Avropadan gətirmək mümkün olacaqdır. Yalnız bunların həpsini yapacaq qədər oturmaq istəyirəm. Səlahiyyətlər və zehniyyət başqadır. Haqqımdakı təklifinizi bir müddət üçün mən də müvafiq buluram. Rəssamlıq və türk tarixi əsaslarını tədqiq etməyi məslək olaraq qəbul edirəm. Burada başladığım işin əsasını qəsir müddətdə bitirəcəyimə qaniyəm. Ərzurumda iş ocağı quruldu. Ermənilərdən iğtinam edilən 12 milyon ingilis fişəngini təhlil üçün bir makina yapdım. Müvəffəqiyyət hasil oldu. Boş qovanları imha etmək üçün də makinalar yapılmaqdadır. Tökməxanamız gündə 120 metr qumaş çıxarır. Hər gün təzayüd etməkdə. Ərzincandakı xarab fabrikdən bir miqdar makina təmin etdirə bilərsək qumaş hasilatı daha çox artacağına qaneyəm. Berlinə getmək üçün bir az müşkülat çəkəcəyəm. Əvvəla yol parası lazım. Dairə müdiri İbrahim bəylə mənim anlaşmam uzun sürəcək. Şükrü yerini dəyişdirmək üçün sizin yazmanız daha səri və əmin olur. Mürəssa saatı satmış. Trabzon sansur məmuru Fuad əfəndi Xəlil paşanın əski parasını birisi vasitəsiylə göndərmiş. Vapurla İtaliyanı dolaşaraq getməkdən başqa yol yox. Varna tarixi varsa da, hənuz tədqiq etmədim. Rusiyadan getmək də bir türlü bizcə kolay başqa bir yol olursa lütfən yazarsınız. Mən bir buçuq, iki ay sonra Trabzon şöbəsinin təsisi üçün oraya getmək istəyirəm. Cavabınızı orada alacağıma ümid edirəm. | ![]() |
Bu məktubda da Nuru paşa qeyd edirdi ki, o, emalatxana açsa da, onun maliyyə sıxıntıları qalmaqda idi və hətta Berlinə getmək üçün onun lazımi qədər pulu yenə də yox idi. Sonra da işlətdiyi emalatxanaların Rusiyada da şöbəsini açmaq fikrinə düşmümüşdü. Amma məlumdur ki, Nuru paşa Almaniyaya səfər etsə də Rusiyaya səfər etmədi.
1921-ci ilin əvvəllərindən başlayaraq Ənvər paşanın ailəsinə və yaxınlarına qarşı təzyiqlər bir qədər də artdı. Çünki 1921-ci il mart ayının 12-də Türkiyə Böyük Millət Məclisi Nuru paşanın və Ənvər paşanın Anadoluya gəlməsini qadağan edən qərar qəbul etdi. Ona görə Ənvər paşanın yaxınlarına qarşı da müəyyən sıxıntılar möcud idi. Ənvər paşanın yaxınlarından bəziləri Avropaya köçmüşdülər. Nuru paşanın Ənvər paşaya yazdığı məktubuna görə demək olar ki, Nuru paşanın da Avropaya köçmək məsələsi qalxımışdı. Ənvər paşa kiçik qardaşı Kamilə 1921-ci il avqustun 10-da yazdığı məktubunda da Nuru paşanın Berlinə gələ biləcəyinə işarə edilir. Amma Nuru paşa uzun müddət Berlində qalmağı qəbul etməyib. Ənvər paşaya 22 avqust tarixli məktubunda Nuru paşa yazırdı:
![]() | Möhtərəm Ağabəyim, Dünən bir məktub göndərdim. Bugün emin vasitə bulunduğumdan təkrar göndərirəm. Kazım bəy Ankarada. Mediha və uşaqlar, mən, anan buradayıq. Anan 15 gün sonra İstanbula dönəcək. Mən yarın Ankaraya mütəvəccihən hərəkət edirəm. Bir vəzifə ilə mükəlləf deyiləm. Ankarada qalmaq niyyətində deyiləm. Ancaq Avropada yaşamaq üçün ya Sultana (Ənvər paşanın xanımı nəzərdə tutulur), ya eniştəmə yük olmaq xoşuma gəlmir. Buradakıların bizlərə qarşı pər hüsnü-nəzər yox. Ancaq mənə bir şey dedikləri də yox. Bu son mücadilə əsasında kəndi istəyimlə məmləkəti tərk etmək istəmirəm. Məcburiyyət görürsəm tərk edəcəyim təbiidir. Anan maaşının qət olacağını zənn edir. Mən kəndisinə məalasef baxacaq halda deyiləm. Bunun üçün kəma fis-sabiq kəndisinə para verilməsini istəyir. Avropaya keçməyəcək olursam evlənmək istəyirəm. Karçıbaşıların Həmidə xanımın qızı varmış. Gözəlçə və daha gənc olduğu üçün hoppalaşmamış. Mən də başqa dürlüsü ilə yaşayamam. Babası Tahir paşanın tügəngçilərindən ana tərbiyəsi iyi. Paraları yox. Prinses İffət xanımın qızı da var. Amma həvayi meşreb olmuş... | ![]() |
1921-ci ilin avqust ayında Nuru paşa Ankaraya gələndə səhhətində problemlər var idi. Ənvər paşanın yazışmalarından aydın olur ki, bir müddət sonra Nuru paşanın səhhətinin yaxşılaşmışdır. Amma görünür Nuru paşanın xəstəliyi ciddi idi və Berlində olarkən səhhətinin müalicəsi ilə də məşğul olmuşdu. Onun Berlinə gəlməsi 1922-ci ilin ilk aylarına təsadüf edir. Nuru paşanın Berlinə gəlməsinin nə ilə bağlı olduğunu söyləmək çətindir. Çünki Nuru paşa xəstəliyini müalicə edəndən dərhal sonra heç də Türkiyəyə qayıtmadı və bir də 1923-cü ildə Türkiyəyə döndü.
Məlumdur ki, Ənvər paşanın xanımı Naciyə xanım, Ənvərin uşaqları və qardaşı Kamil bəy Berlində yaşayırdılar. Ənvər özü bu zaman artıq Orta Asiyada idi və burada bolşeviklərə qarşı mübarizə aparırdı. Ənvərin qardaşı Kamil bəy Ənvərin ailəsinin qayğısını öz üzərinə götürmüşdü. Nuru paşa Berlinə gələndə Naciyə xanımla Kamilin yanında qaldı. Səhhətinin müalicəsini Nuru paşa Münhendəki sanatoriyada davam etdirdi.
Berlində olarkən Nuru paşa qardaşı Ənvər paşa ilə də məktublaşırdı. Bu məktublaşma fəal olmasa da, hər halda onların arasında əlaqə qırılmamışdı və Nuru paşa qardaşı Ənvər paşanın türkçülük uğrunda bolşevizmə qarşı mübarizəyə qoşulmasını rəğbətlə qarşılayırdı. Eyni zamanda öz həyatını və fəaliyyətini də Ənvər paşanın tövsiyələri əsasında qurmağa çalışırdı.
Ənvər paşanın yazışmaları arasında Nuru paşanın ona 1922-ci il iyul ayının 10-da yazdığı məktub da vardır. Bu məktub Nuru paşanın Ənvər paşaya yazdığı sonuncu məktub sayılır. Çünki Ənvər paşa həmin ilin avqust ayında Orta Asiyada şəhid oldu. Nuru paşanın Berlindən Ənvər paşaya yazdığı məktub aşağıdakı kimidir:
![]() | Sevgili Ağabeyciyim. Dünən bir məktub göndərdim. Bugün emin vasitə bulunduğumdan təkrar göndərirəm. Kazım bəy Ankarada. Mediha və uşaqlar, mən, anan buradayıq. Anan 15 gün sonra İstanbula dönəcək. Mən yarın Ankaraya mütəvəccihən hərəkət edirəm. Bir vəzifə ilə mükəlləf deyiləm. Ankarada qalmaq niyyətində deyiləm. Ancaq Avropada yaşamaq üçün ya Sultana (Ənvər paşanın xanımı nəzərdə tutulur), ya eniştəmə yük olmaq xoşuma gəlmir. Şimdiyə qədər sizdən bir məktub alamadım. Ala bilsəydim xətti-hərəkətimi ona görə tənzim edərdim. Pək əski bir məktubunuzla Trablusa getməyi müvafiq görmüşdünüz. Məncə boşuna yorğunluq idi. Getmədim. Şimdi yanınıza gəlməyə hazıram. Hər nə qədər azərbaycanlılar və dağıstanlılar məndən yardım bəkliyorlarsa da oralarda ancaq Anadolunun və ya Avropanın yardımı ilə bir iş yapmaq mümkün olduğu üçün şimdilik fiili bir təşəbbüsdə bulunmayı zaid görüyorum. Başladığınız işin müvəffəqiyyətlə nəticələnməsi halinda Qafqasyanın qurtarılacağı təbiidir. Bu halda əvvəla yanınıza gələrək məqsədi-müştərikin hüsuluna çalışmağı daha müvafiq buluyorum. Amcam da buraya gəldi. Kəndisi ilə birlikdə gələcəyim təbiidir. Kamilə yazdığınız məktub və istədiyiniz hər şey hazırlandı. Bu postayla göndərilir. Mən də bilxassə Zeppelin işini əhəmiyyətlə davam edirəm. İmkan daxilində cəbbəxanasıyla birlikdə 5000 silah, 50 qədər zabit, böyücük bir təmirxana, hətta bir iki də təyyarə bir dəfədə nəql oluna biləcəkdir. Bunun üçün hər şeydən əvvəl para lazımdır. Siz 30 ila 50 min altun göndərə biləcəkmisiniz? Zeppelin və sairənin nə qədər mal olacağını təxmin edəmiyorum. Netice-yi təhqiqatımı bu postayla yetişdirməzsəm gələcək postayla göndərərəm. Alman hökuməti Dövləti-İtilafiyyə tərəfindən sıx kontrol altında olduğundan bu kimi şeylər ancaq fazla para sərfiylə təmin oluna biləcəkdir. Almanların ekserisi Sovet Rusiyası ilə dost yaşamaq tərəfdarı olduğundan hərəkətinizin əleyhinədirlər. Hofmanlar da bunlar miyanındadır. Zeppelin məsələsini etimadınızı qazanmış zevat vasitəsiylə həllə çalışıram. Paranı təmin etdiyiniz təqdirdə mən də bu vasitə ilə gələcəyəm. Mən Berlində pək sərbəst dolaşmıram. Ermənilər təqib edir. Biz də bir birimizdən geri durmuruq. Sizin cavabınızla birlikdə paranı və ehtiyac listəsini dörd gözlə müntəzirəm. Tanıdıqlarınızdan yanınıza gəlməsini arzu etdiyiniz zevat varsa yazınız. Bərabər gətirərim. Onlar üçün də para lazım olduöunu unutmayınız. Qardaşın. | ![]() |
Məktubdan görünür ki, Nuru paşa Azərbaycan və Dağıstanla əlaqələrini kəsməyibmiş və bu bölgələrin sovet işğalından azad olması onu hələ də düşündürürdü. O, Ənvər paşanın Orta Asiyada bolşeviklərə uğurlu mübarizəsini də Azərbaycan və Dağıstanın Sovet işğalından qurtarılması üçün bir zəmin kimi qiymətləndirirdi. Ona görə də Nuru paşa həm Ənvər paşanın Orta Asiyada bolşeviklərə qarşı mübarizəsini dəstəkləyir, həm də özü də ora yollanaraq bu mübarizəyə qoşulmaq istəyirdi. Bunun üçün Nuru paşa hətta silah və sursat hazırlaması işləri ilə də məşğul oludru. Nuru paşanın bu məktubundan az bir müddət sonra Ənvər paşa Orta Asiyada şəhid oldu və Nuru paşa yəqin elə buna görə daha Orta Asiyaya getməyi lazım bilmədi. Ənvər paşanın şəhid olması xəbərini Nuru paşa Berlində aldı və onun bu xəbəri necə qarşıladığını söyləmək çətindir. Lakin məlumdur ki, Nuru paşa qardaşı Ənvər paşaya sonsuz ehtiramla yanaşırdı, onu nəslinin böyüyü bilirdi, bütün məktublarında ona isti sözlərlə müraciət edirdi.
Nuru paşa özəl fəaliyyətini uğurla qurduqdan sonra Ənvər paşanın övladlarına xüsusi qayğı göstərirdi. Ənvər paşanın Naciyə sultandan üç övladı var idi və onlar xaricdə yaşamalı olurdular. Nuru paşa tez-tez onları Türkiyəyə dəvət edərək onlara mümkün qayğını göstətirdi. Naciyə sultan bu barədə öz xatirələrində də yazırdı:
![]() | Sənələr keçiyor. Çocuqlar təhsillərinə davam ediyor və böyüyürlərdi. Həmd olsun həpsi səhətli və qabiliyyətlidirlər... Günün birində onların məmləkətə dönə biləcəklərini ümid edirdim. Çocuqlarımdan ayrılmaq mənə çox güc gələcəkdi. Sənələr keçdikcə bu ehtimal yaklaşırdı. Vətəndaş olaraq məmləkətə dönmələri üçün mənim qayın bəradərim Nuru paşa çox çalışdı. Bir xeyli müraciətlərdə bulundu. Nəhayət çocuqlarım üçün 1939-da özəl bir qanun çıxdı. Babalarının soyadı və vətəndaşlığın bütün haqlarına sahip olaraq məmləkətə dönə biləcəklərdi. Bunu kəndilərinə amcaları Nuru paşa təmin etdi. Nuru paşa dürüst, namuslu, pək hörmət etdiyim və sevdiyim bir insandı Çocuqlarıma sənələrcə həm analıq, həm də babalıq etmişdir. Kəndisinə çox şey borcluyam... | ![]() |
Ənvər paşanın ailə üzvlərinə Türkiyəyə qayıtmaq qadağan olunmudu. Naciyə sultan məktubunda buna işarə edirdi. Nuru başa dövlət orqanlarına müraciət edərək, Ənvər paşanın övladlarının vətənə qayıtması barəsində icazə ala bilmişdi. Nuru paşa Berlində erməni terrorçuları tərəfindən təqib olunurdu. Ermənilər Tələt paşa hökumətinin rəhbərlərinin və fəallarının terror edilməsi üçün kütləvi fəaliyyətə başlamışdılar. Bu baxımdan onlar Nuru paşanı da Azərbaycanda erməni daşnaklarına qarşı mübarizə aparmasına görə qətlə yetirmək istəyirdilər. Ona görə də Berlində Nuru paşanın izinə düşə bilmişdilər. Ənvər paşanın xanışı Naciyə sultan Nuru paşanın Berlində ermənilər tərəfindən təqib olunmasını belə xatırlayırdı:
![]() | ...Hər bazar özəl bir avtomobillə aile ile gəzməyə gedirdik. Nuru paşa da bizimlə bərabər gəlirdi. Bir bazar günü avtomobili bəkliyirdik. Arabada bir arizə olduğunu və o sabah şoferin gəlməyəcəyini öyrəndik. Bəlli bir saətdə dışarıya da çıxamadıq. Megerse o gün sui qəsdçilər hərəkətə keçəcək və Nuru paşanı vuracaqlarmış. Bizi qorumaq məqsədiylə düşmənlərimizi gözləyən polis xəfiyyələri gizlənmiş olduqları yerdən bütün tərtibatı seyr etmişlər. Bizə sonradan nəql etdilər. Düşmənlər qayət qüvvətli və şücaətli geden bir mersedes avtomobillə evin qarşısındakı ormanın bir yoluna gizlənmişlər. Orada bizim avtomobilin gəlməsini bəkliyorlarmış. Arabanın içindəkilər iki kişiymiş. Bizim tutduğumuz xəfiyyələr eyni ormanın başqa bir yolunda saxlanaraq həm evi, həm də düşmənləri gözləmişlər. Mersedesdəkilərin üzlərindən, qaş və gözlərindən erməni olduqları belli imiş. Polislər vermiş olduğumuz rəsmlərdən bunların kimliklərini də təsbit etmişlər. Vaxt keçib bizim araba gəlməyincə düşmənlərimiz sinirlənməyə başlamışlar. Ağacların arxasında saxlanaraq evdən çıxmamızı bəkləmişlər.Nəhayət artıq arabanın gəlməyəcəyini və evdən kimsənin çıxmayacağını anlayan düşmənlər çəkilib getmişlər. Məmurlarımız bizə hadisəni bütün ayrıntılarıyla anlatdıqlarından da mühəqqəq bir ölümdən qurtardığımızı anlayaraq şükür etdik. Erməni terrorçuları Nuru paşanın qətlə yetirilməsi ilə bağlı Berlində öz niyyətlərinə yetişə bilmədilər. | ![]() |
Nuru paşanın Ərzrum və Trabzonda işə saldığı emalatxanaların da fəaliyyəti görünür uğurlu olmamışdır. Çünki Nuru paşa sonradan öz fəaliyyətini Ankara və İstanbulda davam etdirməli olmuşdu. Ankarada bir müddət ticarət işləri ilə məşğul olmuş, sonra isə İstanbula gələrək burada iş qurmağa çalışmışdı. Bu, artıq XX əsrin 30-cu illərinə təsadüf edir. 1918-ci ildən başlayaraq Nuru paşa hərbi pensiya almağa başlamışdır. Nuru paşa Türkiyə Müdafiə Nazirliyinə müraciət edərək Azərbaycanın süvari alayı ilə birlikdə Milli Mücadilədə iştirak etdiyini bəyan etmiş və ona Milli Mücadilə veteranı kimi pensiya kəsilməsini xahiş etmişdi. Aparılan müəyyən yoxlamalardan sonra Nuru paşanın bu məlumatı təsdiq olunmuş və ona Milli Mücadilə veteranı kimi pensiya kəsilmişdi. 1929-cu ildə isə ona Milli Mücadilədə iştirak etdiyi üçün İstiqlal medalı verilmişdir. Qeyd etmək lazımdır ki, Nuru paşa hərbidən yarbay rütbəsində tərxis edilmişdir. Bu rütbə onun Qafqaz İslam Ordusu komandanı təyin edilməzdən əvvəl malik olduğu rütbə idi. Generallıq (paşalıq) rütbəsi isə ona Qafqazda xidmət etməli olması ilə əlaqədar fəxri rütbə kimi verilmişdir. Bununla belə, Nuru bəy bütün tarixi ədəbiyyatda Nuru paşa kimi xatırlanmaqdadır. Nuru paşanın İstanbulda qurduğu iş daha uğurlu alınmışdır. O, 1933-cü ildə İstanbulda Zeytunburnu fabrikini açdı və bu fabrikin fəaliyyəti 1946-cı ilə kimi davam etdi. Zeytunburnu fabriki hərbi xarakterli fabrik idi və burada top, minaatan, təyyarə mərmiləri, tapançalar və digər silah və sursat istehsal olunurdu. Eyni zamanda bu fabrikdə mərmilərin, hərbi silahların və təchizatın təmiri işləri də aparılırdı. Nuru paşanın fabriki hətta II Dünya müharibəsi illərində Türkiyədə əsas tapança istehsal edən fabrik idi. Fabrik təkçə tapanca üçün yox, digər silahlar üçün də Türkiyə Müdafiə Nazirliyindən böyük sifarişlər alırdı. Nuru paşa Sütlücədə yeni bir fabriki təsis etdikdən sonra Zeytunburnu fabrikinin fəaliyyəti tədricən həmin fabrikə keçirilmişdi. Sütlücə fabrikinin təsis edilməsi isə 1938-ci ilə təsadüf edir. Bu fabrik başqa bir şəxsə mənsub idi və göstərilən ildə Nuru paşaya satıldı. Nuru paşa bu fabriki ciddi şəkildə yenidən təchiz edərək onu silah və sursat istehsal edən bir fabrikə çevirdi. Burada istehsal olunan silahlar Türkiyənin ehtiyacına istifadə edildiyi kimi, həm də xaricə ixrac olunurdu. Bu da Nuru paşanın istehsal etdiyi silahların yüksək keyfiyyətdə olmasından xəbər verir. Nuru paşa hətta öz məhsulları ilə müxtəlif sərgilərdə də iştirak edirdi. O, istehsal etdiyi məhsulların satışının təşkil edilməsi üçün bir sıra xarici ölkələrdə də olmuşdu. Nuru paşanın həyatını tədqiq edən Necdət Karakösenin tədqiqinə görə Nuru paşa Sütlücə fabrikinin işini qurandan sonra aşağıdakı ölkələrdə olmuşdu: — 1938-ci ilun martında Nuru paşa Vyana, Berlin və Parisdə olmuşdu, 1939-cu ilin əvvəlində yenidən Almaniyaya yollanmış və orada kiçik qardaşı Kamil bəylə də görüşə bilmişdi. 1939-cu ilin avqustunun 20-də yenidən Almaniyaya yollanmışdır. 1940-cı ilin əvvəlində Nuru paşa İsveçrə və Fransada , 1948-ci ilin mayında Misirdə, 1948-ci ilin avqust-oktyabrında Suriyada olmuşdu. Avropaya səfəri zamanı Yunanıstanda olarkən Nuru paşanın zəhərlənməsi baş vermiş və hətta bir müddət yaddaşını da itirmişdi. Bütün bunlar göstərir ki, Sütlücə fabriki kifayət qədər məhsuldar bir fabrik idi və onun işinin tənzimlənməsində Xəlil paşa da Nuru paşaya müəyyən köməklər göstərirdi. Ənvər paşanın həyatının tədqiqatşısı olan Şövkət Sürəyyə Aydəmir Sütlücə fabrikini işlədərkən Nuru paşa ilə görüşmüş və Xəlil paşanın ona kömək etməsi ilə bağlı öz xatirələrində də yazmışdı. Bu xatirələrin bir maraqlı məqamı var ki, Sürəyyə Aydəmir Nuru paşa ilə görüşündə Qafqaz xatirələrinə daldıqlarını qeyd edirdi. Yəni, aradan illər keçməsinə, həyatın tamamilə yeni qayğıları ortaya çıxmasına baxmayaraq Nuru paşa Azərbaycandakı xidmətini həmişə kövrək xatirələrlə anırdı. Ş. Sürəyya Aydəmir yazır: Mən artıq Ankarada dövlət xidmətindəyəm. İqtisad vəkalətində Sənaye dairəsi rəisliyim sırasındaydı. Bir gün Nuru paşa məni görmək istədiyi xəbəri verildi. Nuru paşanı bilirdim, eşidirdim, amma heç görməmişdim. Nuru paşa odaya girərkən rəhmətlik Ənvər paşanı görür kimi oldum. Ənvər paşayla qardaşı Nuru paşanın üzlərində müştərək xətlər və müştərək ifadələr vardı. Müraciəti iş üzərindəydi. Xəlicdə bir fabrika qurmaq məsələsi. Bir taqım çapraşıq münasibətlərə düşmüşdü. İşi üçün az konuşduq. Yapıla bilən yapılacaqdı. Amma biz daha çox Qafqaz hekayətlərinə daldıq. Ondan sonra da bir gün Xəlil paşanı odamda qarşıladım. Artıq bütün əsgəri və siyasi hərəkətləri dışındaydı. Yeğəni Nuru paşanın işlərində ona yardımçı oluyordu. Ziyarətinə də bu işlər vəsilə vermişdi. Ondan sonra bu ziyarətlər hər vəsilə ilə təkrarlandı. Onunla da konuşmamız eyni şəkildə yürüdü. İşlər qısaca anlatılırdı. Fəqət əsil və uzun konuşmalarımız ondan sonra başlardı. Necə uzaq ölkələrdə, necə hərəkətli günləri, hadisələri dilə gətirən necə rəngli xatirələr. Sütlücə fabrikini işlətməklə bərabər Nuru paşa Pendikdə mərmi emelatxanasına və Qaraburunda civə mədəninə sahib olmuş və onların da işlərini qurmuşdu. Qeyd etmək lazımdır ki, Nuru paşa öz həyatını da məhz qurduğu istehsalat sahəsində başa vurdu.
Ölümü
1949-cu il mart ayının 2-də Nuru paşa sahibi olduğu Sütlücə hərbi fabrikində baş vermiş partlayış nəticəsində həlak oldu. Partlayış kapsulların saxlandığı otaqda texniki normalara əməl edilməməsi nəticəsində baş vermişdi. Kapsullar saxlanılan otaqda havanın temperaturu 80 dərəcəyə qədər qalxsa da, heç kim bu yüksək dərəcənin partladıcı maddələr üçün təhlükəli olduğuna diqqət yetirməmişdi. Kapsul saxlanılan otaqda baş verən partlayış güclü olduğu üçün qonşu sexlərdə saxlanılan kimyəvi və partlayıcı maddələrin də partlamasına səbəb olmuşdu. İlk partlayış baş verəndə Nuru paşa fabrikin dəftərxanasında idi. Partlayış baş verən kimi özünü hadisə yerinə çatdırır və sexlərdə olan işçilərdən tələb edir ki, dərhal təhlükəsiz yerə çəkilsinlər. Özü isə minaatan minalarının saxlandığı anbarın təhlükəsizliyini yoxlamaq üçün həmin anbara yollanır. Bu anbarda Suriyanın sifarişi ilə istehsal edilmiş 2 min ədəd mina saxlanılırdı.
Kimyəvi və partladıcı maddələrin partlaması baş verən otağın zirzəmisində də tez alışan maddələrin, o cümlədən barıt və trotilin saxlandığı anbarı idi. Kimyəvi maddələrin partlayışından sonra otağın döşəməsi çökdü və zirzəmidə olan maddələr də partladılar. Bu partlayış son dərəcə güclü bir partlayış idi və hətta baş verən yanğının söndürülməsi üçün gəlmiş yanğınsöndürənlər partlayışın zərbəsindən həlak oldular. Nuru paşa da bu partlayış zamanı həlak olmuşdu. O, minaların saxlandığı anbara gedib çıxa bilməmişdi.
Yanğının söndürülməsi üçün bütün şəhərdən axışıb gələn yanğınsöndürənlər minaların saxlandığı anbarın partlayacağı təqdirdə daha böyük fəlakətin ola biləcəyini gördükləri üçün yanğının yayılmasının qarşısını almağa çalışdılar. Eyni zamanda 2 kilometr məsafədə ətrafda yaşayan əhali təhlükəsizlik baxımından evlərindən köçürüldülər. Lakin yanğınsöndürənlər yanğının genişlənməsinin qarşısını ala bildilər və minaların saxlandığı anbarın təhlükəsiliyi təmin edildi.
Sütlücə fabrikində partlayışın baş verməsini Xəlil Kut belə xatırlayırdı:
![]() | Bizzat təhqiqatla məşğul oldum. Mütəəssüf yügənim də 150 əmələsini qurtara bilmək qayəsi ilə təhlükənin gözünə atıldığı və bərhava olmaq sürətiylə şəhid düşdüyünə qənaət gətirmiş bulununuyorum. Mərhumun ağabəyisi Ənvər paşa mərhum bilindiyi kimi qəbri olmayan bir şəhiddir. Qardaşı da tibği onun kimi qəbirdən məhrum bir halda şəhadət mərtəbəsinə ihraz etmiş bulunuyor. Təhərriyata yarın müsaidə edəcəklərdi. Fəqət ben bu gün vaqiə məhəllinə getdim. Anlatdıqlarına görə yegenimin qurtulması ehtimalı mində bir belə mövcud deyildir. Sağ qalsa idi, indiyə kimi əlbəttə ki, meydana çıxardı. Nuru paşa sakin zəvahiri altında çox cəsur və iddiasız bir ürək bütünlüyünə sahib idi. Onun üçün təhlükəni görür-görməz fabrikanın sahib və müdrü sifətiylə məhzənə atılmış və cəsarətinin qurbanı olmuşdur. | ![]() |
Sütlücə fabrikinin işçilərindən olan İsmayıl Saylav baş verən partlayışı belə xatırlayırdı:
![]() | Paşa bombaların yerini sordu. Cavab alır-almaz da o tərəfə səgirtdi. Bir yandan da – buraya kimsə gəlməsin – deyə bağırırdı. Bu sırada kimyaxananın altında partlayıcı maddə bulunduğundan xəbərsiz olan itfaiyyə ərləri nərdivanlarda saçaklara dırmanmışlar, içəriyə su sıxırlardı. Kəndilərinə - pək soxulmayın, içəridə məvadi-infilağiyyə var - deyə söylədim. Fəqət duymadılar belə...Birdən sanki yer-göy qarışdı, ayağım altındakı torpaq sarsıldı və kəndimi bir kənara savrulmuş buldum. İtfaiyyə ərləri paramparça bir halda havada uçurlardı. Toz, torpaq, göy üzünə fırlamış divar parçaları. İştə o əsnada gördüklərim bunlar oldu. | ![]() |
Nuru paşa kimyəvi əşyaların olduğu otağın zirzəmisində tez alışan maddələrin olduğunu bilirdi və bu anbarın da təhlükəsizliyinin təmin edilməsini istrəyirdi. Əvvəlcə bu otağa baş vurmaq istəyəndə ikinci güclü partlayış baş verir. Bu partlayış elə güclü olur ki, Nuru paşanın və onun yanında olanların cəsədlərini tapmaq belə mümkün olmur. Fabrikin daxilində və hətta ətrafında yanıb kömürə dönmüş qol, qılça, baş və başqa insan əzaları tapılmışdı. Onların da kimə məxsusluğunu müəyyənləşdirmək mümkün olmamışdı. Sonrakı axtarışlar zamanı Nuru paşaya məxsus olan tək ayaqqabı, paltarından qopmuş qumaş parçalar, Nuru paşaya məxsus yaddaş dəftəri tapılmışdı. Bununla da belə bir qənaətə gəlinmişdi ki, Nuru paşanın bu böyük partlayışdan salamat çıxması mümkün deyil.
Mart ayının 7-də Sütlücə fabrikində həlak olanların dəfn mərasimi təşkil edildi. Bu mərasim zamanı 10 nəfər dəfn edildi. Onlardan yeddi nəfərinin kimliyi müəyyən edilmiş, üç nəfərin kimliyi isə müəyyən edilməmişdi. Nuru paşa da bu müəyyən edilməmişlər sırasında idi. Dəfn mərasimində Türkiyənin daxili işlər naziri, əmək naziri və digər rəsmi şəxslər iştirak etdilər. Dəfn mərasimi İstanbul Şəhidliyində aparıldı. Sütlücə fabrikində partlayış baş verən günü Nuru paşanın həyat yoldaşı Misli Mələk xanım Misirə uçmuşdu. Nuru paşa günortadan sonra özü onu yola salaraq Sütlücə fabrikinə qayıtmış və faciə ilə üzləşmişdi. Nuru paşanın həlak olması Misli Mələk xanıma çatdırılmamışdı. O, bir də mart ayının 16-da İstanbula qayıtdıqdan sonra Nuru paşanın həlak olması barəsində xəbər tutmuşdu.
Şəxsi həyatı
Nuru paşa həyatının sonlarına yaxın ailə həyatı qurmuş və həyatının böyük bir hissəsini tək yaşamışdır. Nuru paşa Bakıda olarkən Hacı Zeynalabdin Tağıyevin qızı Sara xanımla ailə həyatı qurmaq istəyirdi. O uzaqda olduğu üçün Hacı Zeynalabdin Tağıyeev Sara xanımı ona verməkdən imtina etdi. Nuru paşa Bakıda olarkən Hacı Zeynalabdin Tağıyev onu böyük təntənə ilə qarşılamışdı və Xəlil Kuta da Bakıda qaldığı günlərdə evində yer vermişdi. Nuru paşa da ona Sara xanımla ailə həyatı qurmaq istədiyini demişdi. Sara xanım bu hadisəni belə xatırlayırdı:
![]() | Adı dillər əzbəri olan İslam türk ordusunun baş komandanı Nuru paşa Bakını almışdı. Bir neçə dəfə görüşmüşdük. Hər şeyi başa düşürdüm. Romantik, şairanə arzularla yaşayırdım...Paşa bir neçə dəfə ziyafətdə olmuşdu. Bağımıza gəlmişdi...Gözlərimdə, elə hamının nəzərində qeyri-adi qəhrəman kimi görünürdü... Tək mənim yox, elə hamının... Hacıya ağız açıb mənə evlənmək istədiyini demişdi...Atam ona da Buxara əmirinə verdiyi cavabı vermişdi... | ![]() |
O zaman Nuru paşanın 29 yaşı var idi. Hacı Zeynalabdin Tağıyev Nuru paşaya dərin ehtiram bəsləsə də, övladının gözündən uzaqda olmasına razılıq vermədi. Nuru paşa ilə Sara xanımın görüşləri zamanı Nuru paşa ona şeir oxuyardı.
1921-ci ildə Nuru paşa bir də ailə həyatı qurmaq barədə fikirləşməyə başladı. Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, 1921-ci il avqust ayının 22-də Ənvər paşaya göndərdiyi məktubunda ailə həyatı qurmaq istəməsindən söz açır və onun nəzərində olan xanımlar barəsində Ənvər paşaya məlumat verirdi. Nuru paşa iki xanımın adını çəkir. Biri Karçıbaşılardan olan Həmidə xanımın qızı, bir də İffət xanımın qızı. Əlavə olaraq Nuru paşa Həmidə xanımın qızının gənc və gözəl bir xanım olduğunu bildirirdi. Amma həmin ildə Nuru paşa ailə həyatı qurmadı. O bir də 1946-cı ildə, həlak olmasından 3 il əvvəl Ənvər paşaya məktubunda adını çəkdiyi İffət xanımın qızı Misli Mələk xanımla ailə həyatı qurdu. 1901-ci ildə doğulmuş olan Misli Mələk xanımın anası İffət xanım Misir şahzadəsi idi. Nuru paşa ilə Misli Mələk xanımın övladı olmamışdı. Nuru paşanın həlak olmasından sonra Misli Mələk xanım uzun bir həyat yaşamış və 1989-cu ildə dünyasını dəyişmişdi.
İrsi
Filmoqrafiya
Təltif və mükafatları
İstinadlar
- Süleymanov, Mehman. Nuru paşa və silahdaşları. Bakı. 2014. 360. (#accessdate_missing_url)
Xarici keçidlər
wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, tarixi, endir, indir, yukle, izlə, izle, mobil, telefon ucun, azeri, azəri, azerbaycanca, azərbaycanca, sayt, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, haqqında, haqqinda, məlumat, melumat, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar, android, ios, apple, samsung, iphone, pc, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, web, computer, komputer
Bu meqale qaralama halindadir Lutfen meqaleni umumvikipediya ve redakte qaydalarina uygun sekilde tertib edin Eger mumkundurse daha deqiq bir sablondan istifade edin Bu meqaleni vikilesdirmek lazimdir Lutfen meqaleni umumvikipediya ve redakte qaydalarina uygun sekilde tertib edin Nuru Killigil ve ya Nuru Pasa turk Nuri Killigil 1889 Konstantinopol Osmanli imperiyasi 2 mart 1949 Sutluce Istanbul Turkiye Osmanli ordusunun generali Qafqaz Islam Ordusunun komandani ve Turkiye Cumhuriyyeti dovrunde sahibkar Nuru PasaNuri KilligilSexsi melumatlarDogum tarixi 1889Dogum yeri Istanbul Osmanli imperiyasiVefat tarixi 2 mart 1949Vefat yeri Sutluce Istanbul TurkiyeDefn yeri Edirneqapi SehidliyiVetendasligi Osmanli Imperiyasi AXC TurkiyeHerbi fealiyyetiQosun novu PiyadaXidmet illeri 1911 1920Rutbesi General leytenantKomandanliq edib Qafqaz Islam OrdusuDoyusler Birinci Dunya Muharibesi Qafqaz cebhesi Baki doyusuAzerbaycan Ermenistan muharibesiElaqeleri Enver pasa qardasi Vikianbarda elaqeli mediafayllar O 1949 cu il mart ayinin 2 de Istanbulun Sutluce fabrikinde bas veren partlayis neticesinde facieli suretde helak olmusdu HeyatiErken illeri Herbi karyerasinin baslangici Rus yapon muharibesi Artilleriya Zabitleri mektebinde xidmeti Birinci dunya muharibesi Azerbaycanda xidmeti Turkiyeye qayidisi Qarabagda anti Sovet xalq usyaninin yatirilmasindan sonra Turkiyeye qayitmali olan Nuru pasanin sonraki heyati Turkiye ile baglidir Oz dogma vetenine qayitmasi ile Nuru pasa yeni sinaqlarla uzlesmeli oldu Her seyden evvel Sovet Rusiyasinin bolsevik rehberliyi Azerbaycanda bolsevik hakimiyyetine qarsi qetiyyetli mubarize aparan Nuru pasanin teqibini Turkiye erazisinde de davam etdirdi Sovet Rusiyanin rehberliyi ile Turkiyenin muxtelif seviyyeli heyetleri arasinda aparilan danisiqlar zamani Nuru pasanin Qarabagda sovet hakimiyyetine qarsi mubarize aparmasi ciddi tenqidle qarsilandi ve Turkiye milli mucadilesinin feallari qarsisinda onun nezaret altina alinmasi meselesi qaldirildi Buna baxmayaraq Turkiye erazisinde Nuru pasa hebs edilmedi lakin onun bolsevizme qarsi cebhe tutmasi teqdir de olunmadi Qarabagda qarsisina qoydugu meqsede cata bilmemesi Nuru pasanin menevi ve fiziki gerginliyini daha da artirdi Bunlar Nuru pasanin butun durumunda da ozunu gostermeye basladi Bir terefden de dolanisiq cetinliklerinin movcudlugu Nuru pasanin heyatinda agrili sehifelerden birini acdi Yeni seraitde Nuru pasanin aile uzvleri de peren peren dusmusdu Qardasi Enver pasa ingilis teqiblerinden qacaraq Rusiyaya siginmis anasi Aise Istanbulda tek qalmis diger qardasi Kamil ve bacisi Mediha da yeni seraitin cetinlikleri ile uzbeuz qalmisdilar 1920 ci il sentyabr ayinin 12 de Xelil pasanin Erzurumdan Enver pasaya yazdigi mektubunda Nuru pasanin da onun yaninda oldugunu qeyd edirdi Xelil pasa hemin mektubunda Nuru pasanin menevi ve fiziki yorgunluqlar icerisinde oldugunu sixintili gunler kecirdiyini istirahete ehtiyac duydugunu ve nehayet aile uzvlerinin maliyye problemleri ile qarsilasmali oldugunu yazirdi Qardasim Nuru ile beraber buradayiz O da olduqca guc ve sixintili gunler kecirirdi Indi hemd olsun salamat ve afiyetdir Pek yorulmus oldugu ucun artiq bir muddet istirahet ederek dinlenmeye qerar vermisdir Sentyabr ayinin 12 de Nuru pasa da Enver pasaya mektub yazdi Hemin mektubda o ozunun ve aile uzvlerinin rastlasdigi cetinlikleri de qisaca qeleme aldi Nuru pasa bu mektubunda hetta herbi ve siyasi fealiyyetle vidalascagini da Enver pasanin nezerine catdirirdi Eyni zamanda ressamliqla mesgul olmaq barede fikir soyleyirdi Agabey Enver pasaya muraciet formasi Ailemizin her ferdi ki siz de epeyice sixintilar cekdiniz Cox sukur ki tehlukesiz kecdi Erkeklerden meada ailemizin qadinlarina da teziq edilir Ilk tecrubeni Medihada yapdilar Enver Pasa atasi Ehmed Bey qardasi Nuri Killigil Sultan efendi Enver pasanin heyat yoldasi nezerde tutulur ile ablamin Berline ve ya Vyanaya kecmeleri iyi oldu Bicare anam ne edecek Kazim bey Medihani Erzuruma getirir Ehtimal anam de gelir Feqet gecmek pek musgul Burasi o qeder bahali ki men en son vaqieden sonra artiq siyaset ve esgerlikle qeti elaqe edirem Iyi bir ressam ola bilseydim simdi kecinecek qeder feqet bizde ressamliqla gecinmek qeyri mumkun ya ne ise para qazana bilirdim saniram Memafih size nezeren menim yukum xefif Tek basina olduqdan sonra nerede olsa qarnimi doyura bilirem Azerbaycan vaqiesinden dolayi yaniniza gelemeyeceyimi texmin edirem Medihadan bir xeber aldiqdan sonra Kazim bey de nezdinize gedecekdir Men de baxalim Hormetle ellerinizden operim Nuru 1920 ci il sentyabr ayinin sonlarinda Nuru pasa Turkiyenin azadliq mubarizesine qosuldu ve Sariqamis etrafinda doyulere qatildi Nuru pasa bu doyuse onunla birlikde Turkiye erazisine kecmis Azerbaycan milli suvari alayi ile daxil oldu ve bir daha Azerbaycana bagliligini numayis etdirdi Onun qatildigi doyus de ugurlu oldu ve Azerbaycan suvari alayi 1920 ci il sentyabr ayinin sonlarinda Sariqamisi ele kecirdi 1920 ci ilin oktyabrinda Nuru pasa Azerbaycan suvari alayi ile artiq Erzurumda idi Tarixi edebviyyatda habele Enver pasanin yazismalarinda olan melumatlara gore 1920 ci ilin sonlarinda Nuru pasanin birdefelik ordudan ayrildigini soylemek mumkundur 1921 ci ilin evvellerinden Nuru pasa oz biznesini qurmaga calisir O ozunun emalatxanalarini qurmaqla silahlarin herbi techizatin temiri ile mesgul olurdu Bunu o 1921 ci il aprel ayinin 1 de Enver pasaya yazdigi mektubunda da qeyd edirdi Eziz Agabeyim Erzurumda is ocagi nami ile metruk makinalari temir etdirerek boyuk bir emalatxana tesis etdirmekdeyem Metruk malzeme o qeder coxdur ki Anadolu senayesini tereqqi etdirmek ucun lazim olan bu malzemeni islederek temini mumkundur Ocagin Trabzon ve Erzincanda birer sobelerinin tesisini ve qiriq avtomobilleri temir etdirerek Erzurum Trabzon Xorasan Qarakilse arasinda avtomobil qollari isletmesini ve Sariqamisda metruk bulunan bir kac hezar fabrikasinin Rize ormanlarina neqlini teklif etdim Neqliyyeden gelecek kari gostermek ucun Erzurumdan Trabzona alti okka ucun 95 qurus neqliyye ucreti alindigini ve sehri uc yuz min kilo neqliyyta oldugunu soylemek kafidir Palantoken yanindaki qaz medeni de isledilecek bir haldadir Toplanilacaq sermaye ile qumas ve deri fabrikalari tesisi ucun de lazim olan makinalari Avropadan getirmek mumkun olacaqdir Yalniz bunlarin hepsini yapacaq qeder oturmaq isteyirem Selahiyyetler ve zehniyyet basqadir Haqqimdaki teklifinizi bir muddet ucun men de muvafiq buluram Ressamliq ve turk tarixi esaslarini tedqiq etmeyi meslek olaraq qebul edirem Burada basladigim isin esasini qesir muddetde bitireceyime qaniyem Erzurumda is ocagi quruldu Ermenilerden igtinam edilen 12 milyon ingilis fisengini tehlil ucun bir makina yapdim Muveffeqiyyet hasil oldu Bos qovanlari imha etmek ucun de makinalar yapilmaqdadir Tokmexanamiz gunde 120 metr qumas cixarir Her gun tezayud etmekde Erzincandaki xarab fabrikden bir miqdar makina temin etdire bilersek qumas hasilati daha cox artacagina qaneyem Berline getmek ucun bir az muskulat cekeceyem Evvela yol parasi lazim Daire mudiri Ibrahim beyle menim anlasmam uzun surecek Sukru yerini deyisdirmek ucun sizin yazmaniz daha seri ve emin olur Muressa saati satmis Trabzon sansur memuru Fuad efendi Xelil pasanin eski parasini birisi vasitesiyle gondermis Vapurla Italiyani dolasaraq getmekden basqa yol yox Varna tarixi varsa da henuz tedqiq etmedim Rusiyadan getmek de bir turlu bizce kolay basqa bir yol olursa lutfen yazarsiniz Men bir bucuq iki ay sonra Trabzon sobesinin tesisi ucun oraya getmek isteyirem Cavabinizi orada alacagima umid edirem Bu mektubda da Nuru pasa qeyd edirdi ki o emalatxana acsa da onun maliyye sixintilari qalmaqda idi ve hetta Berline getmek ucun onun lazimi qeder pulu yene de yox idi Sonra da isletdiyi emalatxanalarin Rusiyada da sobesini acmaq fikrine dusmumusdu Amma melumdur ki Nuru pasa Almaniyaya sefer etse de Rusiyaya sefer etmedi 1921 ci ilin evvellerinden baslayaraq Enver pasanin ailesine ve yaxinlarina qarsi tezyiqler bir qeder de artdi Cunki 1921 ci il mart ayinin 12 de Turkiye Boyuk Millet Meclisi Nuru pasanin ve Enver pasanin Anadoluya gelmesini qadagan eden qerar qebul etdi Ona gore Enver pasanin yaxinlarina qarsi da mueyyen sixintilar mocud idi Enver pasanin yaxinlarindan bezileri Avropaya kocmusduler Nuru pasanin Enver pasaya yazdigi mektubuna gore demek olar ki Nuru pasanin da Avropaya kocmek meselesi qalximisdi Enver pasa kicik qardasi Kamile 1921 ci il avqustun 10 da yazdigi mektubunda da Nuru pasanin Berline gele bileceyine isare edilir Amma Nuru pasa uzun muddet Berlinde qalmagi qebul etmeyib Enver pasaya 22 avqust tarixli mektubunda Nuru pasa yazirdi Mohterem Agabeyim Dunen bir mektub gonderdim Bugun emin vasite bulundugumdan tekrar gonderirem Kazim bey Ankarada Mediha ve usaqlar men anan buradayiq Anan 15 gun sonra Istanbula donecek Men yarin Ankaraya muteveccihen hereket edirem Bir vezife ile mukellef deyilem Ankarada qalmaq niyyetinde deyilem Ancaq Avropada yasamaq ucun ya Sultana Enver pasanin xanimi nezerde tutulur ya enisteme yuk olmaq xosuma gelmir Buradakilarin bizlere qarsi per husnu nezer yox Ancaq mene bir sey dedikleri de yox Bu son mucadile esasinda kendi isteyimle memleketi terk etmek istemirem Mecburiyyet gorursem terk edeceyim tebiidir Anan maasinin qet olacagini zenn edir Men kendisine mealasef baxacaq halda deyilem Bunun ucun kema fis sabiq kendisine para verilmesini isteyir Avropaya kecmeyecek olursam evlenmek isteyirem Karcibasilarin Hemide xanimin qizi varmis Gozelce ve daha genc oldugu ucun hoppalasmamis Men de basqa durlusu ile yasayamam Babasi Tahir pasanin tugengcilerinden ana terbiyesi iyi Paralari yox Prinses Iffet xanimin qizi da var Amma hevayi mesreb olmus 1921 ci ilin avqust ayinda Nuru pasa Ankaraya gelende sehhetinde problemler var idi Enver pasanin yazismalarindan aydin olur ki bir muddet sonra Nuru pasanin sehhetinin yaxsilasmisdir Amma gorunur Nuru pasanin xesteliyi ciddi idi ve Berlinde olarken sehhetinin mualicesi ile de mesgul olmusdu Onun Berline gelmesi 1922 ci ilin ilk aylarina tesaduf edir Nuru pasanin Berline gelmesinin ne ile bagli oldugunu soylemek cetindir Cunki Nuru pasa xesteliyini mualice edenden derhal sonra hec de Turkiyeye qayitmadi ve bir de 1923 cu ilde Turkiyeye dondu Melumdur ki Enver pasanin xanimi Naciye xanim Enverin usaqlari ve qardasi Kamil bey Berlinde yasayirdilar Enver ozu bu zaman artiq Orta Asiyada idi ve burada bolseviklere qarsi mubarize aparirdi Enverin qardasi Kamil bey Enverin ailesinin qaygisini oz uzerine goturmusdu Nuru pasa Berline gelende Naciye xanimla Kamilin yaninda qaldi Sehhetinin mualicesini Nuru pasa Munhendeki sanatoriyada davam etdirdi Berlinde olarken Nuru pasa qardasi Enver pasa ile de mektublasirdi Bu mektublasma feal olmasa da her halda onlarin arasinda elaqe qirilmamisdi ve Nuru pasa qardasi Enver pasanin turkculuk ugrunda bolsevizme qarsi mubarizeye qosulmasini regbetle qarsilayirdi Eyni zamanda oz heyatini ve fealiyyetini de Enver pasanin tovsiyeleri esasinda qurmaga calisirdi Enver pasanin yazismalari arasinda Nuru pasanin ona 1922 ci il iyul ayinin 10 da yazdigi mektub da vardir Bu mektub Nuru pasanin Enver pasaya yazdigi sonuncu mektub sayilir Cunki Enver pasa hemin ilin avqust ayinda Orta Asiyada sehid oldu Nuru pasanin Berlinden Enver pasaya yazdigi mektub asagidaki kimidir Sevgili Agabeyciyim Dunen bir mektub gonderdim Bugun emin vasite bulundugumdan tekrar gonderirem Kazim bey Ankarada Mediha ve usaqlar men anan buradayiq Anan 15 gun sonra Istanbula donecek Men yarin Ankaraya muteveccihen hereket edirem Bir vezife ile mukellef deyilem Ankarada qalmaq niyyetinde deyilem Ancaq Avropada yasamaq ucun ya Sultana Enver pasanin xanimi nezerde tutulur ya enisteme yuk olmaq xosuma gelmir Simdiye qeder sizden bir mektub alamadim Ala bilseydim xetti hereketimi ona gore tenzim ederdim Pek eski bir mektubunuzla Trablusa getmeyi muvafiq gormusdunuz Mence bosuna yorgunluq idi Getmedim Simdi yaniniza gelmeye haziram Her ne qeder azerbaycanlilar ve dagistanlilar menden yardim bekliyorlarsa da oralarda ancaq Anadolunun ve ya Avropanin yardimi ile bir is yapmaq mumkun oldugu ucun simdilik fiili bir tesebbusde bulunmayi zaid goruyorum Basladiginiz isin muveffeqiyyetle neticelenmesi halinda Qafqasyanin qurtarilacagi tebiidir Bu halda evvela yaniniza gelerek meqsedi musterikin husuluna calismagi daha muvafiq buluyorum Amcam da buraya geldi Kendisi ile birlikde geleceyim tebiidir Kamile yazdiginiz mektub ve istediyiniz her sey hazirlandi Bu postayla gonderilir Men de bilxasse Zeppelin isini ehemiyyetle davam edirem Imkan daxilinde cebbexanasiyla birlikde 5000 silah 50 qeder zabit boyucuk bir temirxana hetta bir iki de teyyare bir defede neql oluna bilecekdir Bunun ucun her seyden evvel para lazimdir Siz 30 ila 50 min altun gondere bilecekmisiniz Zeppelin ve sairenin ne qeder mal olacagini texmin edemiyorum Netice yi tehqiqatimi bu postayla yetisdirmezsem gelecek postayla gondererem Alman hokumeti Dovleti Itilafiyye terefinden six kontrol altinda oldugundan bu kimi seyler ancaq fazla para serfiyle temin oluna bilecekdir Almanlarin ekserisi Sovet Rusiyasi ile dost yasamaq terefdari oldugundan hereketinizin eleyhinedirler Hofmanlar da bunlar miyanindadir Zeppelin meselesini etimadinizi qazanmis zevat vasitesiyle helle calisiram Parani temin etdiyiniz teqdirde men de bu vasite ile geleceyem Men Berlinde pek serbest dolasmiram Ermeniler teqib edir Biz de bir birimizden geri durmuruq Sizin cavabinizla birlikde parani ve ehtiyac listesini dord gozle muntezirem Tanidiqlarinizdan yaniniza gelmesini arzu etdiyiniz zevat varsa yaziniz Beraber getirerim Onlar ucun de para lazim olduounu unutmayiniz Qardasin Mektubdan gorunur ki Nuru pasa Azerbaycan ve Dagistanla elaqelerini kesmeyibmis ve bu bolgelerin sovet isgalindan azad olmasi onu hele de dusundururdu O Enver pasanin Orta Asiyada bolseviklere ugurlu mubarizesini de Azerbaycan ve Dagistanin Sovet isgalindan qurtarilmasi ucun bir zemin kimi qiymetlendirirdi Ona gore de Nuru pasa hem Enver pasanin Orta Asiyada bolseviklere qarsi mubarizesini destekleyir hem de ozu de ora yollanaraq bu mubarizeye qosulmaq isteyirdi Bunun ucun Nuru pasa hetta silah ve sursat hazirlamasi isleri ile de mesgul oludru Nuru pasanin bu mektubundan az bir muddet sonra Enver pasa Orta Asiyada sehid oldu ve Nuru pasa yeqin ele buna gore daha Orta Asiyaya getmeyi lazim bilmedi Enver pasanin sehid olmasi xeberini Nuru pasa Berlinde aldi ve onun bu xeberi nece qarsiladigini soylemek cetindir Lakin melumdur ki Nuru pasa qardasi Enver pasaya sonsuz ehtiramla yanasirdi onu neslinin boyuyu bilirdi butun mektublarinda ona isti sozlerle muraciet edirdi Nuru pasa ozel fealiyyetini ugurla qurduqdan sonra Enver pasanin ovladlarina xususi qaygi gosterirdi Enver pasanin Naciye sultandan uc ovladi var idi ve onlar xaricde yasamali olurdular Nuru pasa tez tez onlari Turkiyeye devet ederek onlara mumkun qaygini gostetirdi Naciye sultan bu barede oz xatirelerinde de yazirdi Seneler keciyor Cocuqlar tehsillerine davam ediyor ve boyuyurlerdi Hemd olsun hepsi sehetli ve qabiliyyetlidirler Gunun birinde onlarin memlekete done bileceklerini umid edirdim Cocuqlarimdan ayrilmaq mene cox guc gelecekdi Seneler kecdikce bu ehtimal yaklasirdi Vetendas olaraq memlekete donmeleri ucun menim qayin beraderim Nuru pasa cox calisdi Bir xeyli muracietlerde bulundu Nehayet cocuqlarim ucun 1939 da ozel bir qanun cixdi Babalarinin soyadi ve vetendasligin butun haqlarina sahip olaraq memlekete done bileceklerdi Bunu kendilerine amcalari Nuru pasa temin etdi Nuru pasa durust namuslu pek hormet etdiyim ve sevdiyim bir insandi Cocuqlarima senelerce hem analiq hem de babaliq etmisdir Kendisine cox sey borcluyam Enver pasanin aile uzvlerine Turkiyeye qayitmaq qadagan olunmudu Naciye sultan mektubunda buna isare edirdi Nuru basa dovlet orqanlarina muraciet ederek Enver pasanin ovladlarinin vetene qayitmasi baresinde icaze ala bilmisdi Nuru pasa Berlinde ermeni terrorculari terefinden teqib olunurdu Ermeniler Telet pasa hokumetinin rehberlerinin ve feallarinin terror edilmesi ucun kutlevi fealiyyete baslamisdilar Bu baximdan onlar Nuru pasani da Azerbaycanda ermeni dasnaklarina qarsi mubarize aparmasina gore qetle yetirmek isteyirdiler Ona gore de Berlinde Nuru pasanin izine duse bilmisdiler Enver pasanin xanisi Naciye sultan Nuru pasanin Berlinde ermeniler terefinden teqib olunmasini bele xatirlayirdi Her bazar ozel bir avtomobille aile ile gezmeye gedirdik Nuru pasa da bizimle beraber gelirdi Bir bazar gunu avtomobili bekliyirdik Arabada bir arize oldugunu ve o sabah soferin gelmeyeceyini oyrendik Belli bir saetde disariya da cixamadiq Megerse o gun sui qesdciler herekete kececek ve Nuru pasani vuracaqlarmis Bizi qorumaq meqsediyle dusmenlerimizi gozleyen polis xefiyyeleri gizlenmis olduqlari yerden butun tertibati seyr etmisler Bize sonradan neql etdiler Dusmenler qayet quvvetli ve sucaetli geden bir mersedes avtomobille evin qarsisindaki ormanin bir yoluna gizlenmisler Orada bizim avtomobilin gelmesini bekliyorlarmis Arabanin icindekiler iki kisiymis Bizim tutdugumuz xefiyyeler eyni ormanin basqa bir yolunda saxlanaraq hem evi hem de dusmenleri gozlemisler Mersedesdekilerin uzlerinden qas ve gozlerinden ermeni olduqlari belli imis Polisler vermis oldugumuz resmlerden bunlarin kimliklerini de tesbit etmisler Vaxt kecib bizim araba gelmeyince dusmenlerimiz sinirlenmeye baslamislar Agaclarin arxasinda saxlanaraq evden cixmamizi beklemisler Nehayet artiq arabanin gelmeyeceyini ve evden kimsenin cixmayacagini anlayan dusmenler cekilib getmisler Memurlarimiz bize hadiseni butun ayrintilariyla anlatdiqlarindan da muheqqeq bir olumden qurtardigimizi anlayaraq sukur etdik Ermeni terrorculari Nuru pasanin qetle yetirilmesi ile bagli Berlinde oz niyyetlerine yetise bilmediler Nuru pasanin Erzrum ve Trabzonda ise saldigi emalatxanalarin da fealiyyeti gorunur ugurlu olmamisdir Cunki Nuru pasa sonradan oz fealiyyetini Ankara ve Istanbulda davam etdirmeli olmusdu Ankarada bir muddet ticaret isleri ile mesgul olmus sonra ise Istanbula gelerek burada is qurmaga calismisdi Bu artiq XX esrin 30 cu illerine tesaduf edir 1918 ci ilden baslayaraq Nuru pasa herbi pensiya almaga baslamisdir Nuru pasa Turkiye Mudafie Nazirliyine muraciet ederek Azerbaycanin suvari alayi ile birlikde Milli Mucadilede istirak etdiyini beyan etmis ve ona Milli Mucadile veterani kimi pensiya kesilmesini xahis etmisdi Aparilan mueyyen yoxlamalardan sonra Nuru pasanin bu melumati tesdiq olunmus ve ona Milli Mucadile veterani kimi pensiya kesilmisdi 1929 cu ilde ise ona Milli Mucadilede istirak etdiyi ucun Istiqlal medali verilmisdir Qeyd etmek lazimdir ki Nuru pasa herbiden yarbay rutbesinde terxis edilmisdir Bu rutbe onun Qafqaz Islam Ordusu komandani teyin edilmezden evvel malik oldugu rutbe idi Generalliq pasaliq rutbesi ise ona Qafqazda xidmet etmeli olmasi ile elaqedar fexri rutbe kimi verilmisdir Bununla bele Nuru bey butun tarixi edebiyyatda Nuru pasa kimi xatirlanmaqdadir Nuru pasanin Istanbulda qurdugu is daha ugurlu alinmisdir O 1933 cu ilde Istanbulda Zeytunburnu fabrikini acdi ve bu fabrikin fealiyyeti 1946 ci ile kimi davam etdi Zeytunburnu fabriki herbi xarakterli fabrik idi ve burada top minaatan teyyare mermileri tapancalar ve diger silah ve sursat istehsal olunurdu Eyni zamanda bu fabrikde mermilerin herbi silahlarin ve techizatin temiri isleri de aparilirdi Nuru pasanin fabriki hetta II Dunya muharibesi illerinde Turkiyede esas tapanca istehsal eden fabrik idi Fabrik tekce tapanca ucun yox diger silahlar ucun de Turkiye Mudafie Nazirliyinden boyuk sifarisler alirdi Nuru pasa Sutlucede yeni bir fabriki tesis etdikden sonra Zeytunburnu fabrikinin fealiyyeti tedricen hemin fabrike kecirilmisdi Sutluce fabrikinin tesis edilmesi ise 1938 ci ile tesaduf edir Bu fabrik basqa bir sexse mensub idi ve gosterilen ilde Nuru pasaya satildi Nuru pasa bu fabriki ciddi sekilde yeniden techiz ederek onu silah ve sursat istehsal eden bir fabrike cevirdi Burada istehsal olunan silahlar Turkiyenin ehtiyacina istifade edildiyi kimi hem de xarice ixrac olunurdu Bu da Nuru pasanin istehsal etdiyi silahlarin yuksek keyfiyyetde olmasindan xeber verir Nuru pasa hetta oz mehsullari ile muxtelif sergilerde de istirak edirdi O istehsal etdiyi mehsullarin satisinin teskil edilmesi ucun bir sira xarici olkelerde de olmusdu Nuru pasanin heyatini tedqiq eden Necdet Karakosenin tedqiqine gore Nuru pasa Sutluce fabrikinin isini qurandan sonra asagidaki olkelerde olmusdu 1938 ci ilun martinda Nuru pasa Vyana Berlin ve Parisde olmusdu 1939 cu ilin evvelinde yeniden Almaniyaya yollanmis ve orada kicik qardasi Kamil beyle de goruse bilmisdi 1939 cu ilin avqustunun 20 de yeniden Almaniyaya yollanmisdir 1940 ci ilin evvelinde Nuru pasa Isvecre ve Fransada 1948 ci ilin mayinda Misirde 1948 ci ilin avqust oktyabrinda Suriyada olmusdu Avropaya seferi zamani Yunanistanda olarken Nuru pasanin zeherlenmesi bas vermis ve hetta bir muddet yaddasini da itirmisdi Butun bunlar gosterir ki Sutluce fabriki kifayet qeder mehsuldar bir fabrik idi ve onun isinin tenzimlenmesinde Xelil pasa da Nuru pasaya mueyyen komekler gosterirdi Enver pasanin heyatinin tedqiqatsisi olan Sovket Sureyye Aydemir Sutluce fabrikini islederken Nuru pasa ile gorusmus ve Xelil pasanin ona komek etmesi ile bagli oz xatirelerinde de yazmisdi Bu xatirelerin bir maraqli meqami var ki Sureyye Aydemir Nuru pasa ile gorusunde Qafqaz xatirelerine daldiqlarini qeyd edirdi Yeni aradan iller kecmesine heyatin tamamile yeni qaygilari ortaya cixmasina baxmayaraq Nuru pasa Azerbaycandaki xidmetini hemise kovrek xatirelerle anirdi S Sureyya Aydemir yazir Men artiq Ankarada dovlet xidmetindeyem Iqtisad vekaletinde Senaye dairesi reisliyim sirasindaydi Bir gun Nuru pasa meni gormek istediyi xeberi verildi Nuru pasani bilirdim esidirdim amma hec gormemisdim Nuru pasa odaya girerken rehmetlik Enver pasani gorur kimi oldum Enver pasayla qardasi Nuru pasanin uzlerinde musterek xetler ve musterek ifadeler vardi Muracieti is uzerindeydi Xelicde bir fabrika qurmaq meselesi Bir taqim caprasiq munasibetlere dusmusdu Isi ucun az konusduq Yapila bilen yapilacaqdi Amma biz daha cox Qafqaz hekayetlerine daldiq Ondan sonra da bir gun Xelil pasani odamda qarsiladim Artiq butun esgeri ve siyasi hereketleri disindaydi Yegeni Nuru pasanin islerinde ona yardimci oluyordu Ziyaretine de bu isler vesile vermisdi Ondan sonra bu ziyaretler her vesile ile tekrarlandi Onunla da konusmamiz eyni sekilde yurudu Isler qisaca anlatilirdi Feqet esil ve uzun konusmalarimiz ondan sonra baslardi Nece uzaq olkelerde nece hereketli gunleri hadiseleri dile getiren nece rengli xatireler Sutluce fabrikini isletmekle beraber Nuru pasa Pendikde mermi emelatxanasina ve Qaraburunda cive medenine sahib olmus ve onlarin da islerini qurmusdu Qeyd etmek lazimdir ki Nuru pasa oz heyatini da mehz qurdugu istehsalat sahesinde basa vurdu Olumu 1949 cu il mart ayinin 2 de Nuru pasa sahibi oldugu Sutluce herbi fabrikinde bas vermis partlayis neticesinde helak oldu Partlayis kapsullarin saxlandigi otaqda texniki normalara emel edilmemesi neticesinde bas vermisdi Kapsullar saxlanilan otaqda havanin temperaturu 80 dereceye qeder qalxsa da hec kim bu yuksek derecenin partladici maddeler ucun tehlukeli olduguna diqqet yetirmemisdi Kapsul saxlanilan otaqda bas veren partlayis guclu oldugu ucun qonsu sexlerde saxlanilan kimyevi ve partlayici maddelerin de partlamasina sebeb olmusdu Ilk partlayis bas verende Nuru pasa fabrikin defterxanasinda idi Partlayis bas veren kimi ozunu hadise yerine catdirir ve sexlerde olan iscilerden teleb edir ki derhal tehlukesiz yere cekilsinler Ozu ise minaatan minalarinin saxlandigi anbarin tehlukesizliyini yoxlamaq ucun hemin anbara yollanir Bu anbarda Suriyanin sifarisi ile istehsal edilmis 2 min eded mina saxlanilirdi Kimyevi ve partladici maddelerin partlamasi bas veren otagin zirzemisinde de tez alisan maddelerin o cumleden barit ve trotilin saxlandigi anbari idi Kimyevi maddelerin partlayisindan sonra otagin dosemesi cokdu ve zirzemide olan maddeler de partladilar Bu partlayis son derece guclu bir partlayis idi ve hetta bas veren yanginin sondurulmesi ucun gelmis yanginsondurenler partlayisin zerbesinden helak oldular Nuru pasa da bu partlayis zamani helak olmusdu O minalarin saxlandigi anbara gedib cixa bilmemisdi Yanginin sondurulmesi ucun butun seherden axisib gelen yanginsondurenler minalarin saxlandigi anbarin partlayacagi teqdirde daha boyuk felaketin ola bileceyini gordukleri ucun yanginin yayilmasinin qarsisini almaga calisdilar Eyni zamanda 2 kilometr mesafede etrafda yasayan ehali tehlukesizlik baximindan evlerinden kocurulduler Lakin yanginsondurenler yanginin genislenmesinin qarsisini ala bildiler ve minalarin saxlandigi anbarin tehlukesiliyi temin edildi Sutluce fabrikinde partlayisin bas vermesini Xelil Kut bele xatirlayirdi Bizzat tehqiqatla mesgul oldum Muteessuf yugenim de 150 emelesini qurtara bilmek qayesi ile tehlukenin gozune atildigi ve berhava olmaq suretiyle sehid dusduyune qenaet getirmis bulununuyorum Merhumun agabeyisi Enver pasa merhum bilindiyi kimi qebri olmayan bir sehiddir Qardasi da tibgi onun kimi qebirden mehrum bir halda sehadet mertebesine ihraz etmis bulunuyor Teherriyata yarin musaide edeceklerdi Feqet ben bu gun vaqie mehelline getdim Anlatdiqlarina gore yegenimin qurtulmasi ehtimali minde bir bele movcud deyildir Sag qalsa idi indiye kimi elbette ki meydana cixardi Nuru pasa sakin zevahiri altinda cox cesur ve iddiasiz bir urek butunluyune sahib idi Onun ucun tehlukeni gorur gormez fabrikanin sahib ve mudru sifetiyle mehzene atilmis ve cesaretinin qurbani olmusdur Sutluce fabrikinin iscilerinden olan Ismayil Saylav bas veren partlayisi bele xatirlayirdi Pasa bombalarin yerini sordu Cavab alir almaz da o terefe segirtdi Bir yandan da buraya kimse gelmesin deye bagirirdi Bu sirada kimyaxananin altinda partlayici madde bulundugundan xebersiz olan itfaiyye erleri nerdivanlarda sacaklara dirmanmislar iceriye su sixirlardi Kendilerine pek soxulmayin iceride mevadi infilagiyye var deye soyledim Feqet duymadilar bele Birden sanki yer goy qarisdi ayagim altindaki torpaq sarsildi ve kendimi bir kenara savrulmus buldum Itfaiyye erleri paramparca bir halda havada ucurlardi Toz torpaq goy uzune firlamis divar parcalari Iste o esnada gorduklerim bunlar oldu Nuru pasa kimyevi esyalarin oldugu otagin zirzemisinde tez alisan maddelerin oldugunu bilirdi ve bu anbarin da tehlukesizliyinin temin edilmesini istreyirdi Evvelce bu otaga bas vurmaq isteyende ikinci guclu partlayis bas verir Bu partlayis ele guclu olur ki Nuru pasanin ve onun yaninda olanlarin cesedlerini tapmaq bele mumkun olmur Fabrikin daxilinde ve hetta etrafinda yanib komure donmus qol qilca bas ve basqa insan ezalari tapilmisdi Onlarin da kime mexsuslugunu mueyyenlesdirmek mumkun olmamisdi Sonraki axtarislar zamani Nuru pasaya mexsus olan tek ayaqqabi paltarindan qopmus qumas parcalar Nuru pasaya mexsus yaddas defteri tapilmisdi Bununla da bele bir qenaete gelinmisdi ki Nuru pasanin bu boyuk partlayisdan salamat cixmasi mumkun deyil Mart ayinin 7 de Sutluce fabrikinde helak olanlarin defn merasimi teskil edildi Bu merasim zamani 10 nefer defn edildi Onlardan yeddi neferinin kimliyi mueyyen edilmis uc neferin kimliyi ise mueyyen edilmemisdi Nuru pasa da bu mueyyen edilmemisler sirasinda idi Defn merasiminde Turkiyenin daxili isler naziri emek naziri ve diger resmi sexsler istirak etdiler Defn merasimi Istanbul Sehidliyinde aparildi Sutluce fabrikinde partlayis bas veren gunu Nuru pasanin heyat yoldasi Misli Melek xanim Misire ucmusdu Nuru pasa gunortadan sonra ozu onu yola salaraq Sutluce fabrikine qayitmis ve facie ile uzlesmisdi Nuru pasanin helak olmasi Misli Melek xanima catdirilmamisdi O bir de mart ayinin 16 da Istanbula qayitdiqdan sonra Nuru pasanin helak olmasi baresinde xeber tutmusdu Sexsi heyati Nuru pasa heyatinin sonlarina yaxin aile heyati qurmus ve heyatinin boyuk bir hissesini tek yasamisdir Nuru pasa Bakida olarken Haci Zeynalabdin Tagiyevin qizi Sara xanimla aile heyati qurmaq isteyirdi O uzaqda oldugu ucun Haci Zeynalabdin Tagiyeev Sara xanimi ona vermekden imtina etdi Nuru pasa Bakida olarken Haci Zeynalabdin Tagiyev onu boyuk tentene ile qarsilamisdi ve Xelil Kuta da Bakida qaldigi gunlerde evinde yer vermisdi Nuru pasa da ona Sara xanimla aile heyati qurmaq istediyini demisdi Sara xanim bu hadiseni bele xatirlayirdi Adi diller ezberi olan Islam turk ordusunun bas komandani Nuru pasa Bakini almisdi Bir nece defe gorusmusduk Her seyi basa dusurdum Romantik sairane arzularla yasayirdim Pasa bir nece defe ziyafetde olmusdu Bagimiza gelmisdi Gozlerimde ele haminin nezerinde qeyri adi qehreman kimi gorunurdu Tek menim yox ele haminin Haciya agiz acib mene evlenmek istediyini demisdi Atam ona da Buxara emirine verdiyi cavabi vermisdi O zaman Nuru pasanin 29 yasi var idi Haci Zeynalabdin Tagiyev Nuru pasaya derin ehtiram beslese de ovladinin gozunden uzaqda olmasina raziliq vermedi Nuru pasa ile Sara xanimin gorusleri zamani Nuru pasa ona seir oxuyardi 1921 ci ilde Nuru pasa bir de aile heyati qurmaq barede fikirlesmeye basladi Yuxarida qeyd edildiyi kimi 1921 ci il avqust ayinin 22 de Enver pasaya gonderdiyi mektubunda aile heyati qurmaq istemesinden soz acir ve onun nezerinde olan xanimlar baresinde Enver pasaya melumat verirdi Nuru pasa iki xanimin adini cekir Biri Karcibasilardan olan Hemide xanimin qizi bir de Iffet xanimin qizi Elave olaraq Nuru pasa Hemide xanimin qizinin genc ve gozel bir xanim oldugunu bildirirdi Amma hemin ilde Nuru pasa aile heyati qurmadi O bir de 1946 ci ilde helak olmasindan 3 il evvel Enver pasaya mektubunda adini cekdiyi Iffet xanimin qizi Misli Melek xanimla aile heyati qurdu 1901 ci ilde dogulmus olan Misli Melek xanimin anasi Iffet xanim Misir sahzadesi idi Nuru pasa ile Misli Melek xanimin ovladi olmamisdi Nuru pasanin helak olmasindan sonra Misli Melek xanim uzun bir heyat yasamis ve 1989 cu ilde dunyasini deyismisdi IrsiFilmoqrafiyaTeltif ve mukafatlariIstinadlarSuleymanov Mehman Nuru pasa ve silahdaslari Baki 2014 360 accessdate missing url Xarici kecidler